صوبہ راند اتیں سرائیکیں دی تکلیف دہ غفلت .... مشتاق گاݙی

صوبہ راند اتیں سرائیکیں دی تکلیف دہ غفلت !

مشتاق گاݙی

کُجھ ݙینہہ پیلھوں ساݙے ہک ٻہوں پڑھے لکھے سنگتی خادم حسین فیس بُک دے ہک کمنٹ وچ آکھیا جو پیپلز پارٹی "بہاولپور جنوبی پنجاب صوبہ " دے ناں دی قومی اسمبلی کنیں چھڑی قرارداد پاس کروائی ہئی۔ وت میں سینیٹ کنیں آئینی ترمیمی بل دے پاس تھیوݨ دی ڈان اخبار دی خبر اٹیچ کیتی تاں کہیں تراویں مَنے ۔ ایں عرصے وچ سئیں عاشق بزدار نال ڳالھ تھئی تاں او وی آئینی ترمیمی بل بارے لاعلم ہئین۔ کل محمود نظامی سئیں نال ڳالھ تھئی تاں او وی ایہو آکھݨ لڳ ڳئے جو قومی اسمبلی ہک قرارداد پاس کیتی ہئی۔ میکوں رووݨ وی آیا اتیں کھل وی۔ محمود نظامی سئیں او سنگتی ہن جنہیں کوں قومی اسمبلی دے پنجاب دی ونڈ اتیں ننویں صوبہ دے پارلیمانی کمیشن سرائیکی نمائندہ دے حیثیت وچ سرائیکیں دا کیس پیش کرݨ کیتے سݙیا ہئی۔ میݙا مقصد انہیں دوستیں دی کوئی بُرائی کرݨ سروں نئیں ۔۔ اے سبھے میݙے کیتے دوست ہن، محترم ہن۔ میں تاں چھڑا انہیں دی مثال ایں کیتے ݙتی جو ایں لاعلمی اتیں غفلت دا ثنوت پیش کراں ۔۔۔ باقی سرائیکی ایں معاملے وچ کیتلے لاعلم اتیں غافل ہن، او تُساں خود اندازہ چا کرو۔۔۔

اے وی سوچو جو ساݙا مقابلہ جیڑھے گروپ نال ہے او پنجابی ہن۔ اے پاکستان دی سبھ کنوں ایڈوانس نیشن ہن۔ اے پچھلے ݙو سو سال کنیں حکمران آندے پئین ۔ نیشن بلڈنگ دا کیڑھا پُکھ ہے جیڑھا انہیں دا پورا نئیں ۔۔۔ انڈسٹریلائزیشن، بزنس، یونیورسٹیاں اتیں ایجوکیشن، انٹیلیجنسا، سول سوسائٹی، بیروکریسی، اے سبھے پُکھ اُنہیں دے پورے ہن۔ وݙے وݙے وکیل اتیں آئینی ماہریں لہور پئین۔ انہیں دے ہتھیں پاکستان دی ریاست اتیں فیڈریشن دے خلاف ہک وݙا "پنجاب کارڈ" وی ہے جیڑھا اُنہیں اڄاں تائیں نئیں کھیݙا۔ اوندی چھڑی نواز شریف جھلکی ݙتی ہے۔۔۔ ایندے مقابلے وچ سرائیکیں کولہوں کیا وسائل اتیں صلاحیتاں ہن؟ ایندا فیصلہ آپ چا کرو۔

پچھلے ہک ہفتہ کنیں سرائیکی سنگت وچ ہک ڳڑدھال مچیا پئے جو اساں سرائیکستان دے ناں دا صوبہ دیرہ ٹانک سودھا گھنسوں ۔۔۔۔ مذہب وانگ قوم پرستی وی ہک جذبایتت ۔۔ پرستش آلا کم ہوندے ۔۔۔ لامحالہ جذبات اتیں خواہشاں غالب آ ویندن۔ اوندا مظاہرہ وی تھیندا پئے۔  چلو ایں بہانےجن کھیݙیڄ ڳئین ۔۔۔ جوش بعد ہوش دا آوݨ ای ہک نارمل ڳالھ ہے۔ جے ہوش دی ڳالھ کریجے تاں پنجاب دی ونڈ اتیں ننویں صوبے دا آئینی پارلیمانی راہ رستہ پیپلز پارٹی بݨائے۔ اے کم آصف علی زرداری اتیں گیلانی کٹھے رل کنیں کیتے۔۔۔ سندھی بھیرویں وچ ملتانی کافی پرفارم تھئی ہے ۔۔۔ اَڄ دا تقاضا اے ہے جو سرائیکی پیپلز پارٹی دی حمایت کرن۔ اونکوں ووٹ ݙیون، اوندے نمائندے ودھ کنیں ودھ جیت کنیں صوبائی اتیں قومی اسمبلی ونڄن تاں جو پوسٹ الیکش بھیڑی وچ اساں کُجھ تکڑے ہوو۔۔ اتھاں ہک ڳالھ دی میں وضاحت کر ݙیوواں ۔۔۔ اے جیڑھا جنوبی پنجاب صوبہ محاذ دا ڈرامہ کیتا ڳیا، وت اونکوں پی ٹی آئی وچ ضم کیتا ڳیا، اے پیپلز پارٹی کوں کمزور کرݨ، سرائیکی لوکیں وچ کنفیوذن پھیلاوݨ دا اسٹیبلشمنٹ دا ہک طریقہ ہے ۔۔۔ جیویں ہکل ہکل کنیں ساݙے بے ضمیر الیکٹیبلز ۔۔۔ گودیں سرداریں کوں پی ٹی آئی وچ شامل کیتا ڳئے اوندے نال وی اسٹیبلشمنٹ دی نیت دا کھوٹ صاف نظردے ۔۔۔ اڄ جیڑھے دوست آہدن جو لوک سانجھ سیمینار اتیں اے پی سی نہ کرواوے او دانستہ نادانستہ اے چاہندن جو اساں اسٹیبلشمنٹ دی ایں کھیݙ کوں بے پردہ نہ کروں ۔۔۔ اساں سرائیکی لوکیں کوں اے پیغام نہ ݙیوو جو دشمن سڄݨ دی سُنڄاݨ ای اصل سُنڄاݨ ہوندی ہے ۔۔۔ او نئیں چاہندے جو ہک سنجیدہ سیاسی بحث مٻاحثہ سرائیکی تحریک وچ تھیوے۔ جذباتیت اتیں جوش دا مظاہرہ کر کنیں، الزامات دی بارش نال، نعرے بازی نال او ایں کم کوں روکݨ چاہندن ۔۔۔۔ او سُݨ گھنن جو سرائیکی تحریک دی سبھ کنیں وڈی ریلی ۔۔۔ موبلائزیش وی سرائیکی لوک سانجھ ای کر سڳدی ہے اتیں سرائیکی تحریک وچ ہک سیریس، عملیت اتیں حقیقت پسندانہ بحث مٻاحثہ اتیں ایں حوالے نال سیاسی آئینی پارلیمانی راہ رستے دی سُنڄاݨ دا کم وی سرائیکی لوک سانجھ ای کر سڳدی ہے ۔۔۔ اے ساݙا فرض ہے چاہے ایندے کیتے ساکوں غدار آکھو، چوک تیں ٹنگواؤ یا وت مندے ڳالھیں کڈھو ۔۔۔ اساں اپݨا کم کرݨے ۔۔۔ تہاݙی نظریں وچ ساکوں گندہ مندہ بݨن قبول ہے پر تاریخ دی نظر وچ نئیں ۔۔۔۔۔ 

صوبہ راند ۔۔۔۔ کُجھ آپت دیاں ڳالھیں

صوبہ راند ۔۔۔۔۔ کُجھ آپت دیاں ڳالھیں

مشتاق گاݙی

   

کُجھ مُدت پیلھوں میں اپݨے ڈیاپرٹمنٹ دی لائبریری وچ "سندھی سیکشن" ݙیہدا ٻیٹھا ہم۔ میݙی دید کنیں ڈاکٹر حمیدہ کھوڑو دی ہک ڳبھݨ کتاب Sindh Bombay Separation دے ٹائیٹل نال گُذری۔ اے کتاب اصل وچ سندھ دی بمبئی پریزیڈنسی کنیں انڄ تھیوݨ دے سیاسی، آئینی اتیں قانونی ریکارڈ دا مجموعہ اتیں جائزہ ہئی۔ اینکوں پڑھ کنیں اچݨ چیتی میکوں ترائے خیال آئے ۔ ہک، صوبائی ونڈ اتیں خاص کر پر امن صوبائی ونڈ ہک دریگھا اتیں ولانگے وار کم ہوندے۔ 1913 کنیں سندھ دی بمبئی کنیں ونڈ دی ڳالھ چلی اتیں 1936 وچ ونڄ کنیں پوری تھئی۔ ݙو، صوبائی ونڈ دی جݙاں وی ڳالھ تھیندی ہے، اوندی سیاسی حمایت اتیں مخالفت ݙوھیں کٹھے چلدن ۔۔ ونڈ ممکن اوں ویلھے ای تھیندی ہے جݙاں ہک وݙا سیاسی اتفاق بݨدے۔ ونڈ کنیں پیلھوں وݙے سیاسی طوفان اُٹھدن۔ سازشاں ستریندن۔ ڈائیلاگ تھیندن۔ سندھ دے بمبئی کنیں انج تھیوݨ اتیں نویکلا صوبہ بݨن کنوں پیلھوں کیویں ہندو مسلم فساد کھڑا تھی ڳیا؟ کیویں انڈٰین کانگریس اتیں مسلم لیگ دا کردار ریہا؟ کیویں سندھی قوم پرست خاص کر مسلمان زمیندار اشرافیہ انج قوم پرستی دی راہ گیدھی؟ کیویں سندھ دی مالی اتیں معاشی کفالت دا سوال چاتا ڳیا؟ اے سبھ تاریخ دا حصہ ہے اتیں میں ایندی تفصیل وچ نہ ویساں۔ چھڑا آکھݨ اے چاہنداں جو اے ہمہ گیر سیاسی اتفاق پیدا کرݨ ٻہوں اوکھا کم ہوندے اتیں ایندے وچ ٻہوں اٹکل اتیں ہوشیاری چاہیدی ہوندی ہے۔ ترائے، صوبائی ونڈ دی آئینی اتیں قانونی تیاری مُتوں اے ٻیڑی کݙاھیں نئیں پار چڑھدی ۔

اساں سرائیکیں صوبہ صوبہ ٻہوں کھیݙ گیدھی ہے۔ آؤ! ساہ جُھݨوں، نروار کروں جو اے کم کیویں توڑ پُچایا ونڄ سڳدے ۔۔۔ ایندے کیتے جوش دے نال نال ہوش دی لوڑھ ہے ۔ پنجاب دی ونڈ اتیں انج صوبہ گھنݨ کوئی ٻالیں دی کھیݙ نئیں، نہ اے چھڑا جُھمراں مریندیں ملسی۔ ونڈ اوکھی شے ہے اتیں وت ݙاݙھے کنیں ونڈݨ تاں سروں ای اوکھی ڳالھ ہے۔

اتہاس ݙسیندے جو ونڈ دا کݙاھیں کݙاھیں موقعہ بݨدے۔ مخالف کݙاھیں کݙاھیں پُک ݙیندے۔ اوں موقعہ کنیں جے فیدہ نہ چویجے تاں تاں وت بھانبھڑ بھئو اندھاریاں راتیں ہوندن۔ اڄ سرائیکیں کیتے پنجاب دی ونڈ دا موقع بݨدا ودے۔ ہک نکی جہیں دری کُھلی ہے۔ ریاست دی آپݨی بھیڑی، پنجاب دے حکمران طبقے دی اندرونی بھن تروڑ، ٻنہیں قوم پرستیں تحریکیں دی اُٹھدی اندھاری، سی پیک اتیں وٹیندی 'جیو سٹریٹجک' اتیں 'جیو اکنامک' صورتحال، انہیں سبھے تضادات اتیں عوامل نال سرائیکیں کیتے کُجھ سوجھلا تھئے، کوئی اُمید بݨی ہے۔

کیا اساں ایں ونڈ کیتے اپݨی تیار کیتی ہوئی ہے؟ ایں تیاری دا پیلھا مرحلہ تاں اوپرے ۔۔۔ مخالف دی سُنڄاݨ ہے۔ او کیا کریندا پئے؟ کیا چاہندے؟ کینجھے حملے اوندی پاسیوں تھی سڳدن؟

جݙاں دی انج صوبے دی مانگ بݨی ہے اتیں اوں سیاسی انتخابی رنگ گھیدھے تاں سرائیکی مخالف قوتیں دی ہکا سٹریٹجی ہے جو کہیں تراویں ایں مانگ کوں متفقہ نہ رہوݨ ݙویڄے۔ سرائیکیں دا ازلی مخالف رضا ربانی بیان ݙیندے جو صوبے تاریخی ہن اتیں اُنہیں دی مرضی مُتوں نئیں تروڑا ونڄ سڳدا ۔ کراچی دے مہاجر آواز چیندن جو ساکوں سندھ کنیں انج "مہاجر" صوبہ بݨا ݙتا ونڄے۔ محمد علی درانی اتیں نواب بہاولپور کُجھ دیر کیتے وت بہاولپور صوبے دی سٹیج ستریندن۔ نبویں دی جوڑی نواز شریف اتیں شہباز شریف اپݨی روایتی مکاری کریندیں ہوئیں آہدن جو چھڑی پنجاب دی ونڈ دی بجائے سارے صوبیں دی بھن تروڑ کریجے۔۔۔۔ مطلب رنگ وچ بھنگ پا ݙیوؤ۔ کُجھ ݙینہیں پیلھے حاصل بزنجو دی پارٹی دے ہک سینیٹر ڈیرہ غازی خان اتیں راجن پورکوں بلوچستان وچ رلاوݨ دا سوال چا ݙتے۔۔۔ اینویں لڳدے کراچی کنیں بولان تائیں پنجاب دی ونڈ دے خلاف ہک پوری سازش تیار تھی ڳئی ہووے۔

اڄاں اے اوپریں دیاں سازشیاں جاری ہن جو وت آپݨے سرائیکی لاݙلے میدان وچ آ ڳئین۔ ننویں صوبے دا جے ناں سرائیکستان نہ ہوسی تاں اساں اونکوں نہ منیسوں۔۔۔ ساکوں 23 ضلعیں دا صوبہ چاہیدا ہے۔ ایں کن گھٹ اساں سروں راضی نہ تھیسوں۔ احتجاج کریسوں۔ جے دیرہ اسماعیل خان اتیں ٹانک ننویں صوبے دا حصہ نئیں تاں ساکوں اینجھا صوبہ نئیں چاہیدا۔ اینجھے لاݙلیں کولہوں ہر ویلھے پُتلے سارݨ کیتے تیار ہوندن۔

تاریخ ٻہوں ظالم شے ہوندی ہے۔ اے اَڄ دی کیتی کرتی دا کل حساب گھندی ہے۔ ایندی ہک مثال خان عبدل غفار خان دی ہے۔ کانگریس اتیں مسلم لیگ ݙوہیں کوں اے پک تھی چُکیا ہئی جو پاکستان بݨدا پئے۔ نہرو اتیں پٹیل کٹھے تھی ہندوستان دی ونڈ دی حمایت چا کیتی۔ جے پتہ نہی تاں کلہا سرحدی گاندھی خان عبدل غفار خان کوں نہی۔ بجائے ایندے جو او ننویں حقیقتیں موجب پختون بچاؤ اتیں سیاست دا دھیان رکھے ہا، او گریٹر پختونستان دے خواب ݙیکھݨ لڳ پیا۔ نتیجہ اے نکھتا جو بعد وچ شکایت کریندا ودا ہئی جو "ساکوں ناہریں اڳوں سَٹ ݙتا ڳئے۔"۔۔۔

اڄ جے سرائیکیں کوں کوئی صوبہ ملدے تاں ݙو ڳالھیں صاف ݙسدیاں کھڑن۔ ہک اے جو صوبہ لسانی شناخت سودھا نئیں ملدا۔ ایندا ثبوت پارلیمانی جماعتاں اتیں مین سٹریم میڈیا ہے جیڑھے مر کنیں وی سرائیکی دا ناں نئیں چیندے۔ ایندا اے نئیں مطلب جو لسانی شناخت ناں ملݨ نال سرائیکی سرائیکی کھݙیڄݨ بند تھی ویسی۔ اے انہد مُرلی کومل تیور کہیں نہ کہیں سُر وچ ہمیش وڄدی رہسی۔ مطلب ناں دا جھیڑا صوبہ ملݨ باد وی جھڑا ونڄ سڳدے۔ ایہو ای اٹکل اتیں ہوشیاری ہے۔ ݙوجھا مسئلہ جغرافیہ دا ہے۔ اڄ جے تھولا ٻہوں سیاسی پارلیمانی اتفاق ہے تاں او چھڑا پنجاب دی ونڈ تائیں ہے۔ جے اساں ٹانک اتیں دیرہ اسماعیل خان دا مسئلہ چیندے ہئیں تاں ایندے نال ہک ننواں آئینی اتیں قانونی پنڈورہ باکس کُھل ویسی۔ پنجاب وچ وی جیڑھا جغرافیہ بݨدے، او ترائے ڈویژن (ملتان، بہالوہور، ڈیرہ غازی خان) دے نال میانوالی اتیں بکھر دے ضلعے بݨدن۔ میانوالی اتیں بکھر کیتے وی پیپلز پارٹی کوں دعا ݙیوؤ جو اوندے پارلیمانی کمیشن اتیں آئینی ترمیم وچ انہیں کوں شامل کر ݙتا ڳیا ہئی۔

حقیقت تاں اے ہے جو پنجاب دی ونڈ اتیں ننویں صوبے دی ساری آئینی اتیں پارلیمانی کھیݙ پیپلز پارٹی ای ستری ہے۔ 2008 دے الکیشن وچ کوئی سرائیکی صوبہ یا پنجاب دی ونڈ کیتے وݙی تحریک اتیں نعرہ نہی لڳدا پیا۔ پارلیمنٹ وچ کوئی آواز نہی اُٹھدی پئی۔ پیپلز پارٹی آپ خوردہ پنجاب دی ونڈ کوں صوبائی اسمبلی کنیں گھن قومی اسمبلی دے قراردادیں تائیں گھن ڳئی۔ وت پارلیمانی کمیشن بݨایا۔ اوں پارلیمانی کمیشن وچ سبھے سیاسی پارٹیں کوں شامل کیتا۔ تاج لنگاہ اتیں ٻنہیں سرائیکی قوم پرستیں کوں سݙیا۔ پارلیمانی کمیشن ہک متفقہ رپورٹ بݨائی جیندے وچ ناں کنیں گھن جغرافیہ، صوبائی اتیں قومی اسمبلی دے سیٹیں دی ڳݨتری، وسائل دی تقسیم جہیں ایشوز کوں طے کیتا۔ (کوئی آکھ سڳدے جو پیپلز پارٹی اے سبھ اپݨے سیاسی مفاد سانگے کیتے۔ اوں عقل دے اندھے یا بغض رکھݨ آلے کوں اے کون ݙساوے جو سیاست مفاد اتیں طاقت دے کھیݙ دے علاوہ ٻیا کیا ہوندی ہے؟)

پیپلز پارٹی دا اے سارا کیتا ہویا آئینی اتے پارلیمانی کم اڄ ساݙی ہک تݙ ہے۔ ایندی سُنڄاݨ کروں ۔ اے ساکوں ہک آسان راہ رستہ ݙیندے۔ مُڑ منڈھو آئینی اتیں پارلیمانی پروسس کرݨ رستہ کھوٹا کریسی۔ آئینی اتیں پارلیمانی حوالے نال ساݙا چھڑا ہکو مطالبہ بݨدے جو سینیٹ کنیں پاس شدہ پیپلز پارٹی دی آئینی ترممیم کوں قومی اسمبلی اتیں وت چھیکڑ وچ صوبائی اسمبلی کنیں پاس کرایا ونڄے۔ ساݙا ایندے وچ بچاؤ ہے۔ نواز شریف کنیں گھن رضا ربانی اتیں حاصل بزنجو جہیں ساݙے مخالف ایہو تاں مطالبہ کریندے کھڑن جو ننواں پارلیمانی کمیشن بݨاؤ جیڑھا صوبیں دی ونڈ کوں ݙیکھے۔۔۔او کمیشن ونݙ کوں کھٹائی وچ پیسی۔

ایں ساری دلیل کوں میں تاج لنگاہ نال اپݨی ہک کیتی ڳالھ مہاڑ ݙسݨ نال مُکیساں۔ اے تݙاں دی ڳالھ ہے جݙاں تاج لنگاہ کوں پنجاب دی ونڈ اتیں ننویں صوبے دے پارلیمانی کمیشن اسلام آباد پریزینٹیشن کیتے سݙیا ہویا ہئی۔۔ او ہک گیسٹ ہاؤس رہندے پئے ہئین اتیں فون کیتے نیں جو آؤ میݙے نال ملو۔ صالح مشورہ کروں جو کل پارلیمانی کمیشن اڳوں کیا ڳالھ کرݨی ہے؟ میں جݙاں اُنہیں دے کمرے پُڄا تاں کمرہ کتابیں نال بھریا پیا ہئی ۔۔۔ آئین، قانون، تاریخ ہر طرانح دیاں کتاباں ہئین۔ میں آکھے سئیں اے کیا ہے؟ آکھونے، " صوبہ دا سیاسی، آئینی اتیں قانونی کیس بݨاوݨ کوئی سوکھا کم ہے۔ اے پرکھ پرچول اتیں ریسرچ منگدے۔ صوبہ اینویں تاں نئیں ملدا۔" وت کئی ایشوز اُتیں ڳالھ تھیندی ریہی۔ چھیکڑ وچ میں پُچھیا جو " ناں اتیں جغرافیہ اُتیں کیا موقف گھنسو؟" اُنہیں میکوں ݙٹھا اتیں وت آکھیا۔ "ساݙی خواہش مطابق تاں صوبہ ساکوں نئیں ملݨا۔ میں ہک سیاست دان ہا اتیں اینکوں سمجھداں۔"۔

   

      

           

سکھا شاہی، لالہ ساوݨ مل تے کراڑ ۔۔۔۔ مشتاق گاݙی

سکھا شاہی، لالہ ساوݨ مل تے کراڑ

مشتاق گاݙی

جنہاں دے ترٹے دھاڳے ساہ دے، وت کِیہڑا گݙھے

کُنجیاں    میݙے     پیٹ    وچ،    کوئی     پاڑ    کے    کڈھے

(نواب مظفر خان دا سَکھیں کوں ولدا۔۔۔ پَوڑی نواب مظفر خان، لیکھک شاہ عظیم، جھنگ)

اڄوکے اِتہاس اچ  نواب مظفر خان تے مُلتان دی رنجیت سنگھ  دے تخت لہور ہتھوں 1818ء اچ کھادی  ہار  ہک اینجھی ݙُبھاڳی ہے جیندا رووݨ ہر  سرائیکی روندے۔ سرائیکیں کیتے سکھا شاہی ݙڈھپ، زور ،  بے انصافی تے زبردستی دا   ہک روپیک ہے۔

مُلتان  دے نواب مظفر خان تےرنجیت سنگھ دے لہور دربار وچالے اے ہک اینجھی دریگھی بھیڑی ہئی جیڑھی 1802ء کنیں 1818ء تائیں پورے سولہاں وریہیں اچ اَٹھ لِنگ بِھڑی ڳئی [i]۔ ایں بھیڑی اچ نواب مظفر خان تے مُلتان دی ویرتا مَنی منائی ہے۔1818ء دی چھیکڑی سکھ دھاڑ اچ جݙاں مُلتان دا قلعہ سکھیں دے ہتھیں آوݨ دے کولہہ ہئی تاں رنجیت سنگھ دے پُتر شہزادہ کَھڑک سنگھ  آپݨے قصور دے پٹھاݨ قلعے دار نواب قطب الدین دے ہتھوں نواب مُظفر خان کوں سَندیسہ بھیڄا جو او بھیڑی کنیں بسیج ونڄے تےقلعے دیاں چاٻیاں ݙے ݙیوے۔ نواب مظفر خان اونکوں ولدا بھیڄا جو مُلتان قلعے دیاں چاٻیاں اوندے پیٹ اچ ہن جینکوں پاڑ کنیں اے کڈھیاں ونڄ سڳدن۔ وَت او اپݨے سمورے سنگیں ساتھیں تے سَکیں سوریں سودھا میدان اچ دو بدو  بھڑݨ مرݨ کیتے ٻاہرو نکھتا۔ مُلتان قلعے کوں ہتھیکا کرݨ پچھوں جݙاں رنجیت سنگھ مُلتان آیا تاں او نواب مظفر دے مقبرے ونڄ اوندی ایں  ویرتا دا منݨ ہار تھیا۔ (میچو  جی۔ٹی وِنڄ صفحہ 14)

سکھیں ہتھوں ایں ہار نال مُلتان شاہر دی اینجھی لُٹ پُٹ تھئی جیڑھی غزنوی، غوری تے منگول دھاڑیں دی یاد ݙویندی ہے۔ سکھیں کروڑیں روپے دی مَݙی لُٹی تے ٻہوں سارے سکھ فوجی ایتلا مالامال تھئے جو اُنہیں اڳوں اپݨی نوکری چھوڑ ݙتی۔ (میچو احمد نبی خان، صفحہ۔۔) جئیں ویلھے مہاراجہ رنجیت سنگھ کوں مُلتان قلعے تے شاہر ہتھیکا تھیوݨ دا پتہ لڳا تاں اوں ایں جیت دی ݙَس ݙیوݨ آلے چوبدار کوں سونے دے ݙو ہار تے ہک مہانگی کلابتن ݙتی۔ لہور شاہر ہاتھی تے چڑھ جلوس کڈھیا تے لوکیں اچ سونے چاندی دا  مینہہ وَسسایا۔

مُلتان شاہر رنجیت سنگھ دے ہتھیکے تاں آیا پر اوندا بندوبست سکھیں کیتے  گھٹ اوکھا نہی۔ اڳلے ترائے وریہیں اچ مُلتان صوبے دا ناظم ساندوراند وٹیندا ریہا۔  چھیکڑ  اچ  1821ء کوں مُلتان صوبے دی دیوانی ہک ہندو  اروڑے کھتری لالہ ساوݨ مل کوں تریہہ لکھ روپے دے ٹھیکے اِچ ݙتی ڳئی۔دیوان ساوݨ مُلتان صوبے دا  اینجھا سُتھرا بندوبست کیتا جیندے منݨ ہار اوندے سبھے سَنگی وَیری ہئین ۔

لالہ ساوݨ مل دے ایں سُتھرے کار سرکار تے بندوبست  پاروں رنجیت سنگھ تے لہور دربار دی مُلتان پاسیوں چنتا مُک ڳئی۔اُنہیں دی وݙی غرض لکھیں روپے دا مُوشکسہ (ٹھیکہ)  گھنݨ ہئی جیڑھی ساوݨ مل کہیں ݙچک مُتوں پوری کر ݙیندا ہئی۔  دیوان ساوݨ مل دے اے سِدھ سرکار تے سُتھرے بندوبست  کوں  ݙیکھ کنیں سکھ دربار پاسیوں دیرہ اسماعیل خان،  دیرہ غازی خان، مظفر گڑھ تے جھنگ کوں وی 1830ء اچ مُلتان صوبے نال رَلا ݙتا ڳیا۔ ایں کنوں پیلھوں دیرہ غازی خان دی موشکسہ یا دیوانی نواب بہاولپور نو لکھ روپے اچ رنجیت سنگھ  کنیں مُل گیدھی ہوئی ہئی۔ جھنگ احمد سیال دے ہتھیں ݙتیا ہویا ہئی جݙاں جو منکیرہ (سندھ ساگر دوآب)،  دیرہ اسماعیل خان  تے ٹانگ  دے افغان  نواب انجو انج رنجیت سنگھ کوں موشکسہ ݙیندے ہئین۔ جݙاں دمان تے تھل کوں ساوݨ مل دی سرکار ہیٹھوں ول مُلتان صوبے نال رلایا ڳیا تاں ایندے نال سرائیکی وسوں  دی ایکتا وَدھی تے وسیبی راج دا وت  ہک واری  تَل ٻَدھیڄݨ لڳا[ii]۔

ساوݨ مل جݙاں 1821ء اچ مُلتان دی دیوانی سمبھالی تاں اوں ویلھے مُلتان ، دمان تے تھل دے مُسلمان تے کراڑ ݙوہیں ہک دریگھی بھڑاند پاروں لَتاڑے مارے پئے ہئین۔  اڳلے اِکوی ورہیں دیوان ساوݨ مل دی سرکار ہیٹھوں  اتھاں ہک وار ول امن تے خوشحالی آئی۔

اوندی سرکار دے سوبھ تے سَپھل ہووݨ دے کئی کارݨ ہئین۔ راج پاٹ دی سمجھ بوجھ دے نال نال او ہک پڑھا لکھیا بندہ ہئی جیڑھا فارسی تے عربی چنڳی تراویں سمجھدا ہئی۔  ہک یکتا وپاری ہووݨ پاروں سرکار ی آمدݨ تے خرچ دی چنڳی کھاتہ داری رکھ سڳدا ہئی۔ اوندے اچ پُراݨے جاگیرداریں آلے چونچلے کائیں نہن۔ توڑے جو امیریں تے ݙاڈھیں نال اوندا وَرتا اوکھا ہوندا ہئی پر او غریب تے ہݨے کوں انصاف ݙیوݨ اپݨی سرکار دی بݨیاد سمجھدا ہئی۔ہک لَنگ اوندے دربار اچ ڄٹ آ کنیں شکایت لائی جو ہک امیر اوندی پکی رڑھ اچ اپݨے گھوڑے چرݨ چھوڑ ݙتن۔دیوان ساوݨ مل ڄٹ کوں آکھیا جو او دربار اچ ٻیٹھے بندیں اچوں سُنڄاݨے جو اُنہیں اِچوں تاں کئی بندہ نہی۔ ڄٹ جیڑھے بندے دو اَنگل کیتی او ساوݨ مل دا اپݨا پُتر  رام داس ہئی جئیں اپݨا ݙوہ مَن گیدھا۔ ساوݨ مل اونکوں اڳلےکئی ݙینہہ کیتے ڈھک ݙتا۔ آکھیا ویندے جو اونکوں اپݨے ڈھکیجݨ دا ایتلا ارمان ہئی جو چُھٹݨ پچھوں او ایں ارمان اچ مَر ڳیا۔ (میچو ایڈورڈ ہربٹ، صفحہ۔۔)

ساوݨ مل دے ایں سوبھ تے سِپھل ہووݨ دا ہک سبھ توں وݙا کارݨ سرائیکی وسیب اچ اوندی جات برادری دا   تکڑا ہووݨ ہئی۔ توڑے جو او آپ اکال گڑھ ( گوجرانوالہ) دا  ہک ہندو  اروڑہ کھتری ہئی تے جات برادری سانگے اِتھوں دے سرائیکی ٻولݨ آلے اروڑہ تے ٻھاٹیہ کراڑیں نال ودھ سانگا رکھدا ہئی[iii]۔ اروڑے تے بھاٹیے ہک چھوٹے رُتبے دے کھتری ہئین جیڑھے سرائیکی وسوں تے اُتلےاُبھے سندھ (پَریتی شکارپور) ڈھڳ وسدے ہئین۔ اِنہیں دا وݙا کم ہَٹ، آڑھت تے وپار ہئی۔او سرائیکی وسوں دی ہر وستی ڳوٹھ تے قصبہ شہر   وَسدے ہَئین۔ نال نال افغانستان، سنٹرل ایشیا تے ہندوستان نال وپار تے آڑھت راہیں اُنہیں دا آ ونڄ ہئی۔

 گُذرے کئی سو ورہیں پچھوں سرائیکی وسوں اچ پیلھی واری مُسلمان امیریں دے رَلےاروڑے تے ٻنہیں کراڑیں  کیتے سرکاری کارداری (سول ایڈمنسٹریشن) دے دردروازے کُھلے۔سرکاری کارداری ملݨ نال اُنہیں کیتے وپار ودھاوݨ دے نال نال نیل، کپاہ، تمباکو، کݨک، ڳنا، جوار، ٻاجھرہ جہیں رڑھ فصل اچ لبَھت کیتے پیسے لاوݨ سوکھا ڳیا۔ اینویں ننویں نہریں تے کھوہ کھٹاوݨ اچ او  اڳوں تھئے۔

ساوݨ مل پُراݨی جاگیرادری کنیں خار کھاندا ہئی جیندی بݨیاد فوجی خدمت ہئی۔ پُراݨے مُغل ویلھے دے ہر جاگیردار (منصب دار)کیتے اے لازم ہئی جو او  سرکار دی پاسیوں ݙتی جاگیر دی آمدݨ نال سپاہی تے گھوڑے پالے  تے لوڑھ ویلھے مُفت فوجی خدمت ݙیوے۔جݙاں جو ساوݨ مل کوں ایں پراݨی جاگیرداری دی کئی لوڑھ نہی جو او  برٹش ایسٹ انڈیا کمپنی وانگوں اپݨے سپاہیں،  افسریں تے ٻنہیں سرکاری کارداریں کوں ہر مہینے نویکلی تنخواہ  ݙیندا ہئی۔رڑھ واہی اچ او اجارے دی زمینداری دا منݨ ہار ہئی۔ اجارے دی زمینداری کوں مُغلیں پچھوں  اٹھارہویں صدی دے ہندوستان اچ وَدھارا ملیا۔ اجارے دی زمینداری اچ ہک وݙا  وَسبہ سبھ توں ودھ ٻولی ݙیوݨ آلے زمیندار کوں سرکار دی پاسیوں پٹے یا ٹھیکے تے مل ویندا ہئی۔ او لگان کٹھی کرݨ دے نال نال چک داریں تے راہکیں کنیں  حقِ زمینداری وی گھندا ہئی[iv]۔

جتھاں ہک پاسیوں  دیوان ساوݨ مل دے ویلھے پُراݨے مُلتانی پٹھاݨ، سید تے گدی نشین اے پٹے گھندے ہئین تاں ٻئی پاسیوں اوں اِتھوں دے قدیمی وسندڑ ڄٹ قومیں کوں ودھیک اجارے (پٹے) ݙتے۔  جتھاں ساوݨ مل دی سرکار آپ اِنہیں ڄٹ  تے ٻئے زمینداریں کوں کھوہ کھٹاوݨ، ݙاند تے بیج  مُل گھنݨ کیتے اُدھار ݙیندی ہئی اُتھاں اے ہندو ساہوکاریں کوں وی مجبور کریندی ہئی جو او زمینداریں کوں رڑھ واہی کیتے سستا ادھار ݙیون۔  ساوݨ مل تے اوندے کارداریں دے رڑھ واہی اچ ایں سُتھرے تے چنڳے بندوبست دی ہک مثال مُلتان دا سردار واہ ہئی۔ جݙاں جو نواب مظفر خان دے ویلھے سردار واہ کنیں نیل دی ٻار   ݙو سو مݨ کنیں کݙاہیں نہی ودھی پر  ساوݨ مل دی سرکار اچ اے نو سو کنیں ہک ہزار مݨ تائیں پُڄ ڳئی۔ (میچو مورس، صفحہ 165)

    لالہ ساوݨ مَل دی سرکار دے کُجھ  اینجھے  پُکھ ہن جیڑھے ودھیک ڳالہیڄݨ منگدن۔ہک تاں اے جو نواب مظفر خان پچھوں تے ساوݨ مل دی اپݨی سرکار اچ  مُلتان دی پُراݨی اشرافیہ نال  کیا بݨی؟ ایں اشرافیہ اچ جاگیردار تے ملٹری کلاس دے مُلتانی پٹھاݨ تے روایتی گدی نشین پیر   اڳوں اڳوں ہئین۔ ݙوجھا دین دھرم دے اوں ویلھے کیا رولے جھیڑے ہئین تے  ساوݨ مل سرکار دی ایں پاسیوں کیا پالیسی ہئی؟

  

نواب مظفر خان دے راج اچ  سدوزئی  پٹھاݨ اتھوں دے وݙے جاگیر دار تے فوجی جرنیل ہئین۔ اے تھی نہی سڳدا جو اُنہیں دے راج ُمکݨ پچھوں اے سبھ کُجھ اُنہیں دے ہتھیں ریہہ ویندا تے اُنہیں دی پُراݨی سَج دھڄ اونویں رہندی۔ ایں کیتے اُنہیں دی پراݨی جاگیرداری تاں نہ ریہی پر ساوݨ مل دی سرکار اُنہیں کوں زمینداری دے پٹے ݙتے۔ ایہو کُجھ سیدیں تے گدی نشینیں نال تھیا۔ پیلھوں گدی نشینیں کوں لگان کنیں مُکت جاگیراں ݙتیاں ویندیاں ہئین۔ ساوݨ مل دی سرکار اچ اُنہیں کوں وی پٹے تے ٹھیکے اُتے زمینداریاں ݙتیاں ڳیاں۔ ساوݨ مل مُلتانی پٹھاݨیں تے ٻنہیں پُراݨے مُسلمان امیریں کوں اپݨی فوج اچ ودھیک بھرتی کیتا تے افسر بݨایا۔ مُلتانی پٹھاݨ اوندی فوج دا ݙو ترہائی کنیں ودھ ہئین ۔ اینویں ہندو کراڑیں دے رَلے اوں مُلتانی پٹھاݨیں تے مُسلمانیں کوں ٻہوں ساریں تعلقیں اچ سرکاری کاردار  بݨایا۔ (میچو جیمز روزبری، صفحہ۔۔۔)

جے تائیں اوں ویلھے دین دھرم دی ڳالھ ہے تاں ساوݨ مل اُتے دروہ  دَھریندے جو اوندی سرکار اچ مُسلمانیں کوں عبادت دی کُھلی چھوٹ نہی۔ اے ڳالھ درست ہے جو اوندے ویلھے کُھلے عام آذان ݙیوݨ دی ہٹک ہئی۔ اے تخت لہور دے سکھ دربار پاسیوں لاگو کیتی پالیسی ہئی جئیں کنیں او انکاری نہی۔ پر مُسلمانیں دے نماز پڑھݨ تے ٻئی کہیں وانگ دی عبادت دی کئی ہٹک ہوڑ نہی۔ دین دھرم بارے اوندی سرکار برداشت تے رواداری دی پالیسی تے چلدی ہئی[v]۔

جݙاں جون 1839ء اچ مہاراجہ رنجیت سنگھ  مویا تاں ساوݨ مل مُلتان صوبہ کوں  ہر تراویں ہک  آزاد سرکار بݨاوݨ دا ارادہ ٻدھ گیدھا ہئی[vi]۔ موت اونکوں وِتھ نہ ݙتی جو او اے کم کریندا۔ ستمبر 1844ء اچ او ہک اینجھے بندے دے ہتھوں ماریا ڳیا جیندا چوری دا مقدمہ اوندے دربار اچ سُݨیدا پیا ہئی۔  (میچو لیپل گریفن، صفحہ 277) مُلتان اچ ساوݨ مل دی  ٻَدھی سِتری سرکار دی تݙ   ݙیکھ  کرائیں تخت لہور دے  سکھ دربار اوندے پُتر  دیوان مول راج کوں صوبیداری تاں ݙے ݙتی پر ایندے نال ہک اینجھی چھک تاݨ مچی جیڑھی مُلتان صوبہ دی اپریل  1848ء اچ سکھیں تے انگریزیں نال بھڑاند دے روپ سامہݨے آئی۔ 

ملتان وچ ساوݨ مل دی سمادھی

[i]  رنجیت سنگھ دے اِنہیں  اَٹھیں دھاڑیں  اچ  کݙاہیں نواب مظفر خان بہاولپور دے داؤد پوترا رڄواڑے نال سانجھ تے کٹھ  نال اوندا سامہݨا کیتا تےاونکوں  مُلتانوں کݙھیا تے کݙاہیں نذرانہ تے جُرمانہ بَھر  اپݨی جان تے سرکار چُھڑائی۔1818ء دی اپݨی  چھیکڑی دھاڑ اچ رنجیت سنگھ   قلعے تے شاہر کوں ہتھیکا کیتے مُتوں ٻئی کہیں ڳالھ تے راضی رضا نہی۔چھیکڑ ایں بھیڑی اچ نواب مظفر ، اوندا جُھڳا تے ساتھی سنگتی سبھے مارے ڳئے،

[ii]  وسیبی راج دی ڳالھ ایں پاروں جو کُجھ وریہیں اچ کشمیر وانگوں مُلتان صوبہ وی رنجیت سنگھ دے دربار دا باج گُذار ہوندیں ہوئیں ہک   آزاد سرکار بݨن لڳ پیا ہئی۔ کُجھ سو سپاہیں کنیں ہٹ ٻئی ساری سکھ فوج اِتھوں ہٹ ڳئی۔ دیوان ساوݨ جیڑھی اپݨی انج فورس بݨائی تاں اوندے اچ اِتھوں دے وَسندڑ  مُسلمانیں  (خاص کر مُلتانی پٹھاݨ) تے ہندوویں کوں ودھیک بھرتی کیتا۔ اینویں سول ایڈمنسٹریش دا کم کار اِتھوں دے ہندو تے مُسلمان کاردار کٹھے کریندے ہئین۔ رنجیت سنگھ دے مرݨ پچھوں اوندا ارادہ  مُلتان کوں پوری آزاد سرکار بݨاوݨ ہئی تے ایں کم کیتے اوں مُلتان دے قلعے دی تݙ ودھاوݨ کیتے لکھاں روپے وی لائے پر جیوݨ اونکوں  ایں کم دی وِتھ نہ ݙتی۔ (میچو جمیز رائل روز بری، صفحہ۔۔۔)

[iii]  اروڑے  تے بھاٹیے کراڑ سرائیکی وسوں تےاُتلے  اُبھےسندھ دے مُد قدیمی آدی واسی ریہہ ڳئین۔او  آپݨے آپ کوں کھتری منیدے تے سݙویندے ہن۔  اروڑہ ناں دیاں کئی روایتاں ہن۔ ہک روایت راہیں اے راجہ ݙاہر دی مولدھاݨی 'اروڑ' دے وسݨیک ہئیں تے ایں کیتے اِنہیں کوں اروڑہ آکھیا ویندا۔ ٻئی روایت ہے  جݙاں پانڈویں دے ویرتا پَرشورام کھتریں دی جات کُشی کیتی تاں اے بھڄ کنیں سرائیکی وسوں تے سندھ آڳئے تے اپݨے آپ کوں "اور" سݙاوݨ لڳ پئے۔"بَھوش پُراݨ" اچ  انہیں کوں" ارو۔وت"  لکھیا ڳئے۔ سندھ اچ "جا" دے لاحقے نال جیڑھی جات برادری ہے اوندا سانگا اروڑیں نال ونڄ جُڑدے (ایں سانگے نال تاں خواجہ غلام فرید کوریجا ہئین تے اُنہیں کوں اروڑہ آکھیا ونڄ سڳدے)۔ اروڑیں دے سرائیکی وسوں دے قدیمی آدی واسی ہووݨ دی ڄاݨکاری اُنہیں دے گوتریں دی ونڈ کنیں تھیندی ہے جیڑھے زناوریں پکھیں تے وݨیں ٻوٹیں دے نانویں اُتے ہئین۔ انہیں گوتیں اچ 'گابا'، 'ڳیرا'، 'گیدڑ'، 'گھوڑا'، 'ہَنس'، 'کُکڑ'، 'لومبڑ'، 'ناڳ'، 'سِپرا ' جہیں زناوریں تے پکھیں جݙاں جو وݨیں ٻوٹیں اچوں 'چاولہ'، جیرا'، 'گھیا'، ڄنڈواݨی'، 'کستوریہ'، مُنگی'، 'سوی کُٹائی'، 'سیلا' سنویں ناں ودھ ہئین۔آسٹریلیا تے ٻنہیں مُلخیں دے آدی واسیں دی کار اے اپݨی گوت دی رکھ کیتے  شادی بیاہ دے  لڳے ٻدھے ارتھیں اُتے چلدے ہئین۔

  

[iv]  ٹھیکہ یا اجارہ گھنݨ آلا زمیندار جے راہکیں کوں آپ وسیندا ہئی تاں اُنہیں کنیں حق زمینداری دے نال نال وساوݨ دے پیسے وی گھندا ہئی۔ ایہو کم وت چکدار مشہور کَسر دے حساب نال گھندے ہئین جنہیں کوں ٻار دا چالہی اچوں ہک حصہ ملدا ہئی۔ کتھائیں سرکار آپ زمیندار ہوندی ہئی تے راہکیں کنیں آپ لگان تے حق زمینداری گھندی ہئی۔ لگان ہر وریہہ رڑھ تے ٻار دے حساب نال وٹیندی ریہہ ویندی ہئی۔ جے رڑھ  مینہہ، نناویں یا کوئی ٻئی آفت نال خراب تھی ونڄے ہا تاں لگان دی چھوٹ مل ویندی ہئی۔ باغ تے پھل دار وݨیں تے لگان دا  انج کھانہ ہوندا ہئی۔ 

[v]  چارلس میسن جݙاں جون 1831ء اچ مُلتان شاہر دا پھیرا لیندے تاں او لکھدے جو ساوݨ مل " ہک ٻہوں پسند کیتا ونڄݨ آلا حاکم ہے۔ دین دھرم دے معاملے اچ اوندے کُھلے پن تے معافی تلافی ݙیوݨ بارے کئی قصے کہاݨیاں اِتھاں مشہور ہن۔" (میچو چارلس میسن،  صفحہ 94)

[vi]    لیپل گریفن موجب اے ڄاپدے جو ساوݨ مل لہور دے سکھ دربار نال اپݨی وفاداری مُکا  جاہی ویلھے ہک آزاد سرکار بݨاوݨ دا  ارادہ رکھدا ہئی۔ ایں کم کیتے ہک تاں اوں سکھیں کوں چھوڑ مُلتان کنیں مُسلمان سپاہی اپݨی  فوج اچ ودھ بھرتی کیتے۔ ݙوجھا اوں مُلتان دے قلعےدی رکھ   ودھاوݨ کیتے لکھیں روپے دا کم کرایا۔ (میچو لیپل گریفن، صفحہ 276)

سرائیکی جغرافیہ دی تاریخ ۔۔۔۔۔۔ فدا حسین گاݙی

سرائیکی جغرافیے دی تاریخ

فدا حسین گاݙی

اَڄ وانگوں پُراݨے زمانے وچ وی انتظامی یونٹ کجھ انتظامی سہولتاں کوں ݙیکھ کنیں بݨائے ویندے ہَن ۔ آوݨ ونڄݨ دے رَستے اَتے لوکیں دا رَلواں وسیب اِنہیں انتظامی سہولتیں وچوں ݙو  وݙیاں سہولتاں ھن جیڑھیاں انتظامی یونٹ بݨیندے ویلھے دھیان وچ رکھیاں ویندیاں ھَن ۔ ایہا وجہ ہئی جو ٻہوں پُراݨے ویلھے کنیں پنجاب اَتے ملتان ݙو انڄ صوبے ریہن یا ملتان اَتے ایندے اِݙوں اُݙوں دا علاقہ انتظامی طور تے سندھ نال رَلا ݙتا ویندا ریہے۔

سبحان رائے دی لکھی "خلاصۃ التوریخ " دے مطابق صوبہ پنجاب دیاں حداں اے ہیئن۔ دریائے ستلج کنیں گھن دریائے سندھ تئیں لمبائی وچ صوبہ پنجاب 180 کوہ ہئی۔ بھٹار کنیں گھن کے چواکنڈی تئیں چوڑائی وچ اے پنجاب صوبہ 87 کوہ ہئی۔ ایں صوبے دے پوادھو سرہند (موجودہ ہریانہ) پچادھو ملتان ‘ اُبھیو کشمیر اَتے لمیو دیپال پور دے صوبے ہئین ۔ ایں صوبے دیاں پنج سرکاراں ھن۔ آئین اکبری دے مطابق صوبہ پنجاب بھمبھر کنیں گھن کنیں  چوا کنڈی تئیں ہا ۔ چوا کنڈی سَت گرہ دا علاقہ ہا اَتے ست گرہ گوگیرہ کنیں تیرہاں 13میل دریائے راوی اُتے واقع ہا ۔ ۔ساوݨ مَل دے پہلے ویلھے ( اُنہوِیویں صدی دا پہلا اَدھ ) صوبہ ملتان دی پوادھی حد چیچہ وطنی تئیں ہئی ۔ چیچہ وطنی اَتے چوا کنڈی ہِکا جاہ ونج تھیندی اے۔ منوسی جیڑھا اورنگزیب دے زمانے وچ ہک ٻدیسی سپاہی ہا، اوندے مطابق لہور دی سلطنت دریائے ستلج کنیں دریائے سندھ تئیں 180 کوہ ( 270میل ) ہئی ۔ بھمبھرکنیں چوا کنڈی تئیں 86 کوہ (129میل) ہئی۔ اونویں تریخ وچ لہور دا ناں پہلی لِنگ محمود غزنوی دے ویلھے آئے۔ اوں ویلھے لہور کوں "یکے از مضافاتِ ملتان"  ڳݨیا ویندا ہئی۔

انہیں حوالیں کنیں پتہ لڳدے جو ملتان دی پوادھی حد پُراݨے وقتیں کنیں چیچہ وطنی دے کولھوں تئیں ریہی ہے۔ اُبھے پاسو  دوآبہ سندھ ساگر دا  اُتلا حصہ پنجاب نال سمجھیا ویندا ہا ۔ ایندے متعلق لکھیا ڳئے جو سندھ ساگر وچ اَوانی (اعوان وچ چنگی نسل دے گھوڑے) پالیئے ویندے ہن۔ اِتھوں دے علاقہ  ریوات دے گکھڑ  بندیں  دا گھوڑیں نال سودا وی کریندے ہن ۔ ۔پوٹھوہار کنیں ہیٹھو سندھ ساگر دا تھل دا علاقہ ملتان نال ہوندا ہا۔ ساوݨ مَل دے ویلھے (1822ء۔1844ء) تئیں اے ملتان نال ریہے ۔ ملتان دا صوبہ قندھار اَتے ایران دی راہ اُتے ہا۔ ایں صوبے دے ترائے دریانویں (دریائے سندھ‘ دریائے راوی اَتے دریائے جہلم) دی وجہ کنیں تجارت آسانی نال تھی سڳدی ہئی ۔ وَنکو وَنک دے چنگے کنیں چنگے اُٹھ ‘ ہفیم ‘ گندھک‘ کماݨیاں ‘ چٹی پُھٹی اَتے کپاہ ملتان کنیں لہور ویندی ہئی۔ انہیں دے بدلے لہور ‘ بنگال اَتے ہندوستان دا سامان ملتان آندا ہا ۔ گھوڑے زیادہ افغانستان اَتے ایران کنیں لاہور دے راہویں آندے ہَن۔

حسین لنگاہ دے ویلھے وی پوادھو تھولی جھئیں تبدیلی نال ایہا حد بندی ریہی ہے۔ پچادھو دین کوٹ (کالا باغ دے نال ہک آبادی) اَتے دیرا اسماعیل خان تئیں سرائیکیں دی ہک قومی ریاست ریہی ہے۔  ایندی لمی حَد اَڄ دے صوبہ سندھ دی اُبھی حد دے نال نال ہئی۔

اِنہیں حقیقتیں دی روشنی وچ سرائیکی کلچر دا ایہو علاقہ بݨدا ہا۔ بھل لوئر پنجاب اَتے ایندی گوگیرہ شاخ دی وجہ کنیں ، پوادھی پنجاب دی آبادی دا 46 فیصد چناب کالونی وچ آباد تھیوݨ نال، ݙوجھا 1947ء دے بعد پنجاب دی تقسیم اَتے پوادھی پنجاب کنیں ساہیوال وچ مہاجریں دی آباد کاری دی وجہ کنیں سرائیکی کلچر دی حد کجھ پوادھوں تھی آئی ہے۔

[نوٹ : اے لکھت دا پیلھا حصہ ہے جݙاں جو ݙوجھا حصہ دریاویں دی وہیند اتیں وٹیج موجب سرائیکی جغرافیہ دی تاریخ ہے]

Add caption