ٻݙدیاں کندھیاں، اُڄڑدیاں جھوکاں اجڑدیاں جھوکاں ۔۔۔ استاد فدا حسین گاڈی

ٻݙدیاں کندھیاں  اُڄڑدیاں جھوکاں اجڑدیاں جھوکاں
استاد فدا حسین گاڈی 

ساݙی گاݙیں دی وَستی نَئیں بُغلاݨی والی دی کندھی اُتے ہے، بَھل ہئی۔ ٻن دے نال اَتے جُھڳیں کنیں سو گز گھٹ فاصلے دی پاسوں سَرینہیں دے وَݨ ہائن۔ اوں زمانے کھوہ وستی کنیں ݙو ترائے فرلانگ دور ہئی اَتے ہک اَستاوا پاݨی دا بھر کے بندے دَھاندے ہَن۔ آہدن اُوں ویلھے پھوڳ ناں دے بندے ٹانگیاں بھر بھر اِنہیں سَرینہیں کوں پاݨی پلا کنیں وݙا کیتا ہئی۔ اُوں ویلھے اُنہالے دی گرمی وچ اِتھاں وݙا  روݨق میلہ ہوندا ہئی۔ کم کار کنیں فارغ تھی، روٹی کھا کے ہر ٻُڈھا جوان اپݨا کھٹڑا چا، اِنہیں سَرینہیں ہیٹھ آ سُمدا ہا ۔ݙاݙا حسّو، اللہ بخشسس ، الف لیلیٰ یا داستان امیرحمزہ کَچھ وچ پا، کھٹڑا چا کنیں آ ویندا ہا۔ اے قصے سُݨاوے ہا یا ہک ڳالھ دے ثبوت وچ کلیلہ دَمنہ دا کوئی قصہ اپݨی ثقافت دا رنگ چوکھا چڑھا کنیں سݨاوے ہا۔ او بندے جنہیں کوں کھٹڑے سَٹݨ دی جاہ نہی مِلدی او بھیݙیاں کھیݙن ہا یا وت پھیگݨی پُھدک، تݙاں تاس نہی آئی۔

ساوݨ رُت ہئی۔ نَئیں وچوں کُجھ جوان اَجڑ ٹپیندے پئے ہَن۔ پچھوں ڳائیں دی کھیر آندی پئی ہئی ۔ اُتوں وَنو وَن دے جھڑ بَدل دیاں ٹُکڑیاں پرکھاریاں تھی تھی ول ڄم ویندیاں ہَن اَتے ہک چھیڑو ڳاندا پیا ہا۔ اُوندا ہک مصرعہ ایں سارے منظر سُودھا، اپݨے سارے اثر سمیت میکوں یاد ہے۔

اللہ ساݙی ٻنی وَسائےپہلی دَھمک تَندُولے والی

دَرّے اُتے پہاڑ دی کَچھ وچ مُندراݨی شہر کنیں کُجھ اُتوں پتھر چا چا کے ہک ٻن ٻدھیندے ہاسے۔ ٻَن کینکوں آہدن؟  کیویں ٻَدھی ویندی ہئی؟ رحیم داد بابر چپڑاسی کیویں ٻن ٻدھݨ آلیں کوں دیر نال آوݨ اُتے کَن پکڑا کنیں اُنہیں دی کنڈ تے پتھر رکھیندا ہا؟ او ویلھے تݙاں لفظیں وچ قید کیتے ڳئے ہن۔ اَڄ نہ او لفظ ریہن نہ اُوں سَمیں دا جادو۔ کمارے کراوݨ کیتے جتھاں رودکوہی دا چپڑاسی ہوندا ہا، اُتھاں ہر پتی دے پاسوں ہر نمبردار دا چُݨیا آدمی ہوندا ہا جیکوں ”مہمار“ آَہدے ہن۔ اے کمارے کراو ݨ دا ہوکا ݙیندا ہا۔

سکندر ناں دا آدمی بغلاݨیں کنیں آوے ہا۔ اے آدمی ٻہوں دَبنگ اَتے کُراڑی آواز وچ ہُوکا ݙیندا ہا۔ اُوندا ہُوکا اَڄ وی اپݨے تا ثرات سُودھا یاد ہے۔ اے ݙسݨ کیتے جو فجر کوں وَستی کنیں ݙاہ میل چھینل پہاڑ دے بغل وچ کل ٻن ٻدھݨ وَنڄائے، او ہوکا ݙیوݨ کنیں پہلے اے آکھے ہا:

رولے   ݙے    نہ  پاݨی

روندے رݙ تے چولاݨی

اَڄ نہ ساݙی وَستی دا، نہ رݙ اَتے چولاݨی دی آبادیں دا کوئی آدمی اُوں ویلھے دے درد کوں سمجھ سنڳدے۔ لَݙ ڳئیں دے خالی کھولے کجھ نئیں ݙسیندے۔ لفظ باقی ہِن، کیفیتاں باقی نئیں۔ اَڄ تاں اے موضع رݙ اَتے چولاݨی باغ بہار ہِن، اُوں ویلھے تاں گڑکاں اَتے کھݙاں ہوندے ہائن ۔

اے اَزلی تسے، ساݙی عمراہ دے دریا دی مݨ اُتے وَسدے لوک ڄاݨ سنڳدن جو  پوہ دی رات کُھوہ دی ڳادھی اُتےٻَہہ، دُھسا پا کنیں رَڑھ راہی کیویں کیتی ویندی ہئی؟ اواندھے کیویں وَلائے ویندے ہن؟ بُھرڄل، ڈھینڈھا، کانڄݨ، چکلی، چکل اَتے ٹھاکݨ چا ہوندی ہئی؟  اَتے اُوں ویلھے تیݙے کُھوہ تے آئیاں دا کیا تاثر ہوندا ہئی ؟  کوئی کیویں کُھوہ تے آندی ہئی؟ وعدے دے کُوڑے کنیں چَھلے کیوں اَ تے کیویں منگئے ویندے ہن؟ یا کوُنجاں دریا دی لام گِھن کنیں کیویں اُݙردیاں ہن؟

میں اے نمہی پیا آہدا جو او چنڳے وقت ہن۔ میݙا اے مطلب وی نئیں جو او گندے وقت ہن۔ میݙا مطلب تاں چھڑا اِتلا ہے جو او ویلھے وی ہئین اَتے ہُݨ ہُݨ نال ہے۔  اُوں وقت دیاں وَرتارے دیاں اپݨیاں شئیں ہن۔ اُوں ویلھے دیاں اپݨیاں کہاݨیاں اتے لوک ڳاوݨ ہَن۔ اَڄ او شئیں نئیں ریہاں۔ او لفظ ہوا وچ رَل کے ہوا تھیندے ویندن۔ اَڄ او ماحول نئیں، اُوں ماحول اَتے آس پاس دے تاثرات اَتے کیفیات نئیں۔ او رَڑھ راہی دا سماج ہا ۔ اُوں سماج دی دُعا ہئی ” اللہ گھوڑے جوڑے ݙیوے“۔ اَڄ نہ گھوڑے اَتے جوڑیے منگئے ویندن، نہ "ݙدھ پُتر والا تھیویں" دی دُعا اُوں کیفیت وچ ݙتی ویندی ہے۔ اَڄ نہ جوڑے ہِن نہ درے ہِن، نہ ہَل ہَن نہ ہَلی وَدھے دی دُعا ہے۔ اے سارا کُجھ تکھیں تکھیں بدلدا پئے اَتے ضرور بدلݨے۔

ایں ساری صورت دا نتیجہ اے تھیندا پئے جو ساݙا سارا ماضی ایں طرانح ختم تھیندا پئے جو ایندا کوئی اَیرا، کوئی نشان باقی نئیں پیا بچدا۔ اَساں ݙور کٹی پتنگ تھیندے ویندے ہئیں۔ وقت لفظیں وچ قید تھی کے گُزریں زمانیں دے اَیرے  ݙکھلیندے۔ لفظ لکھت پڑھت وچ آ کے باقی رہندن۔ اے لفظ، اے ماء ٻولی ساݙی تہذیب اَتے ساݙے کلچر دا نوےّ فیصد حصہ ہِن ۔

ساݙا اے نوّے فیصد کلچر ایں واسطے مِٹدا پئے جو اساں پہلے جنمیں وچ کوئی گناہ کیتا ہا۔ اڄ او گناہ نئیں بخشیندا پیا۔ اے گناہ ہئی آزادی دی چاہت دا، اے گناہ ہئی اپݨی دھرتی اُتے ساول ݙیکھݨ دا۔ اے گناہ  ہئی اپݨے کلچر کوں پَھلدا پُھلدا اَتے ساول ݙیکھݨ دا۔ آہدن ”ݙائݨ تاں ڳئی، ݙند سٹ ڳئی “۔ سامراجی تاں ڳئین پَر اپݨی بیورو کریسی چھوڑ ڳئین۔ اے ݙند تلوار کنوں تکھے اَتے وال کنوں پتلے ہن۔

توفیق الحکیم ۔۔۔ مصری ناٹک لیکھک ۔۔۔۔۔ کامران کھوسہ

توفیق الحکیم 

(مصری ناٹک لیکھک) 

کامران کھوسہ

توفیق الحکیم مصر دے شہر سکندریہ اِچ 9 اکتوبر 1898 اِچ ڄمئین۔ اُنہاں دے والد مصری ھَن تے مقامی وسبے اِچ جج ریہہ ڳئے ھَن۔ اُنہاں دی والدہ دا تعلق تُرکی نال ھا۔ اُنہاں موہری تعلیم مصر ی صوبے بحیرا توں حاصل کیتی۔ اُوں توں بعد اُنہاں کوں قاہرہ دے محمد علی سیکنڈری سکول اِچ بھیڄ ݙِتا ڳئیا۔ اُتھوں بعد اُنہاں کوں قانون پڑھݨ لو فرانس بھیڄیا ڳئیا۔ اُنہاں قانون اِچ گریجویٹ دی ڈگری کیتی تے قانون اِچ ای ڈاکڑیٹ کرݨ دی تیاری ٻدھی۔پر توفیق الحکیم اُتھاں ونڄ تے پچادھ دے تھیٹر تے ناٹک اِچ جُپ ڳئے۔ تے اڳلے ترئے سال اُنہاں پیرس دے ناٹک اتے خاص کر اوپرا دی روائیت کوں سمجھݨ اِچ لا ݙِتے۔ 

اِیں دوران اُنہاں بے انت ادبی منصوبے بݨائے  تیں 1928 اِچ مصر ولئیے۔ ایں ویلھے تیکر مصر اِچ روائیتی طرز دے مزاحیہ ناٹک تے مصر دی قدیم تہذیب تے اسلامی تاریخ تے مبنی موضوعات اُتے ناٹک لِکھݨ دا رواج ھا۔ اتے عظیم مصری شاعر تےلیکھِک احمد شوقی دے ناٹک ٻہوں پسند کیتے ویندے پئے ھَن۔ اِنہاں اِچ 'کلوپترا دی موت'، 'لیلا دا مجنون'، 'اُندلسی شہزادی' ٻہوں اہم ڳݨئیے ویندِن۔ بھانویں جو اُستاد توفیق الحکیم مقامی مصر ی موضوعات کوں اپݨے ناٹکیں دا اہم حوالہ بݨائیا، پر اُنہیں دے قلم اِنہاں روائیات اِچ اکھیجے ہِک اینجھا رنگ بھر ݙِتا جیہڑا ننواں ہوندئیں ھوئیں مقامی وی ھا۔ 

مثال دے طور تے1933 اِچ لِکھئیا ڳئیا  اُنہاں دا ناٹک، اَصحابِ کہف۔ اِیں ناٹک اِچ توفیق الحکیم خُدائی امر نال سُم ونڄݨ آلےاَصحابِ کہف دی، ایں نندر توں جاڳݨ دے بعد دی، کتھا بیان کریندے۔ توفیق ایں ناٹک اِچ ہِک پُر اُمید تے اڳونہاں ݙیکھݨ آلے ادیب دے رُوپ اِچ نظردے جیہڑا ماضی نال بے انت رومانس توں ڄمݨ آلی ݙراکلی تصویر وی ݙِکھیندے تے حال کوں جیویں تیویں ڳل لانوݨ آلا سبھا وی ݙسیندے۔ تقریبا ایہیں ماڈل تے توفیق الحکیم الف لیلوی داستان دے کرداریں کوں وی ری۔کرئیٹ کریندے تے بادشاہ شہریار تے شہزادی شہرزاد دی کتھا اُتھوں نپیندے جِتھاں او مُکی ھئی۔ یعنی شہرزاد دے ایرانی بادشاہ شہریار کوں ہِک ہزار ہِک راتیں تیکر  کہاݨیاں سُݨاوݨ دے بعد ݙوھائیں تے کیا گُزری؟ 

اے کتھا توفیق الحکیم اپݨے ناٹک 'شہرزاد' اِچ بیان کریندے۔ پر توفیق الحکیم کوئی وِٻلئیا ھوئیا ماڈرنسٹ وی نئیں جیہڑا ہر روایت کوں جِدت دی ترکڑی اِچ تُلیندا ھووے۔ اُوندے  ٻہوں مشہور تھیوݨ آلے ناٹک 'موت دا ڳاوݨ' توں اِیں وی لڳدے جو کُجھ قبائلی روائیات (بدل) نال اُوندی جنگ پِچھوں خالص اُوندی اِنسان دوستی تے جیوݨ دا جذبہ کھڑِن تھئے۔ اِنہاں توں علاوہ توفیق الحکیم اخباری آرٹیکلز دی شکل اِچ چھوٹے ناٹک وی لِکھدے ریہے تے اِنہاں کوں کٹھا کر کے "مصراح المغتمہ" تے "المصراح المنویٰ" دے ناں نال 1950 تے 1956 اِچ چھاپئیا ڳئیا۔ایں توں علاوہ، اُنہاں دے ناٹک انگریزی اِچ ترجمہ کر کراھیں ݙُو مجموعیں دی شکل اِچ "یونیسکو کولیکشن آف ریپریزینٹیٹیو ورکس" اِچ ای چھپئین۔ توفیق الحکیم اپݨی کلاکاری نال مصری عوام دے دِلیں اِچ وَس ڳئے۔ سُلطان دا فیصلہ اُنہیں دے مشہور ڈرامئیں اِچو اے جیہڑا 1960 اِچ لِکھئیا ڳئیا۔ اے ڈرامہ تیرہویں صدی دے مصر اِچ کھُلدے جئیں ویلھے اُتھاں مملُوک بادشاہیں دا دور ھا۔ رِواج اے ھا جو ہر بادشاہ ہِک غُلام کوں ٻلپݨ توں شاہی کرݨ سِکھا ڄُلدا ھا تے مرݨ توں پہلاں اُونکوں ازاد کر تے بادشاہ بݨا ݙیندا ھا۔ بادشاہ دا فیصلہ ہِک اِیہو جھئیں مملُوک حُکمران دی کتھا اے جیندے کنیں اپݨے ازاد ھووݨ دا ثبوت کائینی۔ اتے اِیں واسطے اُوندی شاہی خطرے اِچ اے۔ اِیں رولے اِچ پھتھے ہِک بادشاہ دی اے کتھا 1960 آلے مصر دے سیاسی ماحول دی وی ݙِکھالی اے جِتھاں عوام جمال عبدالناصر دی شخصیت دے جادو کول ھؤلے ھؤلے نِکل کراہیں ڈکٹیٹرشپ دا سیاسی جبر محسوس کرݨ لڳے ھَن۔ اُستاد توفیق الحکیم دی اے چسُولی ادبی تخلیق اُوں ویلھے دے عرب حکمرانیں کوں چِتاوݨی وی ہے جو سیاسی جبر دی بجائے قانون دی حُکمرانی 

کوں شاہی دا جواز  بݨاوِن

اٹھارہویں صدی، وادیِ سندھ اتیں ہسٹاریوگرافی۔۔ مشتاق گاڈی

اٹھارہویں صدی، وادیِ سندھ اتیں ہسٹاریوگرافی

مشتاق گاݙی

کُجھ مُدت پیلھے تائیں انڈیا دی تاریخ وچ اَٹھارہویں صدی کوں انارکی اتیں طوائف الملوکی دی صدی ݙسیا اتیں لِکھیا ویندا ہئی۔ جیکر اساں بھیڑی، فساد اتیں دھاڑ دے حساب نال ݙیکھوں تاں برٹش کالونئیل ہسٹاریوگرافی دا انڈیا دی اٹھارہویں صدی بارے  قائم کیتا اے نظریہ ظاہری طرانح نال کُجھ ودھ غلط نئیں نظردا۔

ایں ہِسٹاریو گرافی دے تحت کلہا مُلتان دی ای مثال گِھن گِھنو۔ ایں دور وچ سَکھݨا رنجیت سکھ دی فوج پنجاہ ورہیں (1768 کنیں 1818 تائیں) وچ ملتان اُتیں تیراہاں واری دھاڑ کیتی اے۔ کئی واری ملتان دے قلعے اُتیں سکھیں دا قبضہ تھئے اتیں کئی واری ملتان شہر اتیں ملتانی لُٹ پٹ دا شکار تھئین۔

اے کلہے سِکھ نہن جنہیں ایں مدت وچ ملتان اُتیں چڑھائی کیتی رکھی بھلکہ کئی واری افغانستان دے درانی بادشاہیں ملتان کوں فتح کیتا۔ ٻیا تاں ٻیا رگھوناتھ راؤ دی کمانڈ وچ مرھٹہ فوج وی ایں مدت وچ ہک واری ملتان کوں تاراج کرکنیں لُٹ مار کیتی۔ اَٹھارہویں صدی وچ جنگ جدل اتیں ماردھاڑ دی ایہا صورتحال پورے ساؤتھ ایشیاء وچ نِظردی اے۔

 اَٹھارہویں صدی دی انارکی اتیں طوائف الملوکی بارے برٹشں کالونئیل ہسٹاریوگرافی دا قائم کیتا 

اے خاص نظریہ وݙی مُدت تائیں کہیں سیریس پرکھ تول وچ نئیں آیا۔ اینکوں ہک منی منائی تاریخی حقیقت دے طور لکھیا اتیں ݙسیا ویندا ریہے۔ اے تاں کلہے پچھلے ݙو ݙہاکیں دی ننویں ریسرچ اے جئیں تاریخ دے ایں مخصوص نظریے کوں کلہا چیلنج ای نئیں کیتا بھلکہ برٹش کالونئیل ہسٹاریورگرافی دے پچھوں جیرھے سیاسی اتیں معاشی مفادات کم کریندے پئے ہئین اُنہیں دی وی ننویں سروں پرکھ تول کیتی اے۔ اڄ اَٹھارہویں صدی کوں ہک ننویں اکھ نال ݙٹھا ویندا پئے۔

انڈیا دے اکثر علاقیں کوں فتح کرݨ دے بعد ایسٹ انڈیا کمپنی اتیں برطانوی راج دا وݙا مسئلہ آپݨے اقتدار کوں جائز اتیں مقامی ہندوستانیں کیتے فائدہ مند ثابت کرݨ ہئی۔ ایں مسئلے دے حل کیتے برٹش کالونئیل ہسٹاریوگرافی ایں نظریے کوں ودھایا جو برطانوی راج کنیں پیلھوں اٹھارہویں صدی وچ پورا ہندوستان ہک وحشیانہ بربریت اتیں لُٹ مار دا شکار ہئی۔ کہیں دی جان اتیں مال محفوظ نہی اتیں معاشی ترقی دیاں سبھے راہیں بند تھی چکیاں ہئین۔ ایں نظریے موجب اے کلہا برطانوی راج ہئی جئیں پورے انڈیا وچ "رول آف لاء" قائم کیتا، اِتھاں پراگرس اتیں سولائزیشن دی بݨیاد رکھی، نال نال سائنس اتیں ٹیکنالوجی کوں ودھایا۔       

ایں نظریے دے اُلٹ ٻہوں سارے اڄوکے سکالرز دا خیال اے جو اٹھارہویں صدی تقریباً پورے ساؤتھ ایشیاء وچ مقامیت (اتیں ریجنلائزیشن) دا ویلھا ھئی۔ تاریخی حوالے نال انڈیا وچ اٹھارہویں صدی پوسٹ امپیرئیل اتیں پری کالونئیل دور دے وچالے آندی اے جݙاں مغل ایمپائر دی سنٹریلائزڈ (مرکزیت پسند) ایڈمنسٹریشن، لینڈ ریونیو اتیں ٹیکس سسٹم، ملٹری آرگنائزیشن اتیں کنٹرول بھڄ ترٹ ڳیا ہئی پر برٹش کالونئیلزم اڄاں پوری طرانح نال آپݨی شکل نہی گِدھی (ݙیکھو سی اے بیلی، ایف پرلن، مظفر عالم، شیریں موسوی، رچرڈ بی برنٹ)۔ ایں دور وچ ہک پاسو مقامی سیاسی لوڑھیں اتیں حالات موجب وکھری طرانح دے ریجنل سٹیٹ سٹرکچرز وجود وچ آئے (ݙوجھے لوظیں وچ پولیٹکل ڈی سنٹریلائزیشن تھئی)[1]، ایگری کلچر (رڑھ واہی)، مقامی انڈسٹری اتیں سرمائے کوں ودھارا ملیا اتیں ٻئی پاسو ریجنل اتیں ٹرانس ریجنل ٹریڈ ودھی پھلی۔ ایں دور وچ مقامی تہذیبیں اتیں زبانیں آپݨی اڄوکی شکل گدھی۔ ٻیا تاں ٻیا ٻہوں سارے ریجن اینجھے وی ہئین جتھاں مقامی کمیونٹی گروپس ننویں سیاسی طاقت، مقامی سرمائے، تہذیبی اتیں لسانی ودھارے اتیں ودھدے ہوئے ٹریڈ نٹ ورکس دی وجہ توں پروٹو نیشنلزم دی نویکلی سُنڄاݨ گدھی۔

اصل وچ تاں اے برٹش ایمپائر ہئی جئیں ہک واری ولا پورے انڈیا وچ مرکزی اقتدار قائم کر کے ودھدی مقامیت دی ݙک ٹھل کیتی اتیں اتھوں دے وسائل دی لُٹ پٹ کر کنیں انگلینڈ وچ انڈسٹریلائزیشن کوں ودھارا ݙتا (ݙیکھو عرفان حبیب)۔ ایویں ڄاپدے جیویں مقامیت راہیں تاں انارکی اتیں طوائف الملوکی کہیں چھٹکارے دا امکان بݨدی اے۔  

ایں ساری ڳالھ کنیں اے مطلب سروں نئیں نکلدا جو اَٹھارہویں صدی کوئی "سُنہری دور" ہئی جیندے اپݨے کوئی تضادات نہن یا جیندے وچ مقامی لٹ پٹ، دھاڑ اتیں بھیڑی سرو کائیں نہی[2]۔ بھلکہ ریجنل لیول اُتیں اقتدار دی رسہ کشی دی وجہ توں مقامی بِھیڑیں وچ ودھارا تھیا جیرھا جو سنٹرل اِمپیریل اتھارٹی دی ترٹ بھڄ دا ہک لازمی نتیجہ ہئی۔ خود ایسٹ انڈیا کمپنی وی اقتدار کہیں پرامن سمجھوتے اتیں ٹھاہی نال نہی گِدھا۔ ایہو کجھ آپݨے انداز وچ پورے یورپ وچ تھیندا ریہا۔

ڄوکے انڈیا وچ تاں اٹھارہویں صدی دے انجو انج پہلو بارے ڈھڳ ننویں ریسرچ تھیندی پئی اے پر اساݙے کولو اینجھی کوئی ریت نئیں بݨ سڳی۔ ساݙے ملک وچ تاں ریاست اتیں نصاب تاریخ کوں اسلامی بݨاوݨ دے چکر وچ ہے۔

ہک سوال جیڑھا ساکوں سوچنڑے، او اے جو کیا اج دا پاکستان تے اوندا "سینٹرازم" اٹھارہویں صدی وانگ ترٹ بھن دا شکار تھیندا پئے تے ریجنل طاقتاں ہولیں ہولیں اگوں ودھیاں پئین؟ 

---

[1]  ٻہوں سارے سکارز اٹھارہویں صدی دے ننویں ریجنل ریاستیں کوں ترائے ونکیں (ٹائپ) وچ ونڈیندن۔ ہک تاں مغل ایمپائر دیاں وارث (successor) ریاستاں ہئیں جنہیں وچ اودھ،  بنگال وغیرہ دے ناں آندن۔  ݙوجھی  ملٹری ریاستیں دی ٹائپ ہئی جیندے  وچ  پنجاب وچ رنجیت سنگھ دی سکھ ریاست، افغانیں دی روہیل کھنڈ دی ریاست اتیں کرناٹکا وچ ٹیپو سلطان دی قائم کیتی ریاست شامل ہئی، جݙاں جو تریجھی ٹائپ قدیمی مقامی ریاستیں دی ہئی جیرھاں زیادہ تر راجپوتانہ دے ریجن وچ مغلیں دے دور کنیں قائم  ہئین۔ پر ݙٹھا ونڄے تاں کئی اینجھاں ریجنل ریاستاں ہئین جیرھاں انہیں تِرہائے کیٹگری وچ نہن آنداں جیویں جو بہاولپور دی ریاست یا وت قلات ریاست ہئی۔  

[2]  سُنہری دور دی تھیوری زیادہ تر نیشلسٹ ہسٹاریوگرافی کنیں متاثر اے جیندے تحت نیشلسٹ لیڈرشپ آپݨی نیشن دی تاریخ دے کہیں ہک دور کوں سنہری دور ݙسیندی اے اتیں اوندے ولا گھن آوݨ دا دعویٰ کریندی اے۔   

بھاسا اتے اوندے ناٹک پنچ راتڑم بارے کُجھ ڳالھیں ۔۔۔ اظہر لاشاری

بھاسا اتے اوندے ناٹک پنچ راتڑم بارے کُجھ ڳالھیں

اظہر لاشاری

کلاسیکی سَنسِکرت ادب اِچ سائیں بھاسا دا ناں چنڳے ڄاتے سُنڄاتے ناواں وِچوُں ھِک ناں ھے۔ اُنہاں دا  اتے اُنہاں دِیاں لِکھتاں دا عہد، اڄ توُں لڳ بھڳ ݙوُ ھزار سال پہلے دا ویلا ونڄ بݨدے۔ ھِک اندازہ اے ھے جو، سائیں بھاسا دا ویلا، مورئین عہد، یعنی چوتھی یا تریجھی صدی قبل از مسیح ھے۔ پر اکثریتی عالمانہ رائے اے ھے جو، بھاسا دا عہد، پہلی یا ݙوُجھی صدی عیسوی ھے۔   

توݨیں جو اُنہاں دے ویلے بارے کوئی حتمی تاریخاں نئیں ݙتیاں ونڄ سنڳیندیاں، پر اِیں ڳالھ دا پَک ھے جو اُنہاں دا عہد، پراچین ھندوستان دے مہان کوی اتے ناٹک کارسائیں کالی داسا دےعہد، توں پہلے آندے۔ خوُد سائیں کالی داسا، آپݨے ھِک ناٹک اِچ، اُنہاں کوں سرھائے۔

”کالی داسا جھئیں ھِک نویں کوی دیاں لِکھتاں دا بھلا، او قد کاٹھ کݙاں تھی سنڳدے، جیڑھا قد کاٹھ بھاسا، کوی پُترا، سئومیلاکا اتے ٻِنہاں جگ سُنڄاپوُں لِکھاریاں دے کم دا ھے۔ “ (کالی داسا)

بھاسا دِیاں لِکھتاں کئی سالاں توں ڳل ڳیاں ھن۔ وِیہویں صدی دی موُھر اِچ، ھندوُستانی ریاست، کیرالا چوں، اُنہاں دے کُجھ ناٹک لبھن۔  اِنہاں وِچوں چھیں ناٹک، مہابھارت دی کتھا نال جُڑے ھوئین جݙاں جو باقی ست ناٹک، رامائݨ، ھری وَمسا اتے اوں ویلے دے ٻنہاں قِصیاں کہاݨیاں وِچوں پُھٹدن۔   

پینگوُئین کلاسیک موضوعاتی ھِکڑپ کوں سامھݨے رَکھ کیں، اِنہاں وِچوں مہابھارت دے ایرے تے اُسرے چھیں ناٹک دا انگریزی اِچ ترجمہ کرکیں ھِک کِتابی شِکل اِچ چھاپے۔ The Shattered Thigh and Other Plays دے ٹائٹل نال 1993ء اِچ چھپی، پینگوُئین کلاسیک دی اِیں کتاب اِچ چھپیل بھاسا دے چھیں ناٹک دا سنسکرت توں انگریزی ترجمہ سائیں ادتیا نارائݨ دھیریاشیل ھاکسر[1] کیتے۔

اِنہاں چھیں ناٹک وچوں، اُربھنگم اتے پنچ راتڑم ترائے جھات ناٹک (Three Act Plays) ھِن جݙاں جو باقی چار، ھِک جھات ناٹک (One Act Plays) ھِن۔ آپݨے پراچین (قدیمی) ھووݨ دے باوجوُد، نِسبتا" لُنڈے اتے تِکھی ٹور دے اے چھیں ناٹک، جدید مُحاورے نال ھِک شاندار ' نیڑ' (قربت) رَکھیندن۔ سِنگری پُنگری سنسکرت دی بجائے سِدھی سادھی بھاشا ورتݨ، واھندے وڳدے مکالمے لِکھݨ اتے کہاݨی دا ھِک غیر روائیتی انداز اِچ مُکاوݨ،  بھاسا دی ناٹک کلاء دے خاص اَنگ ھِن۔  

ترائے جھات ناٹک، پنچ راتڑم، مہابھارت دی ھِک ڄاݨی سُنڄاݨی کہاݨی تے اُسریا ھوئے، پر اِیندی ھِک آپݨی ڈارامائی کہاݨی گھڑی ڳئی ھے، جیڑھی مہابھارت دی کہاݨی توُں کافی ھٹویں اتے وکھری ھے۔ ناٹک اکار (سائیں بھاسا) آپݨے قارین اتے سامعین کݨ اے توقع کریندے جو او اصل رزمیہ نال ڄاݨوُں سُنڄاݨوُں ھوسن، تہوُں اِیں رزمیہ دا خُلاصہ ھیٹھ ݙتا ویندے۔

پانڈوُ راجہ، یُدھشتر، چوپڑ  (جوے)دی ھِک راند اِچ، آپݨی شاھی، آپݨے سوتراں اتے آپݨے دُشمناں، پانڈوُ پُتراں ھتھوُں ھار ویندے۔ اِیندے نتیجے اِچ اوُکوُں، اوُندے چار بھِراواں اتے اُنہاں دی سانجھی راݨی، دروُپدی، کوُں جلا وطنی دی سزا ٻُل ویندی ہے۔ اِیں سزا دی ھِک شرط اے ھئی جو، پانڈوُ پُتر آپݨی جلا وطنی دا تیرھواں اتے چھیکڑی سال، لؒک کے گزریسن۔ اتے جیکر او، جلا وطنی مُکݨ دے چھیکڑی سال دے مُکݨ توُں پہلے، کِتھائیں نظر آڳئے تاں، اُنہاں کوُں ٻئے تیرھاں سال جلا وطنی دی سزا بھوڳݨی پوسی۔

جلا وطنی دے تیرھویں سال، پانڈوُ پُتر، یُدھشتر دے دربار دے سابقہ خدمت گُذاراں دا روُپ دھار کے، متسیا دے راجے، ویراٹ، کول مُلازم ونڄ کھڑدن۔ یُدھشتر، راجے (ویراٹ) دا ٻانہہ ٻیل؛  بھیم سین، شاھی پکوئیہ؛  ھیجڑے دے روُپ اِچ، ارجُن راجے دی دھی کوُں ناچ سِکھاوݨ آلا اُستاد؛ راݨی مادری دے ݙوُجاڑے پُتراں چوُں، ناکُل، صفائی سُتھریماں کرݨ اتے روٹی مانی کھواوݨ آلا خادم جݙاں جوساہدیو، چھیڑوُ؛ اتے دروُپدی ماتسیا دی راݨی دی ٹہل ٹکور کرݨ آلی خادمہ بݨ ویندن۔

کیچک (متسیا دی راݨی دا بِھراء) دروُپدی تے ٹھرکی تھی کھڑدے۔ اوُندے ٹھرکی حرکتاں توُں بچݨ کیتے او، اوُندے نال دراھی مِتھ گھِندی ہے، جیندے اِچ بھیم اونکوں (کیچک) قتل کرݙیندے۔ اِیں توں باد،  کیچک دے سکے سورے، دروُپدی کوُں قتل کرݨ چاھندن، پر بھیم اُنہاں ساریاں کوُں وی قتل کرݙیندے۔ اِیں قتلام دی خبر جݙاں کوروُ پُتراں کول پُڄدی ھے تاں، اُنہاں کوُں شک تھیندے جواے خبر، اُنہاں کوُں، لُکے ھوئے پانڈوُ پُتراں دا پیرا کھُرا ڳلݨ اِچ مدد ݙیسی۔ اِیں کوروُ پُتر، متسیا شاھی دا مال مارݨ دی ھِک مُہم جوئی تے ٹُر پوندن۔ مال مارݨ دی اِیں مُہم جوئی دے پِچھوُں، کوُروُ پُتراں دی آس اے  ھوندی ہے جو اِیندے نال پانڈوُ پُتر ظاھر تھی کھڑسن۔

جݙاں مال مارݨ دی اے خبر،  راجہ ویراٹ دی راڄدھاݨی پُڄدی ھے تاں، راجہ اتے اوُندے خدام کئہیں ٻئے کم نال ٻاھروُں ڳئے ھوئے ھوندن۔ گھر اِچ صرف اوُندا پُتر، راجکمار اُتارا، ھوندے۔  دروُپدی دے آکھݨ تے، راجکمار اُتارا، برھن نالا (ھیجڑے) دے روُپ اِچ ارجُن کوُں آپݨاں سارتھی بݨا کے، مال مارݨ آلیاں کوں روکݨ کیتے روانہ تھیندے۔

جݙاں راجکمار اُتارا کوروُاں دے سِپاھیاں کوُں ݙیہدے، او ݙر ویندے اتے اوُندا دِل آھدے جو او بھڄ ونڄے۔ پر ھیجڑا اوُندی رتھ ، شمشان گھاٹ آلے پاسے بھڄا رکھدے، جِتھاں پانڈوُ پُتراں آپݨے ھتھیار لُکائے ھوئے ھوندن۔ اُتھاں ارجن، آپݨے آپ کوُں راجکمُار دے سامھݨے ظاھر کریندے، جنگ بھڑݨ دا سارا کم آپݨے ھتھڑیکے کر گھندے، اتے تیزی نال کوروُ پُتراں کوُں میدان جنگ توُں بھڄا ݙیندے۔

راجدہانی ولݨ تے، ارجن ھالی وی برھن نالا دا روُپ دھاری، جنگ اِچ فتح دا سہرا راجکمُار اُتارا دے سر ٻنھݨ دی کوشش کریندے۔ پر راجکمُار اُتار اوُندی اصل سنڄاݨ ظاھر کرݙیندے اتے اِیں سارے پانڈوُاں دی اصل سُنڄاݨ ظاھر تھی ویندی ھے۔ اے سبھ کُجھ اوں ویلے تھیندے، جݙاں اُنہاں دی جلاوطنی دی مُدت مُک چُکی ھوندی ہے ۔ راجہ ویراٹ آپݨی دھی، راجکمُاری اُتارا، دا رشتہ ارجُن کوں پیش کریندے۔ پر ارجُن اے آکھ کے اِیں رشتے توں اِنکار کر ݙیندے جو، شاگرد ھووݨ ناطے راجکمُاری اتُارا کوں او آپݨی دھی سمجھیندے۔ البتہ او اوُندا رشتہ آپݨے پُتر ابھیمانیو نال کرݨ تے راضی تھی ویندے۔ ٻہوُں دھوُم دھام نال اُنہاں دی شادی تھیندی ہے۔ تاں اِیں، پانڈوُ، متسیا دی شاھی نال اینجھیاں سانگا جوُڑیندن، جیڑھا اُنہاں کوُں کوروُاں کول آپݨی شاھی واپس گھنݨ کیتے، ھِک یُدھ بھڑݨ اِچ وݙی مدد ثابت تھیندے۔

اِیں ناٹک اِچ، بھاسا اِیں کہاݨی کوں، آپݨے ھِک انداز اِچ گھڑیے۔  اِیندی پہلی جھات اِچ، کورواں دا سردار،  دُریودھن، قربانی دی ھِک وݙی رسم توں باد، خوش خوش ݙسدے، اتے آپݨے گرو  ڈرونا نال وعدہ کریندے جو،  پانڈوُاں کوں جیکر اڳلے پنڄ راتیں اِچ ڳول گِھدا ونڄےتاں، او اُنہاں دی شاھی بحال کر ݙیسی۔ ڈرونا، پانڈوُاں دا وی گرو ھے تے اُنہاں دی شاھی بحال تھیوݨ دی وکالت وی کریندے۔ بھیشما (جیڑھا کورواں تے پانڈواں ݙوھائیں دا وݙکا ھے) متسیا اِچ کیچک دی موت دی خبر سُݨ کے، اُتھاں پانڈواں دے ھووݨ دا اندازہ لیندے اتے متسیا دے راجے دا مال مارݨ دی صلاح ݙیندے۔  اوندا خیال ھے جو مال مارݨ دے بہانے پانڈوُ مِل ویسن۔ بھیشما دی صلاح  تے، ڈرونا دُریودھن دی شرط من گِھندے۔  اِیں جھات اِچ ݙسی اے کہاݨی ساکوں مہا بھارت دے اصل رزمیے اِچ نئیں مِلدی۔

ناٹک دی ݙوجھی جھات اِچ، مال مارݨ اتے اِیں توں باد پیش آوݨ آلے واقعات سامھݨے آندن۔ ارجن دا پُتر ا بھیمانیو، کورویاں دے پاسوں جنگ بھِڑدے اتے اوکوں اوندا چاچا، بھیم ونڄ کے وٹھ گِھندے اتے ھِک ڈرامائی منظر اِچ، ویراٹ دے دربار اِچ پیش کر ݙیندے۔ ابھیمانیو چونکہ جلا وطنی تے ناھی، تاں تھی سنڳدے جو او کورویاں دے نال ھووے،تھی سنڳدے جو، اوں دُریودھن (جیڑھا اوندا چاچا ھا) دی قربانی دے سوݨ اِچ شرکت کیتی ھووے، اتے آپݨے سکیاں دے دُشمناں دے خلاف بھڑن کیتے ڳیا ھووے۔ پر کہاݨی دا  اے حصہ وی ساکوں مہابھارت دے اصل رزمیہ اِچ نئیں مِلدا۔

ناٹک دی چھیکڑی جھات اِچ، کورویاں دی ابھیمانیو دا جنگ اِچ وٹھیج ونڄݨ تے تشویش ݙسدی ھے۔ ابھیمانیو کوں چھُڑاوݨ کیتے دُریودھن آپ منصوبہ بݨیندے جِتھوں اے ظاھر تھیندے جیویں کورویاں دا پانڈواں نال خانگی جھیڑا ھے، جیندے اِچ ٻاھر آلیاں دی دخل اندازی قابلِ قبول نئیں۔ وت واقعات دا سلسلہ وار بیان اے ڳالھ واضح کر ݙیندے جو پانڈواں کوں ڳول گھدا ڳئے، اتے ڈرونا دُریودھن دے پنڄ راتیں آلی شرط پوری کر گھِدی ہے ۔ دُریودھن، پانڈوُاں کوں اُنہاں دی شاھی ولا ݙیوݨ تے راضی تھی ویندے اتے ناٹک دا ھِک خوش کُن انت تھیندے۔ اِیں جھات اِچ وی کہاݨی دا  اے حصہ خالص بھاسا دی آپݨی تخلیق ھے، جیڑھا مہا بھارت دے مرکزی خیال، یعنی یُدھ ۔جنگ، کوں غیر ضروری بݨا ݙیندے۔  

---

[1] ھندوُستانی ریاست مدھیا پردیش دے شاھر گوالیار دے ڄموڑ، سائیں ادتیا نارائݨ دھیریاشیل ھاکسر، اللہ آباد اتے آکسفورڈ یونیورسٹیاں توُں تعلیم حاصل کیتی ہے اتے پیشے دے اِتبار نال سفارتکار ریہہ ڳئے ھِن۔

On fleeting use of nativism, localism, and folk wisdom etc۔ Auwn Gurmani

On fleeting use of nativism, localism, and folk wisdom etc

وڈی سوہنڑی تے چنگی گالھ ہے جو گالھ ٹردی پئی اے. اختلاف تے سکھنڑ دا عمل نال نال ٹردے.

50  تے 60 دے ٖڈہاکے  وچ جڈاں جو پوسٹ کالونئلزم دی بحث چھڑی تے جتھاں (administartion, governmentality ) دی گالھ آئی تاں اتھاں کلچر، زبانیں، لٹریچر تے ایہو جہیں ہر بلا دی گالھ تھئ. اتھاں پچھیں علم تے تجربے، تاریخ تے نال لٹریچر دی گالھ تھئی. اتھاں ول (historiography)     تے historical objectivity - جہیں بنہیں بہوں بلائیں تے بحث تھئی . خدا دی امان. تے اے گالھیں اجاں تائیں  ٹردیاں جلدن تے ٹردیاں راہسن. کتھائیں ضرورت کولوں ودھ تے کتھائین ول نہ ہوونڑ دے برابر، مثال کیتے  پاکستان. وچ  بس ساڈے اتیں کجھ چیزیں کوں ملا کیں یعنی مذہب، اردو زبان وغیرہ وغیرہ دا ہکو بم بنڑا کیں اساں غریبیں دی منج کٹ ڈتی نیں تے گالھ  ٹرنڑ آلا کھاتا ہی مکا ڈتے نئیں۔  .گلوبل کا نٹیکسٹ اچ اے گالھ کرنڑ ایویں ہے جیویں ہک فلاسفر ہیڈیگر آکھیا

Sharpening the knives when there's nothing left to cut

 لیکن ساڈی وسوں اچ جڈاں جو اساں پاکستانی ریاست دے سٹیے ہوئے بم اچ پھٹو پھٹ  تھیونڑ دے بعد چھوکے پئے تھیندے ہیں تاں انہیں گالھیں تے بحثیں دی بہوں اہمیت اے. جتنی اے بحث تھیسی اتنی ساڈی تحریک کوں فائدہ ہے. ساڈا ہتھیار علمی ہتھیار.

اصل اچ ڈو زخم ہن.
Present/post colonial wound
Historical wound

ڈوجھے زخم اچ ساڈی شناخت مٹی ہے. (the never ending process of erasure ) اتھو بہوں حد تائیں نکل آئے ہیں جو ساڈے وڈکیں دی محنت اے . (siraiki is widely recognized now)ہنڑ گالھ کریجے آج دی.  ول تھوڑا ایویں بحث کولو ذرا تھرکنڑ ضروری ہے.کلتھوں اڑھتھوں انہیں گروپ اچ ایہو جہیں بحث چھڑی میں ایویں ذرا ایکوں افریقہ دے کانٹیکسٹ اچ ڈیکھنڑ دی کوشش کیتی اے تے میں اتھائیں ہک فلاسفر ایچلے ممبے کوں وڻج پڑھیے. اوہوں وڈی سوہنڑی گال کیتی ہے جو اساں آزادی دے بعد اچ جیہڑے فیز اچ آئے ہیں اوندے اچ عجیب و غریب تضادات ہن. ایندی وجہ اے ہئی جو پرانڑے تضادات ختم نہیں تھئے تے نویں جنم گدھی کھڑے ہن. اینہیں دور کوں او (negative moment )  دا ناں ڈیندے.

Paraphrasing:
The new contradictions have emerged while the old ones still remain there.

ایکوں آج نال جوڑوں چا ول. نویں تضادات دی جیہڑی مزاحمت ہائی او انہوں (paradigms and framework ) اچ تھیندی پائی ہائی جنہیں پرانڑے تضادات کو جنم ڈتا. اوہو آڈینٹییز دی (reification ) پئی تھیندی ہے جیہڑیاں (colonial subjectivities ) دا نتیجہ ہن. مثال دے طور لفظ نیٹو (Native ) کوں چا ڈیکھو.
The term native requires deconstruction. اے وی کالونائزرز ڈیفائن کر ڈتا جو فلانا نیٹو ہے تے فلانا کائنی. ایندی وجہ جو ایڈمنسٹریشن آسان تے ایفیکٹو ہوے.اتھو فرینتز فینان (refusal to nativity) دی گالھ کیتی.

Without getting into linguistic complications of the term, I'm just concerned the ways in which this term was employed to characterize certain segments of population in order to rule and administer them effectively.

اتھا ہک گاہل کوں سمجھنڑ بہوں ضروری ہے مسئلہ نیٹو ہونڑ نال نہیں. مسئلہ او نیٹو ہوونڑ نال اے جیہڑا کالونائزرز ڈیفائن کر کے ڈتا. اساں اپنڑے آپ کوں (redifine and reinvent ) کرنے.

At the end of the day the movement for siraiki identity is about decolonizing history.

ایویں ہی مسئلہ(، folk/local wisdom)  نال نہیں بلکہ مسئلہ کالونائزرز دی انہو( definition) نال ہے جیندے تحت انہوں ساڈی تاریخ تے لوکل فارمز آف نالج کوں کم اہمیت ڈے کنیں اوکوں ہک ٹرم اچ ڈیفائن کر چھوڑیا. مطلب اے جو ہک تفریق کھڑی کر ڈتی گئ جو اگر( civilize) تھینوڑے تاں اے علم جو چس چاونڑہ ہے تا وت بیا علم. اے سارے کالونئیل کنسٹرکٹ ہن جنہیں کوں بغیر ریڈیفائن کیتے ہاں نال لائی جلدے ہیں.کیا ایندا حل نالج دی ریجیکشن ہے؟ ہرگز کائنا. علم صرف یورپ دا نہیں اگر اوندے نال مسئلہ ہے جیہڑا میکوں وی ہے. افریقہ دا، وادی سندھ دا تے بیا بہوں متبادل ہن. کتھاں ویسن.

اے وی کجھ پرانڑی بحث ہے لیکن

The idea of "provincialzing the Europe" has been under intense discussion for quite a while now.

There's a huge difference between explicit rejection of knowledge and decolonizing the knowledge. What we need is the latter because the former leads to reification of identities growing out of colonial subjectivities. If we resort to boycotting of current forms of knowledge production or knowledge per se without making efforts to reform it, we might not be recalled in great glory in future.

آخری گالھ اے پوسٹ ہرگز نیشنلزم، نیٹیوزم یا بئے جو وی ساڈی مذاحمت دے ٹولز ہن انہیں دے خلاف نہیں.

It's not against nationalism because I learnt it from what Lenin famously said:

[paraphrasing] We must learn to distinguish the nationalism of the oppressed from the nationalism of the oppressor.

انہیں پوسٹ اچ علمی مغالطے تھی سگدن جو میں آپ پڑھدا وداں تے سکھداں وداں. کوئی اگر مغالطے ہن. ایڈوانس مجا