Daira Din Panah Declaration

 Din Panah Declaration

Today, we gathered in Daira Din Panah, the home of the late Riaz Anwar, who was among the foremost figures active in the early Siraiki identity movement. The purpose of today’s gathering was primarily to pay homage to Riaz Anwar and declare to the world that we have made enormous progress in terms of the recognition of our identity. The Siraiki identity today is well recognized and it is no longer a question of, “who we are”. We are Siraiki, so is our language, nation, Wasaib, and culture. “We are Siraiki, Our Jhok is Siraiki” is not just a slogan, but it is the ultimate truth now and the manifestation of our dreams.

Needless to say, the movement for the recognition of our distinct language and culture has been successful. However, from here onwards we enter in the new phase of the struggle, essentially political. The new phase necessitates the demand for a Siraiki province within the federation of Pakistan. In this phase of the movement, there are a few things that we can control, while for the rest including constitutional amendments, we are dependent on the legislatures.

It is on us, how far we are prepared to go in this phase of the struggle. The demand for Siraiki province is hollow, unless it rises from each corner of the Wasaib equally, because that is what determines the success of this movement. We cannot have a province until the slogan “There is only one change, the making of a Siraiki province” echoes in the hallways of the parliament. We lose if the demand for the province does not translate into the Siraiki melodies. The journey ahead is difficult as it involves walking barefoot and traversing the deserts of Thal, like Sassi did. This struggle is the battle of nerves involving patience that Sassi demonstrated while she longed for Punnal in the searing heat.

We are reliant upon others as well in this phase of struggle because the making of a separate province entails the division and as often the case there are stakeholders involved in it. This division is not possible without our neighboring nations falling in with our demand. For that to happen, we have to build alliances with the democratic forces. This fight cannot be fought alone, rather we have to build solidarity connections with the nations of the great Indus Valley. The current moment essentialises the dialogue with the mainstream democratic political parties and this is only possible through politicking rather than confrontation.

From today’s gathering, we declare to seek accountability for those who made headlines promising to create a Siraiki province within 100 days. We demand that the bill for the creation of the province should be brought in the parliament. The parliament should initiate a debate as to determine the name, the geography and the redistribution of resources for the Siraiki province. This debate should also involve reassessing and changing the state’s policy of not recognizing the linguistic identities. It is Pakistan’s imperative to divide Punjab and create a separate Siraiki province.

Whether or not the bill is passed in the parliament, in the end we will be able to differentiate between our friends and enemies which will help us in the future.

The accountability starts from today. From now on, it will be asked from every street, corner, gathering, festival, and by putting up panaflex and posters that what happened to the promise of making Siraiki province. We will ask this while dancing, singing, and holding hands.

Siraiki Sooba Sang Committee

(6th June, 2021)

Translated from Siraiki to English by Auwn Gurmmani

بنگالی لسانی شناخت دی کہاݨی (شمس زیڈ۔ اے)

 

بنگالی لسانی شناخت دی کہاݨی

شمس زیڈ۔ اے

بھاشا اندولن مشرقی بنگال دے ایوانیں وچ اردو دے نال نال بنگلہ کوں سرکاری زبان دی حیثیت ݙیواوݨ کیتے چلائی ڳئی ہک تحریک ہئی، جیندے وچ جدید،. تعلیم یافتہ تے آپݨی ما ٻولی دا شعور رکھݨ آلے پیشہ ور سیاسی لوک تے طلبا شامل ہن ـ بعد ءچ ہیٹھلے درجے دے (نکے پیشیں آلے غریب عوام ) لوک وی تحریک ءچ رل ڳئے ہن ۔

ـ

بنگلہ پہچاݨ دا تصور کئی مرحلیں تے درگھیا ہویا ہےتے ایندے ڈھیر سارے پہلو ہن. 1872 دی مردم شماری دے مطابق بنگال دی 48% ابادی مسلمان ہئی. انہیں وچ زیادہ تر کسان، مزدور تے دستکار ہن. انہیں کوں اتراپ آکھیا ویندا ہا. صاحب ثروت مسلمانیں کوں اشراف آکھیا ویندا ہا. اشراف اکثرا اردو ٻولیندے ہن? جیرھے مسلمان بنگلہ ٻلیندے ہن انہیں دی بنگلہ وی مغلیہ دور دی سرکاری زبان فارسی دے اثرات توں مسلمانی بنگلہ یا دوبھاشی بݨ ڳئی ہئی، اوندے وچ عربی، فارسی،. ترکی الفاظ تے محاورے شامل تھی ڳئے ہن تے زبان اسلامائز تھی ڳئی ہئی. انگریزیں دے آوݨ، چھپائی دی ایجاد تے چھپے ہوے مواد دے ودھݨ نال بنگالی زبان تے ادب دا revival تھیوݨ لڳا. انگریز نے فوج، اعلیٰ انتظامیہ تے ریونیو دے ادارے آپݨے کولھو رکھے لیکن عدلیہ تے سول بیوروکریسی دے در مقامی لوکیں کیتے کجھ حد تئیں کھول ݙتے. مسلمان چونکہ انگریزی سکھݨ توں انکاری ہن تہوں سرکاری شعبیں وچ ہندوئیں دی برتھی زیادہ تعداد وچ تھئی تے 1837 وچ سرکاری زبان بنگالی کوں بݨا ݙتا ڳیا. فورٹ ویلیم دے پنڈتیں بنگالی وچ سنسکرتی رنگ شامل کرݨ تے زور لایا? مسلمانیں کوں ہوش آیا تاں انہیں برطانوی افسر کوں سفارش کیتی جو بنگالی. مسلمانیں کوں اردو، فارسی تے عربی زباناں پڑھایاں ونڄن.

1899 وچ نواب علی چوہدری "بنگیا ساھتیا مسلمان سبھا' (محمڈن سوسائٹی فار بنگالی لٹریچر) بݨا کے ہک اصلاح یافتہ زبان بݨاوݨ دا آہر کیتا. اے پہلی واری مقامی شناخت آلے پاسے ہک قدم ہا. محمڈن ایجوکیشنل کانفرنس 1906بمقام ڈھاکہ وچ مشرقی بنگال دے ہک مندوب عبدالکریم آکھیا جو "بنگال دے مسلمان اردو فارسی دے بغیر تاں ری سگدن، بنگلہ دے بغیر نئیں رہ سڳدے".

مسلم لیگ چونکہ سارے ہندوستان دے مسلمانیں دی نمائندگی دا دعوی کریندی ہئی تہوں او مقامی کلچر تے زبانیں دی شناخت دی نفی کریندی ہئی، اتے سارے مسلمانیں دا وجود ہک زبان تے ہک مزہب اتے رکھدی ہئی. اوں زمانے وچ بنگال وچ ݙو تحریکاں کٹھے ٹردیاں پیاں ہن ہک بنگالی تے ݙوجھی مسلم شناخت.

اوں عرصے ءچ کجھ اہم واقعات تھئے:

⚀ 1918وچ ہک مسلم لیگی بنگالی لیڈر مولانا اکرم خان اے سوال چاتا جو بنگالی مسلمانیں دی مادری زبان اردو ہوسی یا بنگلہ؟

⚀ آل انڈیا مسلم لیگ دے 1937دے لکھنو اجلاس وچ بنگالی مندوبین اردو کوں سارے مسلمانیں دی قومی زبان آلی قرارداد دی مخالفت کیتی.

⚀ 1937وچ ڈھاکہ یونیورسٹی دے وائس چانسلر دی سفارش تے یونیورسٹی وچ بنگلہ زبان کیتے انج شعبہ بنایا گیا.

⚀ 1947وچ بݨݨ آلی "پیپلز فریڈم لیگ " تے ڈیموکریٹک یوتھ لیگ بنگال دی سرکاری زبان بنگلہ کوں بݨاوݨ دا مطالبہ کیتا.

⚀ تمدنی مجلس TM نے بنگلہ کوں بطور ⑴ ذریعہ تعلیم ⑵ عدالتی زبان ⑶ انتظامیہ دی زبان ⑷ تے ذرائع ابلاغ دی زبان بݨاوݨ دا مطالبہ کیتا. بھل اوں ویلہے مسلم لیگ ݙتا زور ایتلا ہا جو انہیں جماعتیں کوں بیک فٹ کر ݙتا گیا.

پاکستان دی پہلی تعلیمی کانفرنس 27 نومبر 1947کراچی وچ تھئی. وزیرتعلیم فضل الرحمن (جیرھا ہک بنگالی ہا) آکھیا جو اردو کوں پاکستان دی قومی زبان بݨاوݨ کیتے موجود بنیاداں ناکافی ہن. ایں کانفرنس ءچ مادری زبانیں کوں تسلیم یتا گیا لیکن اردو تے انگریزی کوں سرکاری زباناں آکھیا گیا.

6 دسمبر 1947کوں ڈھاکہ یونیورسٹی وچ اردو مخالفت تے بنگلہ دے حق ءچ اجلاس تھیا جیندے وچ اساتذہ تے طلبا شامل ہن. اتھاں اے مطالبہ کیتا گیا جو بنگلہ کوں بنگال دی سرکاری زبان نئیں بلکہ پاکستان دی سرکاری زبان دا درجہ ݙتا ونڄے. اجلاس دے بعد طلبا خواجہ ناظم الدین دہ رہائش گاہ تے ڳئے. خواجہ ناظم الدین یقین دہانی کروائی جو بنگلہ کوں سرکاری زبان بنایا ویسی. لیکن ایں بیان تے عمل نہ تھیا.

1948ء:

اردو بنگالی تنازعہ اوں ویلہے زور پکڑیا جڈاں پاکستان دی آئین ساز اسمبلی دے ہک ہندو ممبر دھریندر ناتھ دتہ اسمبلی وچ اے مطالبہ کیتا جو اردو انگریزی دے نال بنگلہ کوں اسمبلی دیں زبانیں وچ شامل کیتا ونڄے. ایندے ولدے اچ وزیراعظم لیاقت علی خان آکھیا "پاکستان برصغیر کے دس کروڑ مسلمانوں کے مطالبہ کی بنیاد پر قائم ہوا. اور دس کروڑ مسلمانوں کی زبان اردو ہے. "

خواجہ ناظم الدین آکھیا جو اوندے صوبے دے لوک وی بنگلہ نئیں اردو چاہندن. انہیں بیانات دی بنگال ءچ ٻہوں مخالفت کیتی گئی اتے عوامی تحریک زور پکڑیا. 15مارچ 1948کوں خواجہ ناظم الدین کوں جھکݨا پیا تے طلبا نال 8نکاتی معاہدہ منݨا پیا. جیندے وچ شامل ہا جو "بنگال دی آئین ساز اسمبلی وچ اپریل دے پہلے ہفتے ہک خاص قرارداد پیش کیتی ویسی جیندے وچ آکھیا ویسی جو بنگلہ زبان کوں ریاست دی زبان منیا ونڄے تے ایکوں اوہو درجہ ونڄے جیرھا پاکستان اسمبلی تے مرکزی حکومت وچ اردو دا ہے. "

19مارچ 1948 کوں قائداعظم محمد علی جناح ڈھاکہ دا دورہ کیتا، ائیرپورٹ تے ہزاراں بندیں استقبال کیتا. 21مارچ کوں جناح صاحب ریس کورس میدان وچ تقریر کیتی تے آکھس:

"میں صاف الفاظ میں کہنا چاہتا ہوں کہ اس بات میں کوئی صداقت نہیں کہ بنگلہ زبان کے حوالے سے آپکی نارمل زندگی میں کوئی خلل ڈالا جاے گا. آپ لوگ یعنی اس صوبہ کے لوگ فیصلہ کریں گے کہ اس صوبے کی زبان کونسی ہوگی. مگر جہاں تک پاکستان کی ریاستی زبان کا تعلق ہے، میں صاف بتا دوں کہ اردو کے علاوہ کوئی دوسری زبان نہیں ہوگی. ایک قومی زبان کے بغیر کوئی قوم متحد اور یکسوئی سے زندہ نہیں رہ سکتی. "

تقریر دے بعد لوک مشتعل تھی ڳئے تے پارک دا ہک گیٹ تروڑ ݙتا تے آرائشی تنصیبات کوں بھن تروڑ دا نشانہ بݨایا.

26مارچ کوں یونیورسٹی کانووکیشن دے دوران قائداعظم ولا تقریر کیتی تے ولا اردو ریاستی زبان ہووݨ دی ڳالھ کیتی. ایں دوران طلبا شورشرابا گھت ݙتا تے قائداعظم تقریر پوری کیتے بغیر واپس لگے ڳئے. بعد ءچ طلبا دے ہک کٹھ جناح صاحب نال ملاقات ونڄ کیتی تاں جناح صاحب آکھیا جو اوں 8 نکاتی معاہدے تے دباؤ ءچ دستخط تھئے ہن. اے ملاقات طلبا کیتے مایوس کن رہی.

ایں دوران سرکاری نقطہ نظر اے بݨ گیا جو بنگالی لسانی تحریک کمیونسٹیں، ہندوستانی ایجنٹیں تے مسلم لیگ مخالف لوکیں دی طرفوں چھوڑیا ڳیا ہک شوشہ ہے.

1952ء:

مشرقی پاکستان وچ اے احساس زور پکڑیندا پیا ہاجو مغربی پاکستان دے ہتھو بنگالیں دا استحصال تھیندا پئے. اُݙو خواجہ ناظم الدین جیرھا اوں ویلہے وزیراعظم ہا، ڈھاکہ پہنچ کے اعلان کیتا جو اردو پاکستانی قومیت دی علامت ہے اتے ایہا پاکستان دی ریاستی زبان راہسی ـ ایں بیان دے خلاف شدید ردعمل آیا. اخباریں وچ کالم تے ممضمون چھپݨ لڳ پئے. 30جنوری کوں ڈھاکہ وچ بنگلہ دے حقءچ ٻہوں وݙا مظاہرہ تھیا. خواجہ ناظم الدین دے بیان دی مزمت کیتی گئی. مولاناعبدالحمید بھاشانی طلبا کوں اپیل کیتی جو او اڳو ودھن تے 50ملین لوکیں دے اُتے ہک اوپری ٻولی کوں نافذ کرݨ دی مخالفت کرن.

4 فروری کوں مشرقی پاکستان دی تاریخ دا سبھ توں وݙا مظاہرہ تھیا، جیندے وچ اے نعرہ لگدا ریہا

"راشٹرو بھاشا بنگلہ چائی"

(اساں بنگلہ لڳ ریاستی زبان چاہندے ہئیں )

20فروری کوں ڈھاکہ وچ ہڑتال تے دفعہ 144نافذ کر ݙتا گیا.

21 فروری 1952(اکوشے):

21فروری کوں طلبا ڈھاکہ یونیورسٹی وچ کٹھے تھئے تے ایں کٹھ وچ دفعہ 144کوں تروڑݨ دا فیصلہ کیتا. طالب علم چار چار پنج پنج دے گروپیں وچ ٻاہر نکلݨ شروع تھئے. اوندے بعد حالات تاریخ ساز بݨ گئے.

حکومتی سرکلر وچ ݙتے ڳئے سرکاری مؤقف تے صوبائی اسمبلی وچ وزیراعلی نورالامین دے بیان مطابق اے ݙسیا ڳیا جو "طلبا کاریں بسیں کوں تروڑ پھوڑ کیتی، پولیس اہلکاریں کوں ڳالھیں مندے کڈھئے تے انہیں تے پتھراؤ کیتا، جیندے نال پولیس اہلکار زخمی تھئے. ایں وجہ توں ڈسٹرکٹ مجسٹریٹ مجمعے کوں کھینڈوکھانڈ کرݨ کیتے گولی چلاوݨ دا حکم ݙتا. "

ڈھاکہ ہائی کورٹ دے جسٹس ریلیئر دی تحقیقات دے دوران پولیس بیان ݙتا جو 39 گیس گرنیڈ، 72 آنسو گیس دے گولے تے 27 گولیاں چلیاں، جیندے نال 9 بندے زخمی تھئے، جنہیں وچ 3 طالب علم تے 6 آؤٹ سائڈر ہن.

غیر سرکاری بیانات مختلف ملدن (ایگزکٹ نمبر کائنی)، ہک بیان مطابق ایں ہنگامے وچ 165 اموات تھیاں جیندے ءچ 11 چھوہریں شامل ہن. تے ایں توں ودھ زخمیاں دی تعداد.

ایں واقعے دے بعد احتجاج وچ شدت آ گئی. ایں خبر دے بعد کجھ بنگالی مسلم لیگی راہنما جماعتی رکنیت کنیں مستعفی تھی ڳئے. ابوالکلام شمس الدین اسمبلی رکنیت کنیں استعفیٰ ݙے ݙتا. اسمبلی وچ حکومت مخالف سخت نعرے بازی تھئی تے اپوزیشن اراکین احتجاج ءچ واک آؤٹ کر ڳئے. ترگاباگش تے شمس الدین پارٹی رکنیت کنیں مستعفی تھی ڳئے. شہدا دے حق ءچ جلسہ کیتا گیا اتے شہید مینار یادگار دے طور تے بݨایا گیا. جلسے وچ طلبا دی نعرے بازی جاری رہی جیندے وچ وزیراعلی نورالامین دی برطرفی تے اوندے خلاف قتل دا مقدمہ چلاوݨ دی ڈیمانڈ ہئی. بنگالی زبان تے تحریک دی مخالفت کرݨ آلے اخبارات دے دفتر ساڑ ݙتے گئے. اُڈو حکومت سیاستدانیں، دانشوریں تے تحریکی کارکنیں کوں ڈھکݨ شروع کر ݙتا. ایں یکی صورتحال کوں کمیونسٹیں تے ملک دشمن غداریں دی سازش قرار ݙتا.

بنگلہ بطور ریاستی زبان:

مشرقی پاکستان وچ لوکیں دی حکمران جماعت مسلم لیگ کنیں ناراضگی دا اندازہ 1954دے انتخابات دے ذریعے لایا ونڄ سڳدے. 1953ءچ اپوزیشن جماعتاں عوامی لیگ، کرشک سرامک تے نظامِ اسلام پارٹی کٹھیاں تھی کنیں ہک متحدہ محاذ "جکتو فرنٹ " بݨایا. انہیں 21 نکاتی منشور پیش کیتا، جیندے وچ بنگالی زبان متعلق اے نکات شامل ہن:

⑴ بنگالی کوں پاکستان دی سرکاری زبان بݨایا ویسی.

⑵ ذریعہ تعلیم ماء ٻولی وچ ہوسی.

⑶ وزیراعلی ہاؤس کوں بنگالی زبان دا تحقیقی مرکز بݨایا ویسی

⑷ 21فروری کوں شہیدیں دا ݙینہہ قرار ݙے کے سرکاری چھٹی کیتی ویسی (بعد ءچ ایہو ݙینہہ مادری زبانیں دا عالمی ݙینہہ بݨیا)

⑸ 21فروری دی یادگار شہید مینار بݨایا ویسی تے شہدا دے خاندانیں کوں معاوضہ ݙتا ویسی.

ایں متحدہ محاذ الیکشن وچ 237 سیٹیں وچو 215 سیٹاں جیتیاں. مسلم لیگ کوں صرف 9 سیٹاں ملیاں. حکومت بݨݨ دے 3 مہینے بعد ای مرکزی حکومت صوبائی کوں برخاست کر کے 35 صوبائی اسمبلی دے ممبر گرفتار کر گھدے، جیندے وچ شیخ مجیب الرحمن وی شامل ہا. انہیں دے اُتے بنگالی فسادات، کمیونسٹیں دی مداخلت دی حوصلہ افزائی کرݨ تے مرکز دے خلاف سازش کرݨ دے الزامات لائے ڳئے.

حالات ایویں ٹردے ریہے. 1956ءچ پاکستان دا پہلا آئین بݨیا تاں اوندے وچ اردو تے بنگلہ کوں ریاستی زبان قرار ݙتا گیا. ہُݨ بظاہر لسانی تحریک مک گئی ہئی بھل اکوشے21 نہ مکا.

1956دے بعد بنگالیں دی زیادہ توجہ معاشی تے سیاسی مسائل دے پاسے تھی گئی لیکن لسانی ڳالھ وی ٹردی رہی، کیوں جو بنگالی شناخت وچ لسانی پکھ ٻہوں نشابر ہا.. اُڈو مرکزی حکومت بنگالی پریشر کوں تروڑݨ دی کوشش ءچ ہئی. 31دسمبر 1958 کوں ایوب خان کابینہ اڳو اے تجویز رکھی جو پاکستان دیں زبانیں کوں رومن رسم الخط وچ لکھیا ونڄے، تاں جو یکساں زباناں ہک مشترکہ زبان وچ تبدیل تھی ونڄن. ایں تجویز دی ہر کہیں مخالفت کیتی.

1961ءچ ہک واری وت بنگال وچ جلسے جلوس تھیوݨ لڳ ڳئے. سنٹرل بورڈ فار ڈیویلپمنٹ آف بنگالی نے ٻہوں سارے سائنسی تے آرٹس مضامین دے بنگالی تراجم تے اصطلاحات کوں بنگالی وچ ٹرانسلیٹ کرݨ شروع کر ݙتا.

1966 وچ مہم مزید تیز تھی ڳئی. بنگالی نویں سال دی سیلیبریشن کوں پاکستانی حکومت غیر اسلامی آکھ کے بند کرا ݙتا ہا. 1966 ءچ ولا نویں سال کوں منایا گیا. تے ایں دوران اے مطالبہ کیتا ڳیا جو بنگال دیں ڳلئیں تے سڑکیں تے موجود سائن بورڈز بنگالی زبان وچ لائے ونڄن. حکومت ٹیگور دی شاعری تے وی پابندی لا ݙتی ہئی. اوندے خلاف وی احتجاج تھیندے رہ.

فروری 1966 وچ شیخ مجیب الرحمن آپݨے 6 نکات پیش کر ݙتے. جیندے نال تحریک خودمختیاری دے مطالبے آلے پاسےٹر پئی. ایسٹ پاکستان سٹوڈنٹس لیگ تے عوامی لیگ دے طلبا تے کارکنیں ڈھاکہ ءچ اردو تے انگریزی زبان آلے سارے سائن بورڈ پٹ ݙتے. اتے بنگلہ زبان تے ثقافت دے تحفظ تے مغربی پاکستان دے ݙڈھپ دے خلاف نعرے لیندے ریہے. 31 دسمبر 1970 کوں مجیب الرحمن ہک تقریر وچ آکھیا جو "میں آپݨیں لکھاریں کوں آہداں جو او آپݨی عوام دے مفاد تے بنگلہ زبان و ثقافت دے وادھے کیتے کھل کے ڳالھ کرن. میں انہیں کوں یقین ݙیوینداں جو کہیں حلقے دی طرفوں آرٹسٹیں، شاعریں تے لکھاریں اُتے کئی دباؤ سٹیا تاں میں خود تے میݙی پارٹی ایندی مزاحمت کریسی. "

اڳو وت 1971 دے حالات وڳڑدے ڳئے تے ایں صورتحال کوں کنٹرول کرݨ کیتے مرکزی حکومت مشرقی پاکستان تے فوج کشی کر ݙتی.

ڈسکورس دیاں ڳالھیں:

① اڄ تک وی ریاست پاکستان کہیں وی مسئلے دا حل طاقت، پریشر تے ݙڈھپ وچ ڳولیندی ہے. تے نظریہ سازش، غیر ملکی ایجنٹ مداخلت وغیرہ تے یقین رکھیندی ہے.

② بنگلہ زبان قومی تحریک دا مرکزی نعرہ ناہ لیکن زبان دی ایتلی اہمیت ہوندی اے جو اوں قومی پندھ وچ آپݨی مرکزی حیثیت بݨا گھدی.

③ لوکیں دے کہیں وی کٹھ کوں قوم بݨݨ کیتے ہک ڈائریکشن، ہک ایجنڈا، ہک زبان تے ہک تاریخ متعین کرݨی پوندی اے.

④ خودمختیاری دا پندھ ہک جدلیاتی عمل ہے تے ایکوں سٹیپ بائی سٹیپ طے کرݨا پوندے.

⑤ قومی پندھ ہک مجموعی تے مشترکہ آہرکاری دا عمل ہوندے، جیندے وچ ہر فرد تے ادارے دا کردار ہوندے.

نماݨتا ۔ بھگتی۔ مرشدی ۔۔۔۔ اتہاس دے سوجھلے وچ (مشتاق گاݙی)

نماݨتا ۔ بھگتی۔ مرشدی ۔۔۔۔ اتہاس دے سوجھلے وچ

مشتاق گاݙ ی

ستویں صدی عیسوی وچ ٻُدھ مت کوں اپݨی سموری نماݨتا سودھا ہند سندھ کنیں تقریبا نکالا مل چُکیا ہئی۔ گُپتا ایمپائر دے ودھارے پچھوں ٻُدھ مت دی چھیکڑی پناہ گاہ گندھارا ہئی جیڑھا پچھلے کئی صدیں کنیں ٻاہرلے دھاڑیلیں (ایرانیں، یونانیں سکاتھئین، پارتھئین، شاکا، کُشان وغیرہ) دی حکومت وچ رہوݨ پاروں، اپݨی سبھو تہذیبی چمک دمک تے آب تاب باوجود، مقامی بندے کیتے ہک اُپرپ دی جاہ بݨ چُکیا ہئی۔ ٻُدھ مت دی ، نماݨتا، اݨ آتما ( نو۔ سیلف) تے حد کنیں ودھی اَہمسا انہیں ٻاہرلیں حکمرانیں کیتے سود مند ہئی۔ ایں کیتے کئی صدیں دی ایں گندھارا سولائزیشن وچ انہیں ٻاہرلے حکمرانیں ٻُدھ مت کوں اپݨی ریاستی پالیسی وچ اُتم رکھیا۔

ٻُدھ مت تے اوندے ٻاہرلے۔ اوپرے حکمرانیں نال ایں سانجھ سٻدھ دا ہک ری ایکشن وادی سندھ وچ شیوا شکتی تے پشو پتی کلٹ دا ودھارا ہئی۔ ایں ننویں رحجان دی کہیں ݙونگھی فلسفیانہ پرکھ پرچول وچ ڳئے مُتوں ایہو آکھݨ دریہے ہوسی جو ایندا وݙا زور "سیلف" ، "ہووݨ" دے اثبات دے نال جُڑی " شکتی ۔ انرجی" کوں تخلیقی شکل ݙیوݨ ہئی۔ شیوا لنگ تے یونی ایں تخلیقی طاقت دی مادی تے علامتی تجسیم ہئین۔ اینویں تنترا تے "کولا کلٹ" دے خفیہ رسومات وچ ماس مچھی کھاوݨ، مادھورا پیوݨ، میتھݨ (جنسی عمل) دا ورتارا ٻاہمݨ دے ݙڈھپ کوں نہ منݨ دا اعلان ہئی۔

وادی سندھ وچ ٻُدھ مت کوں چھیکڑی دھچکا تݙاں لڳا جݙاں اتھوں دے ٻُدھسٹیں حجاج بن یوسف نال خفیہ ملاقاتاں تے معاہدے کر کنیں محمد بن قاسم دی عرب فوج کوں کہیں بھیڑی مُتوں نیرون تے برہمن آباد دے قلعے دیاں چاٻیاں پیش کر ݙتیاں۔ اوں ویلھے تائیں بُدھسٹیں دی اکثریت تجارت پیشہ تھی چُکی ہئی تے عربیں نال سانجھ سُٻدھ وچ او اپݨے وݨج وپار دا ودھارا ݙیہدے ہئیں۔۔ خیر اے وݨج وپار دا ودھارا تاں نہ تھیا تے ٻُدھ مت ہمیش کیتے پورے ہند سندھ وچ مُک سُتا۔

ہر ٻاہرلی ایمپائر وانگوں عربیں تے وت ترکیں تے مغلیں دا مسئلہ ایہو ریہا جو کیویں او ہک اینجھی تہذیبی وݨت کرن جیندے وچ اتھوں دی مقامی لوکیں دی اکثریت کیتے اوپرلے ݙڈھپ تے راج کوں قابل قبول بݨایا ونڄے ایں پاروں اسلامی صوفی ازم ہک ٹک نسخہ ثابت تھیا۔ انہیں اسلامی صوفیں ٻاہرلے راج سمراج کوں قائم دائم رکھݨ کیتے کئی ننواں حکمت عملیاں بݨایاں۔ پیلھی حکمت عملی تاں اے ہئی جو انہیں اینجھے قصے کہاݨیاں گھنڑیاں جیندے وچ اُنہیں دا اتھوں دے شکتا ۔ سِدھ یوگیں نال مقابلے تے وَت انہیں کوں ہراوݨ شامل ہوندا ہئی (اتھاں میں اسماعیلیں کوں کہیں حد تائیں ٻاہروں رکھساں) تُساں ݙاہویں صدی کنیں گھن پندھرویں صدی دے صوفیں دی اکثریت بارے قصے کہاݨیاں پڑھسو تاں اے ڳالھ سوجھل تھی ویسی۔ ٻیا تے ٻیا ساݙے تونسے دے دین پناہ دیاں وی کئی اینجھاں کہاݨیاں ہن جیندے وچ او ہندو شکتا ۔ سدھ یوگی دے مقابلے وچ کُرے تے ٻیڑی ٹھیل ݙیندے۔ ݙوجھا انہیں صوفیں اتھوں دے سبھے مقدس تے روایتی میلے ٹھیلے دے جاہیں اُتے اپݨیاں خانقاہیں تے مقبرے اُسار کنیں اُنہیں کوں خاص مقبوضہ جاہیں ٻݨا ݙتا۔ شیوستان کوں سیہوݨ شریف بݨا عثمان مروندی دا شہباز قلندر تھیوݨ چھڑی ہک مثال نئیں۔ تریجھی حکمت عملی بادشاہ نال ہک اݨ لکھے معاہدے تحت سیاسی تے انتظامی معاملات وچ ہک وݙا عمل دخل گھنݨ شامل ہئی۔ ہک بادشاہ وانگ صوفی دیاں وی " مفتوحات" ہوندیاں ہئین۔

پندھرویں صدی وچ جݙاں اے تہذیبی وݨت پوری تݨیج ڳئی تاں مُرشدی پیری دے ایں کلٹ کوں ہندو ازم دی بھگتی تحریک نال ہک خاص طرانح دی سانجھ سٻدھ ݙتی ڳئی۔ میں اتھاں ساؤتھ انڈیا دی بھگتی دی مثال نئیں ݙیندا پیا۔ میݙی مراد اتھاں نارتھ انڈیا دی کرشنا بھگتی تحریک ہے جئیں " سیوا" دے وچار کوں اُتم بݨایا تے گُجرات، راجستھان تے سرائیکی وسیب دی "بنیا کلاس" ایندی ٻانہہ ٻیل بݨی۔ ایں بنیا کلاس دا مفاد بادشاہیں کنیں ودھ کنیں ودھ تجارتی رعایتاں گھنݨ ہئی تے وت اپݨے ایں منافع وچوں کُجھ حصہ انہیں سوامیں کوں ݙیوݨ ہئی جیڑھے ایں "سیوا کلٹ" دے وݙے وکیل ہائین۔ سیوا دے ایں وچار تے رسم اُتیں ایتلا زور ݙتا ڳیا جو کرشنا دا ݙینہہ وچ اٹھ واری بھوجن تیار کیتا ویندا ہئی۔ دیرہ غازی خان دے اٹھویں گدی دے سوامی انوی سو ستالی دی ونڈ ویلھے جݙاں بالک کرشنا دی مورتی اپݨے نال انڈیا چاتی ویندے ہئین تاں اُنہیں دی ہک لکھی شکایت اے ہئی جو او سفر دوران مہاراج کرشنا دا اٹھ پہریں دا بھوجن تیار نہن کر سڳدے۔ دلچسپ ڳالھ اے ہے جو انہیں بھگتی گروئیں تے صوفیں وچ کئی اینجھا ٹاکرا ودھ نئیں نظردا جیڑھا ساکوں پیلھوں صوفیں تے شکتا ۔۔ سدھ یوگیں وچالے نظردے۔ ݙوھیں بھگتی، مرشدی تے سیوا دے وچاریں وچ ہکو رویہ رکھدے ہئین تے انہیں وچالے کہیں حد تائیں سانجھ سٻدھ وی ہئی۔

شکتا ۔ سدھ یوگیں نال ایہو رویہ برٹش ایمپائر دا وی ریہے۔ برٹش ایمپائر تاں ایں کنیں ودھ " اورنٹئیلزم" دے تحت اتھوں دی سوسائٹی، کلچر تے مذہب دی ہک ننویں اُساری کر ݙتی ہے جیندا ہک وݙا اظہار ہند سندھ دے اڄوکے "کمیونلزم" دے روپ وچ تھیندا پئے۔ چھیکڑی ڳالھ جو اساں نہ بھلوں جو اے میٹافزکس کنیں ٻاہروں میٹریلزم دی تل وطنی ریت کوں "لوکائیت" ای سݙا ویندا ہئی۔ لوک ریت، لوک ریت آہدیں اساں او میٹیرلیسٹ "لوکائیت" کوں بھل ڳئے ہئیں جیندے مکاوݨ دے پچھوں برہمنیت تے ٻدھ مت دی اتہاس وچ اولڑی سانجھ بݨی۔

کئی دوست پُچھ سڳدے جو ایں سبھ کُجھ دے لکھݨ پچھوں کیا ارتھ ہے؟ لُنڈا جواب اے ہے جو اتہاس وچ کلچر تے آئیڈیالوجی ہمیش کہیں "پولیٹیکل لاجک" دے تحت اُسردے تے وٹیندے ریہن۔ ایہو حال کُجھ " مرشدی ۔ بھگتی" دا وی ریہہ ڳئے تے ہے پیا۔

(اے پوسٹ ہک ری۔ ڈکشنسٹ ڈھنگ ڈھالے نال لکھی ڳئی ہے تے چھڑے تاثرات ہن جیڑھے کُجھ لکھتاں پڑھن نال بنڑن۔ اے کئی نویکلا تھیسس نئیں)

زبان، سرائیکی قومی جماعتاں تے پالیسی دے اصول ۔۔۔ مالک اُشتر

 

زبان، سرائیکی قومی جماعتاں تے پالیسی دے اصول

مالک اُشتر

انسان اپنی لمبی اتہاس وچ جیرھے گنڑ، چمتکاریاں ، اڈاریاں تے قابل_تعریف موومنٹس وچوں جیرھیاں سماجی جہد تے ہڈ ورتیاں کیتئن ، انھیں وچوں "زبان " سبھ توں وڈا کرشمہ ہے۔ اے انڑ مل تے انڑ کھٹ خزانہ ہے، جیندے نال انسان دی زندگی بدل گئی اے۔سماجی رشتے وجود وچ آئین، تے خیالات تے تصورات کوں اظہار دا ذریعہ نصیب تھئے۔ ابتدائی اشاریں تے علامتیں توں گھن اج دے گھنڑیں سیاسی،سائینسی تے تیکنیکی علوم ایں زبان دے مرہون_منت ہن۔

دنیا بہوں درگھی اے، ساڈی سوچ تے مشاہدے توں وی بہوں وسیع ہے۔ لیکن انسان اپنی زبان دے تحت ایکوں اپنی مٹھی وچ قابو کرنڑ دی کوشش وچ ہے،تے اپنی اکھ تلے رکھنڑ دے چکر وچ۔ خیر آکھیا ویندے ہک دنیا وچ جتلیاں زباناں ہن، اتنیاں دنیاواں / ڈیس ہن۔جیکوں اساں اپنی سہولت کیتے خطے آہدے ہئیں۔اے بر / خطے زبان دی بنیاد تے ونڈئے پئین۔تے زبان ہی انھیں دی پیلھی تے بنیادی سنجانڑ بنڑدی ہے۔

زبان دے ڈو وڈے میڈئم (medium ) ہوندن۔گالھ مہاڑ تے گفتگو کوں تکلمی اوازاں آکھیا ویندے،کیوں جو سماعت دا تعلق سنڑنڑ نال ہوندے، تہوں ایکوں "سمعی میڈئم" آہدن۔ زبان دے اظہار دا ڈوجھا ذریعہ تحریر ہے، جیکوں پڑھ تے کجھ حاصل کیتا ویندے، پڑھنڑ کیتے دید لاونی پوندی اے تہوں ایکوں "بصری میڈئم" آہدن۔ اے زبان دے بنیادی میڈئم ہن جیندے نال اوندا ڈھانچہ (structure) مکمل تھیندے۔

لیکن زبان دے ایں سمعی بصری ڈھانچے دے نال کجھ پیچ در پیچ اوازیں دے سلسلے وی موجود ہوندن، جنھیں دے مخصوص مخارج ہوندن، اے پیدائشی / فطری طور تے مخصوص / متعلقہ خاندان، برادری، قبیلہ تے قوم وچ بولئے تے سمجھے ویندن۔ انھیں دے بولنڑ تے گویائی کیتے خاص فطری عطیہ یا وظیفہ (function ) درکار ہوندے، جیندے وچ جبھ، جبڑے، تالو، حلق، نرخڑے، تھوڈ ، گچی تے سر دیاں رگاں تے عضلات استعمال تھیندئین۔ اے ہک طبعی یا طبعیاتی مرحلے دا متھاج عمل ہے۔ انھیں دی ادائیگی دے مخصوص اوازیں کوں ساڈے ماہرین لسانیات "بچکار اوازیں" دا ناں ڈیندن۔تے سرائیکی انھائیں بچکار اوازیں نال اپنی انج سنجانڑ بنیندی اے۔اے ساڈی زبان دی انفرادیت ہے۔ایں دنیا وچ ہک قدیم تہذیب وادئ سندھ دی وی ہے۔ جیندے وچ قدیم دور توں اج تائیں کئی بولیاں، پراکرتاں، بھاشائیں تے زباناں وجود وچ آئن۔ اے بولیاں تے زباناں ہک ڈوجھے توں اکھریں، شبدیں، علامتیں، شکلیں، ورتاویں، اوازیں تے بچکاریں دی مدد نال حد بندی کریندئین ۔ سندھ دریا دا واہند ابھے لمے ہے۔ تے اے تھوڑی بہوں جغرافیائی تبدیلی نال ہمیشاں توں ابھے لمے ہی واہندا وگدا پئے۔ ایندے شمالی پہاڑی سرے توں سمندری ڈیلٹا تائیں جیرھیاں قوماں اباد ہن انھیں دی بولی،زبان تے کلچر وچ جیرھی مماثلت پاتی ویندی اے او کہیں لمبے عرصے ، وڈے تانے پیٹے تے درگھئے ہوئے مربوط خطے دی شاند ڈیندی اے۔جیکوں سویلائزیشن آف انڈس ویلی (civilizations of Indus valley )دا ناں ڈتا گئے۔ ہندوستان وچ انگریز دے آنونڑ نال ایں خطے وچ جتھاں غلامی دا کلچر ودھئے، اتھاں زبانیں تے قومیں دا نواں جنم وی تھئے۔ مغل انڈیا دی ترٹ بھج دے نال بہوں ساریں ریاستیں ، ذیلی خطیں، قومیں تے قبیلیں اندر مزاحمت دا لاوا پکے ۔ جتھوں قومیت ، مذہب، ثقافت تے زبان دی بنیاد تے بھڑاندیں دا اغاز تھئے ۔ تے اتھاں راجے،مہاراجے، رانیاں، لکشمیاں، قلعے ،حویلیاں، چاردیواراں، عبادت گاہیں ، عقائد، حب الوطنی، نسلی ، خاندانی تے قبائلی عصبیت دی راہ تے نکے نکے ونڈارے تھئے۔جیندے وچ شخصی، ذاتی پوجا /پرستی (worshipping ) ودھی اے، تے ایں پوجا، پرستی ، بعد وچ سیاسی قوم پرستی تے زبان دے خطے دے جم پل کیتے شکم_مادر دا کم کیتے۔

پارٹیشن دے بعد موجودہ پاکستان وچ ایں خطے دی قومی،سیاسی ،سماجی تے جغرافیائی صورتحال یک لخت تبدیل تھی گئی۔

جتھاں ہر معاملہ گنڑجا ہویا دھاگہ تھیندا گیا، اتھاں قومی زبان دا مسئلہ وی بہوں نازک ریہا،تے اج تک حل نہ تھی سگیا۔ شروع توں ریاست دی سوچ ہئی جو عوام وچ اجتماعی سوچ،قومی ذہنیت، تے یکجہتی پیدا کرنڑ کیتے ہک قومی زبان دا ہوونڑ ضروری ہے ۔تے قائداعظم دی ڈھاکہ دی تقریر دا موجب وی شئت ایہا سوچ ہئی۔ جیڑھی بعد وچ ناکام تھئی تے آزاد بنگال دی تحریک جنم گھدا ۔انت چار نینگر طالبعلماں دی شہادت دے بعد بنگلہ دیش بنڑ گیا۔

ایں ویلھے تائیں بنگالیں دے نال سندھیں، بلوچیں تے پٹھانڑیں دی قومی تحریک وی زوریں تے پج چکی ہئی ۔

جیندے پچھوں زبان، کلچر، شناخت تے وسائل دی تقسیم دے معاملات ہن۔ اے تحریکاں خالص سیاسی ہن، جیندے وچ پرائیویٹ عسکریت، انتہاپسندی، تشدد، اسلحہ، مذہبی یلغار، بندوقاں تے غیر جمہوری ہتھکنڈے سروں کئے نہ ہن۔

حالانکہ پاک آرمی دی طرفوں کھلم کھلا کئی دفعہ بلوچستان وچ فوجی آپریشن تھی چکئے ہن۔ تے کئی دفعہ سندھی،بلوچی تے پشتون سیاسی رہنماویں کوں قید وی کیتا گیا ہئی ۔

ذوالفقار علی بھٹو نے جڈاں 1973 وچ متفقہ آئین ڈتا ، تاں نویں آئین وچ اے مسئلہ حل کرنڑ دی کوشش کیتی۔بنگلہ دیش سمیت ہر پاسوں قومی تے لسانی تحریکاں دا زور ہئی۔ انھیں ایں نازک صورتحال وچ ہک متفقہ آئین ہر صوبے تے وفاق توں پاس کرایا، اوندے مطابق آرٹیکل 251 وچ اے لچک رکھ چھوڑی جو پاکستان دی قومی زبان اردو ہوسی، لیکن صوبائی اسمبلیں کوں اے اختیار حاصل ہے، اگر او چاہن تاں اردو دے علاوہ صوبے دی(کوئی وی ) زبان کیتے قانون بنڑا سگدن،جیندے وچ اوندی ترقی،تعلیم ،ترویج تے استعمال شامل ہن، انھیں کوں پورا حق حاصل ہے جو او قانون دی حدود وچ راہندیں ہوئیں ایں مقصد کیتے ادارے وی قائم کر سگدن تے زبان دا قانونی ورتارا کر سگدن۔

ایں آرٹیکل دے تحت پنجاب، سرحد تے بلوچستان دی صوبائی اسمبلیں اردو دی قرارداد پاس کیتی تے سندھ اسمبلی سندھی اختیار کرنڑ دا فیصلہ کیتا۔ سندھ ایں معاملے وچ پہلے وی تکڑا ہا، تے ہنڑ تاں قانونی طور تے تعلیمی،سرکاری، سیاسی،سماجی تے عوامی سطح تک سندھی زبان کوں رائج کرنڑ دا حق حاصل کر گھدا ۔ اج اوندے سڑکیں توں ایوانیں تائیں، ریڑھی بانیں توں یونیورسٹیں تائیں، مزدوریں توں حکمرانیں تائیں ہر طبقہ سندھی زبان تے کلچر دے ورتارے تے ودھارے دا بے لوث ورکر ہے۔قومی، سیاسی تے جمہوری شعور سندھ دا سبھ توں اتے ہے۔ او انگریزیں توں گھن موجودہ اسٹیبلشمنٹ تے ملٹری یلغار تے مذہبی گماشتیں نال اج تائیں بھڑدے آندن۔

میکسم گورکی دے بقول "انسان سڈاونڑ دے قابل صرف اوہے لوک ہوندن، جیرھے اپنی زندگی انسانی ذہن کوں زنجیریں توں ازاد کراوںڑ کیتے وقف کر ڈیندن"۔

سرائیکی قوم پرستی دا وجود تاں ہنڑ دی گالھ اے، یا ایں آکھوں جو ابتدائی نینگر قوم پرست ہنڑ بڈھیپے دی فصل تئیں پجئن۔ یعنی اجاں پیلھی پیڑی ہے،تے چار چدھاروں کم توں کم ترئے پیڑیاں ایں دشت وچ گزار گئین ۔لہذا جیکوں اساں مثال نہ بنڑاووں تاں، مطالعہ تاں کر سگدے ہئیں، کجھ انھیں دی سیاسی درک بھج تے لٹریچر پڑھ تے سکھ سگدے ہئیں۔ لیکن اساڈے ملک وچ سیاست، تاریخ تے ثقافت دے حوالے نال جیرھی مسلسل غلط بیانی، تے کوڑ دی ہوا چلدی آئی اے،او لوکیں دے اندر رچ وس گئی اے۔بد قسمتی نال ایکوں سرکاری ،نصابی تے اخباری سرپرستی حاصل رہی اے۔(ہنڑ تک الیکٹرونک میڈیا دا پروپیگنڈہ ڈیکھ گھنو، کوئی سرائیکی، سندھی،بلوچی ، پشتون تے کہیں بی مقامی زبان دی نمائندگی ڈکھا ڈیوو )

ایں خطے دی صدیں توں مقامی (90% )ابادی تے زبانیں بارے اج وی کہیں ٹی وی چینل دے ڈاہ فیصد آبادی تے زبان بولنڑ والے اینکرز انھیں کوں گنوار ( un civilized ) آہدے بیٹھے راہندن ۔

ایہو جھئیں صورتحال ڈیکھ تے سرائیکیاں دی اکثریت اپنی زبان، کلچر تے سنجانڑ بارے احساس کمتری تے شرمندگی دا شکار تھی گئی اے۔ تے حالی تک ایندے وچوں نکل نئیں سگی ۔ ڈوجھا قومیت بغیر مذہب دے ورتاونڑ وی کجھ بندے گناہ گار تھیونڑ دے نفسیاتی مرض دا شکار ہن۔ حالانکہ مذہبی جماعتاں جیویں پورے ملک دا بیڑا غرق کر چکئین ،سرائیکی تحریک دا وی اوہو حشر کریسن ۔

موجودہ ویلھے سرائیکی بطور زبان بولنڑ تے لکھنڑ اپنی الگ سنجانڑ دے کئی مراحل طے کر گئی اے۔ لٹریچر، سیاست، یونیورسٹیں تے اسمبلیں تک اے پاکستانی زبانیں وچ انجھ حیثیت رکھدی اے۔ ایندے باوجود اجاں تائیں لکھنڑ پڑھنڑ دا مکمل ورتارا نئیں تھیا۔ قومی جماعتاں سڈاونڑ کیتے تاں درجناں ہن، لیکن شعوری طور تے زبان دے ورتاوے تے رائج کرنڑ دی پالیسی کیندے منشور دا حصہ ہے۔ اجاں تک سوائے ہک ادھ دے سرائیکی قوم پرستیں دیاں لکھتاں، اخباری کالم، پیڈ، پینافلیکس، بینرز ، میسج تے فیس بک دا استعمال اردو وچ تھیندے۔ انھیں دا شاید اے کمپلیکس ہے جو سرائیکی وچ گھٹ لوک پڑھ سگدن یا سمجھدن، اردو وچ ساڈا پیغام ڈھیر لوکیں تائیں پجدے۔ ایندے پچھوں زبان تے اپنی سنجانڑ کوں کتنا نقصان تھیندے، ایندا اندازہ انھیں کوں کئے نیں، ایں عمل نال انھیں دا سیاسی تے شعوری پندھ بہوں مٹھا(slow ) تھی ویندے۔ ایں پاروں (معذرت نال ) سوائے سرائیکی لوک سانجھ تے ہک ادھ کوئی بی پارٹی دے کیرھی سرائیکی قومی جماعت ہے جئیں سرائیکی زبان لکھنڑ، پڑھنڑ ،بولنڑ تے ورتاونڑ دے کوئی اصول وضع کیتے ہونون، یا انھیں دے لیڈر(اونویں ہر کوئی ورکر ہوندے، سنجانڑ کیتے )توں ورکر تائیں ہر بندہ اپنے لٹریچر تے سیاسی سماجی ورتاوے وچ سرائیکی لکھدا ہووے۔ کارل مارکس دے بقول " جاہل طبقہ وی ہک قسم دی دشمن دی فوج ہوندی اے" جیرھا کم دشمن کرنا ہوندےاو ساڈے اندرو دے کجھ کم فہم دوست آپ کر کھڑدن ، ول دشمن کوں کیہاں مات ہے۔ زبان خود ابلاغ دا ذریعہ ہوندی اے، تے اپنے ودھارے تے ترقی کیتے وی ابلاغ دے سارے ذرائع منگدی اے۔جیکر زبان دی ترقی کیتے اوں زبان وچ لکھت دے ورتاوے نہ ہونون تاں زبان کیویں ترقی کریسی۔

سرائیکی قومی جماعتاں تے انھیں دے لیڈر تے ورکرز کوں گزارش ہے جو او اپنے کجھ اصول مقرر کرن، اندھا دھند شور شرابے، دھابے دھوڑے، دھاڑ پٹ، ہلا غلا تے بے یقینی دی فضا کے تک چلسی؟ بغیر مطالعے تے سیاسی شعوری عمل دے ہک ذمہ دار ورکر کیویں پیدا تھیسی؟

پاکستان وچ قوم پرستی ہک جمہوری عمل تے شعور نال ودھ سگدی اے، ایندے بارے تمام مقامی قومیں (natives )دیاں مثالاں تے دلیلاں ڈتیاں ونج سگدئین۔ایں ویلھے تائیں سوائے لوک سانجھ دے (کوئی بی ہے تاں میڈی معلومات اچ کئے نیں ) ہر سرائیکی پارٹی غیر پارلیمانی سیاست دی قائل ہے، یا ہک ادھ اپنی واضح پوزیشن نہ ہونون دے باوجود الیکشن کیتے تیار ہن۔ اے وی بغیر اگوال دی سنجیدہ پالیسی دے ، انڑ جانڑی ،ہٹ دھرمی، بے فائدہ تے ہتھوں خسارے دا عمل ہے۔ اللہ امان ڈیوے اے کوئی شک شبہے والی گالھ وی نئیں، ہر نویں پرانی جماعت اپنی طرفوں خلوص نال کم کریندی پئی اے۔ کجھ نہ کجھ ودھارا ضرور تھیندا پئے۔لیکن سیاست وچ ہر کہیں دا ہر عمل کامل اکمل نئیں ہوندا، البتہ جتھاں زیادہ فائدہ، پاور، شعور تے بہتری نظر آوے، اوں فیصلے،نظریے، نتیجے،عمل،شخص،رہنما تے پارٹی دی ٹیک گھنیندی اے۔ تے نقصان والی جاہ تے وپار کوں چھوڑ ڈویندے ۔ بندہ بھانویں کلہا ہووے،یا جماعت نال پندھ تے ویلھے نال سکھدے ۔

پالیسی دے اصول آئیندہ دا لائحہ عمل ہوندن، اے پارٹی دا وژن تے شعور واضح کریندن۔ اے کوئی الہامی تے عدالتی قانون نئیں ہوندے۔ پالیسی دے اصول لچکدار ہوندن، تے انھیں کوں کوئی ابدی حیثیت حاصل نئیں ہوندی، وقت تے حالات دے نال اے بدلدے رہ ویندن، انھیں دی مدد نال پارٹی تے ملک دے سیاسی مقاصد تے معاملات کوں اسانی نال سمجھ سگیندے۔ اے اپنے ورکرز، سٹوڈنٹس تے آنونڑ والی نسلیں دی رہنمائی کریندن ۔زبان دا کم از کم اپنے خطے/مجوزہ صوبے وچ جتلے تائیں بولنڑ دے نال لکھنڑ دا مکمل طریقہ کار رائج نہ ہووے اتلے تائیں ادھوری گالھ کوں چمبڑئے راہسوں ، شاہریں (nation) وچ تحریری زبان تے سیاسی قومی شعور کوں ہیٹھ ( grand roots ) تائیں پچانونڑ کیتے ہوائی قلعیں توں نکلنڑاں پوسی تے کجھ پولیٹیکل اصول اپناونے پوسن۔ پاکستان سمیت دنیا دے اکثر ملکیں دے آئین وچ وی پالیسی دے اصول شامل ہن۔

سرائیکی صوبہ دیاں حدود تے جغرافیہ سانگے سنگت دا ہک ڈایئلاگ

 

سرائیکی صوبہ دے جغرافیہ تے حدود سانگے ہک ڈایئلاگ 

23 ضلعیں دی ڈیمانڈ بارے اڳواݨیں (سئیں عاشق خان، سئیں نظیر لغاری) کولوں کُجھ سوال

اسد بزدار

میں سرائیکی صوبے دی تحریک کولو زیادہ سُنڄاپوپچھلے پنڄھ چھ سالیں ءِچ تھیاں۔ پر چھوٹے لاء کنیں سرائیکی صوبے بارے سُنڑیا، اوندے کیتے تݨ مارݨ آلے لوکیں بارے پتہ لگا۔ استاد فدا حسین گاڈی، عاشق خان بزدار، احسن واگھا، نزیر لغاری، استاد نظامی وغیرہ او ناں ہن ڄیڑھے کنیں پوندے ہن۔ سرائیکی صوبے دی تحریک انہاں لوکیں دی ہݙ ورتی اے۔وسیب کوں انہاں لوکیں شعور ݙتے۔ سرائیکی تحریک اڄ بہوں پندھ کر چُکی اے۔ بولی کلچر توں شروع تھی کیں اج تحریک سیاسی کھاڑے وچ پہنچ ڳئی اے۔ سرائیکی تحریک بارے بہون سارے سوال ہن ڄیھڑیے میݙے چیتے وچ آندن۔ پر اتھاں میڈے کجھ سوال 23 ضلعیں دی ڈیمانڈ بارے ہن ڄیڑہے میں سوشل میڈیا دی مدد نال سئیں عاشق خان کولو تیں سئیں نظیر لغاری کولو پُچھنڑ چاہنداں کیوں جو میݙی ہُج وی انہاں تیں ٻڑدی اے۔ باقی قوم پرستیں کوں میں کوتل مال دے علاوہ کجھ نہی سمجھدا اور اُنہاں ہمیش سرائیکی کاز کو نقصان ݙیونڑے۔ اے سوال ہیٹھ ݙتے کھڑن اگر تہاکوں موقعہ ملے تاں ضرور سوجھلا کریسو۔ اساں نویں پیڑھی کوں ہمیش وانگ تہاݙے کولو سکھنڑ دا موقعہ ملسی۔

23 ضلعیں دا سرائیکی صوبہ کیویں ٻنڑسی؟ سرائیکیاں دی کیا سیاسی سٹریٹجی ہووئے اینھ بارے؟

ترائے ڈویژن (ملتان، ڈی جی خان، بہاولپور)، بھکر، میانوالی دے علاوہ تُساں جو ساہیوال، اوکاڑہ اتیں خوشاب وغیرہ دا مطالبہ کریندے وے۔ کیا انہاں ضلعیں ءِچ سرائیکی اتیں پنجابی سپیکنگ آبادی دا تناسب تہاکوں پتہ ہے؟

فرض کیتا اگر اے اتلے پنجاب دے ضلعیں سمیت سرائیکی صوبہ بنڑ ویندے تاں کیا سرائیکی بولنڑ آلے اقلیت وچ تبدیل نہ تھی ویسن؟

تساں کیڑھی وجہ کولو پی پی دے پارلیمانی کم کولو انکاری ہوو؟(میڈی مراد کمشن دی رپورٹ اتیں سینٹ وچوں پاس تھیا بل ہے)

ڈی آی خاں کوں سرائیکی صوبے نال رالاونڑ واسطے تہاکوں ساکوں کیا راہ ڳھنڑاں پوسی؟

کیا کے پی کے آلے اپڑیں ڈو ضلعے تہاکوں ساکوں ایوں تھالی ءِچ رکھ کے ڈے دیسن؟

میݙی سمجھ موجب اے 23 ضلعیں دی ݙیمانڈ بہوں غلط اے۔ کجھ دوست آہدن جو منگوں زیادہ اتیں آخر تیں 13,14 ضلعے مل ویسن۔ بابا اے ڳاء منجھ دا سودا نہی جو آڈھائ لکھ منگسوں اتیں آخر تیں آ کیں ݙو لکھ مل ویسی۔ اے یک مشت ݙو صوبیں دی تقسیم دی گالھ تھیندی پائی اے۔ اینھ ریاست دا پچھلے ستر سالیں کنوں ٹریک ریکارڈ اے ہے جو او قومی حقوق بارے بہوں وزبر ہے۔ تساں پنجاب دے اتنے ضلعیں انڄ کرݨ دی گالھ کریسو تیں پرلے چپ کر ویسن۔ ساݙا صوبہ زیادہ کنٹرورشل تھیسی۔ اگیں پنجابی اینھ ریاست تیں قابض ہن۔

ݙوجھی ڳالھ اے ہے جو اڄ تک پاکستان دے اندر قومیں کو جو وی حقوق ملین او جمہوری دور وچ پارلیمنٹ دے پاسوں ملین۔ ساݙے صوبے تیں وی پارلیمنٹ اندر ہک کم تھی چکے ڄیھڑہا ہالی نامکمل اے۔ اساں ڈیمانݙ کروں جو او ادھورا کم پورا تھیوے۔ صوبہ بنڑ ویسی تاں اگلا ترلا تہاݙا ساݙا ڈی آی خان نال رالاوںڑ تھی سگدے، ناں دے حوالے نال تھی سگدے۔ سیاست اٹکل دا ناں اے۔ انہاں ساریں گالھیں تیں سوچ وچار کرݨ دی لوڑھ ہے۔۔۔۔شالا ہسدے وسدے رہو۔۔

آپݨے عزیز بال جندجان اسد بُزدار دے نانویں

نزیر لغاری

اسد خان، جے آبادی دا تناسب خراب تھیون تے اساں آپنا دعوی چھڑیندے گیوسے تاں ول ساکوں بہاولپور ڈویژن وی کائنا ملسی۔اتھاں تیزی نال آبادکاری تھیندی پئیءِ۔روزڈیہاڑے اتھاں الاٹمنٹاں تھیندے پئن۔پیپلز پارٹی تے اوندی لیڈرشپ نال میڈی سونہہ رونہہ کوں پنجاہ سال کنوں ودھ تھی گئن۔میکوں بھٹوصاحب تے بی بی جاندے ہن۔زرداری صاحب تے بلاول سائیں نال ڈھیرساری سنگت کوں میں آپ ملوائم۔میڈے مطالبے کوں پنجاہ سال تھی گئن۔ کیا جتھاں جتھاں آبادکاری تھیندی ونجے اساں علاقے چھڑیندے ونجوں ول تاں ساڈا ککھ نہ بچسی۔حق منگن آلا ہمیشہ پورا حق منگسی اتے جڈاں اوں کنوں زور ہوسی تاں او زور وی لیسی۔

23 ضلعئیں دا صوبہ

احسن واگھا

تٔساں سچے ہوسو, پر گالھ تاں سونڑو;

23 ضلعئیں دے سرائیكستان كنوں گھَٹ صوبے كوں بے۔غیرتی سمجھیندے ائو,

اتیں گریٹر پنجاب كوں سہی سالم, اینہہ ٹوٹل نال قائم ركھنڑ كوں كوں غیرت مندی سمجھیندے ائو۔

اساں تاں آہدے ہیں ریاست بہاولپور كوں جو بحالی مل پووے, وت وی گریٹر پنجاب دی سلامت رہنڑ كنوں بہتر ئے۔

جیكر فلطسطینی حباش گروپ دے ہٹھ تیں قائم راہندے تیں یاسر ایھو بھنا ترٹا نیم خود مختیار فلسطین قبول نہ كریندا تاں اج فلسطین جیرھا یو این دا ركن اے تیں مكمل ازادی دا امیدوار ئے, اے كتھاں ہوندا !؟

23 ضلعئیں دا صوبہ !

'پیسہ نہ پَلے,

بی بی ہار گھِنے كیں چھلے!'

پی پی پی دا جنوبی پنجاب تہاكوں میانوالی تیں بكھر وی ڈیویندا ہا۔

سرائیكستان دے ناں دے بہانے,

پی پی پی كوں پچھوہاں كركیں گریٹر پنجاب دی لائف لائن ودھیندے پئے ائو !

تساں سہی سچ بھلے ائو, یا پنجاب نال خوش ائو ! ؟

سئیں نذیر لغاری 23 ضلعیں بارے ہک ولدا

مشتاق گاݙی

عرض ہے جو ہک پاپولسٹ سٹانس گھن کنیں بندہ قابل قبول تاں ودھ تھیندے پر پاپولزم چھیکڑ وچ منطق تے عملیت پسندی ݙوھیں کنیں ٻاہروں کݙھ کھڑیندے (ویسے اَڄ کل پاپولزم پوری دنیا وچ رائٹ ونگ دی فیلڈ ہے، تساں جہیں سینئر صحافی تاں ایں ڳالھ دے ڄاݨو سنڄاݨو ہوسو)۔

منطق سانگے اے "پروپوزیشن" ہے جو "ساݙی آبادی دا تناسب پنجاب دے سینٹرل ریونیو ڈیپارٹمنٹ کنیں خلاصی نال جڑا ہوئے۔" سرائیکی صوبہ متوں ہر گذردا ݙینہہ آبادی دے تناسب کوں وٹیندا ویندے۔ ہکے صوبہ وچ ہووݨ پاروں پنجاب محکمہ مال دی عملداری۔ حاکمیٹ تے ساندوڑاند لینڈ الاٹمنٹ جاری ہے تے جاری رہسی۔ جے اساں بھوئیں تے دھرتی بچاوݨی ہے تاں سرائیکی صوبہ ہک " ایمرجنسی" ہے۔

سنڄاݨ دا پندھ ٻہوں سارا تھی چکے تے تھیندا رہسی۔ سرائیکی ٻولی مردم شماری وچ وی ہے، ایندے یونیورسٹیں کالجیں ڈیپارٹمنٹ وی ہن تے لوک اڄ اپݨی ٻولی دی سنڄاݨ وچ نئیں چکدے۔ بھوئیں تے وسائل تے خودمختیاری دا مسئلہ اتم ہے۔ اکبر بگٹی ایں کیتے نئیں قتل تھیا جو او بلوچ آہدا ہئی، او ساحل تے وسائل اتیں اختیار دی ڳالھ کریندا ہئی۔ سرائیکیں کیتے اپݨی بھوئیں تے وسائل اتیں اختیار دی پیلھی پوڑی صوبہ دا قیام ہے۔

ہک پیلھے کنیں کھسی ہوئی بھوئیں کیتے اپݨی بچی کھچی بھوئیں کھسواوݨ دی سٹریٹجی میکاولی یا چانکیہ مہاراج کوں وی قبر وچ بے چین کر ݙیسی۔ تساں جیڑھے ساہیوال ضلع دا مطالبہ رکھدے ہاؤ، اوندی آبادی وچ 1891 دی کینال کالونایزیشن کنیں گھن 1941 تائیں، پنجاہ سال دے وچالے، 219 فیصد ودھارا تھئے۔ انہائیں پنجاہ سالیں وچ لائلپور (فیصل آباد) دی آبادی وچ 200 فیصد وھارا تھئے، جھنگ وچ 104 فیصد اضافہ تھئے۔ اے ایتلا وݙا آبادی وچ اضافہ انڈین پنجاب کنیں مائیگریشن دا تحفہ ہے۔ جے اعدادوشمار چا ݙیکھو تاں انہیں پنجاہ سالیں (1891-1941) وچالے امبالہ ضلع دی آبادی وچ ودھارا 2 فیصد ہے۔ہوشیار پور دی آبادی انہیں پنجاہ سالیں وچ 15 فیصد آبادی ودھی ہے۔ ایہو جہیں رلدے ملدے اعدادوشمار امرتسر, فیروز پور، لدھیانہ ضلع دے وی ہن۔ اڄ ساہیوال، اوکاڑہ، ٹوبہ ٹیک سنگھ جہیں ضلعیں وچ پنجابی (ماجھا) ٻولݨ آلی آبادی 80 فیصد کنیں وی ودھ ہے تے اتھوں دے جانگلی ۔ ریڈ انڈین وی اپݨے آپ کوں ایں تاریخی جبر پاروں آپݨے آپ کوں پنجابی ای سمجھیندن تے سنڄاݨ کریندن۔

تھی سڳدے تساکوں میں جہیں نکوہیں دی ڳالھ دلوں نہ پووے۔ سرائیکی دے منڈھلے انگلش ریسرچر کرسٹوفر شیکل کوں ای پڑھ گھنو جو او برٹش کالونئیلزم پیریڈ وچ ایں پاپولیشن ٹرانسفر تے سوشل انجئنرنگ پاروں پنجابی تے سرائیکی ٻولی دے وٹیندے لسانی جغرافیہ بارے کیا آہدے؟

جے اساں بھوئیں تے دھرتی بچاوݨی ہے تاں سرائیکی صوبہ ہک " ایمرجنسی" ہے۔

میکوں ڄاݨ ہے تساں اے پاپولسٹ سٹانس نہ چھوڑیسو۔ ایندے کارݨ جو کجھ تھیندا رہسی او سعید منڈے فقیر دے لفظیں وچ آکھاں تاں "اساں مہا قوم پرستی دے مہا دعویں دی پھوت وچ ریہہ ویدوں تے پرلے ساݙ ی ۔۔۔ دی ایسی کی تیسی پھیر ݙیسن"۔

اساں گندے سہی، تساں چنڳے رہو۔ اساں ایں صورتحال نال وی خوش ہئیں جو کہیں چنڳے ویلھے "ڈائلیٹکس" پڑھ گیدھی ہاسے تے نفی دے سیاسی مقام دی ڄاݨ ہے پئی۔ وسدے ہسدے رسدے رہو۔

آپنے عزیزدوست تے نکے بھرامشتاق گاڈی دے ناں

نذیر لغاری

میڈا تہاڈے نال عزت دا رشتہءِ۔اساں کئی لنگ رل بیٹھوں پر اساں ایں مسئلے تے گالھ نئیں کیتی۔اے تاں تہاکوں سُدھءِ جو میں الیکشن دی سیاست کائینھی کریندا، میکوں پاپولسٹ مئوقف رکھن دی لوڑھ وی کائینھی، تساں میڈی ایں گالھ تے وی اعتبار کریسوں جو میں وزارت، سفارت تے پارلیمنٹ وچ آون دے سڈ کائینھی منیئے۔میکوں ڈھیرلنگ بہوں بن ونجن سانگے آکھیا گئےپر میں اصلوں چھوٹا بندہ ہاں۔

ضیاء مارشل لاء دے زمانے وچ سیدعابدہ حسین جھنگ کوں سرائیکی صوبے وچ رلاون دے مطالبے کریندی کھڑی ہئی، مشرف دور خوشاب داناظم ٹوانہ صاحب سرائیکی وچ رلن دا مطالبہ کریندا کھڑا ہا، میانوالی تے بکھر کوں خود پی پی پی آپنے مجوزہ صوبے وچ رلایا ہا۔تاج حیدر دی رپورٹ تاں ساکوں اوہو صوبہ ڈیندیءِ جیرھا اساں منگدے کھڑوں۔ایں ویلھے سرائیکی دی سبھ توں وڈی ثقافتی تحریک جھنگ، میانوالی، بکھر تے خوشاب وچ موجود ھے۔سرائیکی دے گلوکار شفاءاللہ روکھڑی، امجد بغدادی، ظہوراحمد لوہار دا ہک ہک گیت چار، پنج، ست کروڑ لنگ ڈٹھا ویندا پئے.اساں آپنی تحریک دے اصلوں مونڈھویں کردار منصورملنگی(جھنگ)، عطااللہ نیازی(میانوالی) تے احمد ملنگ کنوں ہتھ چا گھنوں؟ جے پی پی پی ادھ ادھورا صوبہ ڈیون منیندیءِ تاں اساں اونکوں پورے صوبے سانگے قائل کروں۔سائیں ! اساں ریاض حسین شاہ آف موچھ، خادم حسین شاہ آف چک 38, امیر حسین شاہ، غلام شبیر کلورکوٹی دی بولی کنوں کنڈ چا کروں؟

گھٹ کنوں گھٹ تساں تاں اے جاندو جو شہید بھٹو اتے بھٹو فیملی نال میڈا بہوں قریبی تعلق رہ گئے۔ بیگم نصرت بھٹو، شہید بی بی ، آصف علی زرداری، بلاول بھٹو زرداری ہمیشہ میکوں ڈھیرعزت ڈتیءِ۔ او سارے لوک وڈےءِن اتے میں اصلوں ہک عام جیہاں بندہ۔ میں ایں تعلق کنوں کوئی ذاتی فائدہ کائینھی چاتا۔ نہ نوکری، نہ پلاٹ،نہ پرمٹ ، نہ گرانٹ۔ بھٹو صاحب دا اے احسانءِ جو اوں میڈی نسل کو سیاسی شعور ڈتے، باقی میڈی حقیرذات تے کہیں دا کوئی بار تے کوئی احسان کائینھی۔

ہا!میں “بھوئیں دے بے سیتے”تے “کالی کھل تے چٹا چِھکا “ دے لکھاری فرانزفینن اتے اوندے استاد ایمی سیزِر دی فکردا ہک ادنی جیہاں شاگردءَں۔ میں ایمی سیزر دیئیں ڈوکتابیں دا سرائیکی ترجمہ وی کیتی بیٹھاں ۔ میڈے ناول پچھوں اے ڈو کتاباں آندیاں پئن ، جیرھیاں ہک حد تائیں میڈاموقف واضح کریسن۔ میکوں نئیں پتہ میڈی دھرتی دا آبادکار میکوں ہک وگھہ ڈیندے، اٹھ وگھے ڈیندے ، نئوں ضلعے ڈیندے، یارھاں ضلعے ڈیندے، یا ول او میکوں میڈا صوبہ مشرقی بلوچستان دے ناں تے جنوبی پنجاب دے ناں تے یا ول شمالی سندھ تے ڈیندے پر میں منگدا سرائیکی صوبہ اتے تریوی ضلعے کھڑاں۔ جے پیپلز پارٹی دے ہتھ وس ہووے ہا تاں او میڈا مطالبہ رد نہ کرے ہا۔ اے معاملہ جنھیں دے ہتھ وچءِ اساں انھیں کنوں پورے دا پورا صوبہ منگدے پیوں۔ میں انھیں نال بھڑنئیں سگدا پرجے بھڑن جوگا ہوواں تاں ضرور بھڑاں ہا، اتے جڈاں بھڑن جوگا ہویم تاں ضرور بھڑساں۔ او جیرھا کجھ ڈیندے پئن ڈیون، جیں ناں نال ڈیندے پئن ڈیون، پر میڈا Claimپورے دے پورے تریوی ضلعے اتے ناں سرائیکی صوبہءِ۔ او نہ میکوں منگن کنوں جھل سگدن اتے نہ میں انھیں کوں ڈیون کنوں جھل سگداں۔میکوں کیرھی موت پئیءِ جو میں آپنے واتوں آپ ادھ ادھورا، لولھا منڈا صوبہ منگاں۔

محترم نذیر لغاری دے ولدے دا ولدا

مشتاق گاݙی

سئیں! اے آدر دے رشتے ریہہ ویسن۔ نبھاوݨ دا ݙا آوݨا چاہیدے۔ میکوں امید ہے اَساں تُساں انہیں کوں نبھا سڳدے سے تے ڈائیلاگ وی کر سڳدے ہائیں۔ ایتلا پولیٹیکل تاں ساکوں تھیوݨا ای پوسی۔

جے تائیں پاپولزم دی ڳالھ ہے تاں تساݙی نیت منشا جو وی ہووے پر اے تساݙی "بائی ڈیفالٹ" پوزیشن بݨ ویندی ہے۔ پالیٹکس وچ وت ایہا ہوندی تاں "ڈی۔فالٹ" پوزیشن ای ہے۔ جیویں جی۔ایم۔سید ہک مہا سندھی نیشلسٹ ہئی۔ اوندی نیت منشا کیا ہئی، ایندی کینکوں خبر۔ پر ہک ڳالھ ابجیکٹو طرانح نال تصدیق تھیندی ہے جو اوندی سندھو دیش دی سیاست "بائی ڈیفالٹ پوزیشن" وچ ڈیموکریسی دی موومنٹ دے خلاف ونڄ ٻݨدی ہئی تے اوندا فائدہ ضیاالحق چیندا ریہے۔ میں اینجھاں کئی مثالاں ݙے سڳداں پر ڳالھ لنڈی رکھساں جو تساݙی نیت منشا تے کئی شک نئیں، اوندی قدر ہے پر تساݙی ایں ڈی۔فالٹ پوزیشن نال سرائیکی صوبہ کوئی لسانی صوبہ نہ ریہہ ویسی، اے ہک کثیر اللسانی صوبہ ہوسی جیندے وچ پنجابی نمبرز تے وسائل وچ اساں کنیں انویں تکڑے ہوسن جیویں او اڄ ہن۔ ݙوجھا ایندے نال صوبہ وچ اڑیک آندی ہے، جیڑھی جو اڄ پنجاب دی نیت تے مفاد ہے۔

13 ضلعے بشمول میاں والی تے بکھر تاں اویں وی سینیٹ دے بل کنیں منظور شدہ ہے تے ساݙا ایں ڳالھ نال اتفاق ہے۔ جے تائیں جھنگ دی ڳالھ ہے تاں تساں عابدہ حسین بارے درست ڳالھ کیتی ہے۔ اوندا 1975 دی سرائیکی ادبی کانفرنس وچ چھپیا سَنیہا لاجواب ہے۔ پر جے تائیں اڄوکی ڳالھ ہے تاں اوندی دَھی سابق سینیٹر صغری امام اوں پارلیمانی کمیشن دا حصہ ہئی جئیں جھنگ کوں ٻاہروں کڈھ کھڑایا ہئی۔ممبر دی حیثیت وچ اے سبھ کجھ اوندی مرضی نال ای تھیا ہوسی۔ ایہو حال فیصل صالح حیات دا ہے۔

تساں مشرف دور وچ خوشاب تے ٹواݨہ صاحب دا حوالہ ݙتے تاں او ہک دلچسپ دور ہئی۔ آہدن جو اوں دور وچ مشرف کوں سرائیکی سرائیکی کھیݙݨ دی لوڑھ پئے ڳئی ہئی۔ پونم دا سرائیکی کوں پنجویں قومی اکائی منݨ کنیں گھن اے خوشاب دے ٹواݨے صاحب آلے واقعہ وچ اوں کرشمہ سازی دا کمال لڳدے۔ اوں ویلھے ٻنہیں ضلعیں وچ وی اینجھاں قرارداں پاس تھیاں ہئین۔

میں گریٹر تھل فلڈ کینال دے چکر وچ خوشاب چنڳا بھلا پھردا ریہاں۔ اڄ وی میݙا اتھاں رابطہ ہوندے۔ میݙے مشاہدے وچ آئے جو انہیں وچ سرائیکی سنڄاݨ دا کوئی خاص احساس نہی۔ اکثریت کنیں ٻولی دا جݙاں وی سوال پچھے تاں ٹھک کر کنیں پنجابی آہدے ہئین (میں اتھاں لسانی نئیں سیاسی ڳالھ کریندا پیاں) جے اینویں نئیں تاں میکوں اتھوں دے سرائیکی ایکٹوازم دیاں کئی مثالاں شئیر کرو۔ تھی سڳدے میں اݨ ڄاݨ ہووواں۔

وݙی خوشی دی ڳالھ ہے جو تساں فرانز فینن دے استاد کوں سرائیکی وچ ترجمہ کیتے۔ فرانز فینن دی "بلیک مین، وائٹ ماسک" میݙی وی پسندیدہ کتاب ہے۔ میکوں نئیں ڄاݨ تساں ایں کتاب کوں کیویں پڑھے ݙٹھے۔ میݙے نزدیک تاں اوں کتاب کوں جے اساں نجھا کنیں پڑھوں تاں ساݙی ایں بحث دی سمسیا کتھائیں حل تھی ویندی ہے۔

ایں کتاب وچ فرانز فینن لکھدے:

The zone of non-being is the “hell”.

تساکوں نئیں لڳدا جو کہیں شمار قطار متوں، کہیں منی منائی ہوند متوں، ریکارڈ تے ایکارڈ کنیں ٻاہروں رہندیں ہوئیں اساں سرائیکی فرانز فینن دے آکھے موجب اصل وچ ہک دوزخ وچ ای رہندے پئے ہئیں۔

اوندے چھیکڑی چیپٹرز وچ کالے بندے دی سنڄاݨ یا " ری۔کاگنیشن" دی ٻہوں اہم سمسیا ڈسکس تھئی کھڑی ہے۔ بلیک مین ہک مسلسل غلامی تے ݙڈھپ ہیٹھوں رہندیں ہوئیں کیویں وائٹ مین دی اݨ چتی نقالی یا میمکری کریندے۔ اساں ایں سنڄاݨ یا "ری۔کاگنیشن" دی سٹیج کنیں گذر ڳئے ہئیں۔ اساں اے سنڄاݨ آپݨی آپ لدھی ہے۔ ساکوں ہݨ کوئی ہل آکھے یا ککڑ، ساکوں کوئی فرق نئیں پوندا۔ اساں اپݨی ایں سنڄاݨ دے تکڑپ وچ کہیں ٻاہرلے دے ݙتے ناں یا شبد نال نہ چھتے تھیندے ہئین نہ وٻلیندے ہئیں۔ تساکوں ڄاݨ ہے جو سنڄاݨ اوھا جیڑھی اپݨے پورھے، اپݨی کیتی کرت نال ملے۔فرانز فینن وی بلیک پولیٹیکل کمیونٹی کوں ایہو اہدے جو اپݨی سنڄاݨ آپ کرو۔ وائٹ مین دی ݙتی ہوئی سنڄاݨ کہیں مداری دے چمتکار وانگ گم تھی ویسی۔ اساں وی سرائیکی دی سنڄاݨ آپ کروں، پنجابی تے جنوبی پنجابی دی ݙتی سنڄاݨ چھومنتر تھی ویسی۔ تے میکوں یقین ہے اے سنڄاݨ ساݙے ہتھیکے ہے۔ جے ایں نہ ہوندا تاں ایتلا سارا ہنگامہ کیہاں ہوندا۔

اے "جنوبی پنجاب" ساݙ ے مخالفیں پاسیوں لائیا ہک "بوبی ٹریپ ہے۔ شکار دا اصول ہے جو کیموفلاج کرو۔ کیموفلاج کرݨ ہک ایڈوانس آئیڈنٹیٹی یا پولیٹیکل آئیڈینٹی دی نشانی ہوندی ہے۔ ایں "ٻوبی ٹریپ" کوں "کیموفلاج" بݨا مخالف کوں پھساؤ نہ جو آپ پَھس کھڑو۔ اے ہک او وݙا نتیجہ ہئی جیڑھا پوسٹ کالونئیل سکالر "ہومی بھابھا" ایں کتاب "بلیک مین، وائٹ ماسک" پڑھدیں ہوئیں کڈھیا تے وت سکھایا۔

تساݙے ناول دی تانگھ ریہہ ویسی۔ وسدے رہو.