وِچلی کچھی ۔۔۔۔۔۔۔۔۔ فدا حسین گاݙی

وِچلی کچھی(کروڑ لعل عیسن دے حوالے نال)

فدا حسین گاݙی

جِنہاں نال رکھیندن سانگا

روہی ‘ تھل ‘ دامان

جنہاں نال سُنڄاݨی ویندی

سندھو دی ہر جھوک

اساں اُوہے لوک

 (سعید اختر)

اے وی سُݨ گھنو!

ہتھ زخمی پیر پھلوہے ہِن

رُوح چِھل ڳئی جبر دے تُھوہے ہِن

اینویں پیار  تیݙے وچ دُکھدے پیوٴں

جیویں دُکھدے بھاݨ تے ڳوہے ہِن

(ریاض فاروق)

اپریل1945ء دی ڳالھ ہے میں تونسے ہائی سکول کنیں میٹرک دا امتحان پاس کر چُکا ہَم۔ میݙی عمراہ دے ساݙی وستی دے ݙو اَݨ پڑھ دیرہ غازی خان پولیس وچ سال کھن پہلے بھرتی تھی چُکےہَن ۔ او سُکھ دی روٹی پئے کھاندے ہَن اَتے وَنکو وَنک دیاں ڳالھیں کریندے ہَن۔ سبھ ڳالھیں کنیں وݙی ڳالھ اے جو او تھاݨے ویندیں ہوئیں وی نَہن ݙردے۔ میݙا  پیو ایں ڳالھ اُتے زور ݙیندا ہا جو میں پولیس وچ بھرتی تھی ونڄاں ۔ میٹرک پاس ہاں ‘ ماڑا مَندا منشی یا جے قسمت بھڑایا تاں چھوٹا تھاݨیدار تھی ویساں۔ ساݙی وستی ہک واقعے دی تحقیق کیتے ہک تھاݨیدار آیا ہا ۔ اُوں ننگا کرکے ہک آدمی کوں لِتر مَروائے ہَن ۔ میکوں اے تشدد ݙیکھ کے پولیس کنیں نفرت تھئی ہئی ۔ ایں واسطے پیوٴ دی صلاح دے بغیر اوندے سُونہیں کنیں کرایہ منگ مَیں لہور پڑھݨ دے شوق نال روانہ تھی پیئم۔

میں تونسہ دے سامݨے آلا پتݨ ٹپیُم تاں جو ریل اُتے چڑھ سڳاں ۔ دریا دا وِچلا علاقہ اَتے دریا دے نال نال آلا علاقہ جتھاں ہر سال تھولی ٻہوں ٻوݙ آندی ہئی ‘ کچا سݙیندا ہا ۔ اُوں ویلھے دریا ترائے چَھڑیں وچ وَہندا پیا ہا  اَتے ہر واہݨ وچ ٻیڑی ہئی ۔ اے ترائے لَڑ پار کرکے اڳوں حسݨ واہ ہا۔ حسݨ واہ دے اڳوں لالہ اَتے چِھتا ہَن ۔ اِتھوں کچا ختم تھیندا ہا اَتے کچھی شروع تھیندی ہئی ۔

رات ہک سُونہیں کولھوں لالے دے پچادھو گُزاری۔ اُوں زمانے فاصلیں داتصور کجھ ٻیا ہا ۔ آکھیا ڳیا جو لالہ اُبھیوں ٻہوں دُوروں آندے ۔ ایندے مُونہے دا پتہ کڈھݨ ٻہوں اوکھا ہے ۔ اے میکوں اینویں لڳا جیویں یورپ آلیں کوں نیل دا منبع ڄانݨ اَتے دور ہووݨ لڳدا ہوسی ۔ اے لالہ اَتے چِھتا اڳوں مِل ویندے ہَن اَتے اَڄ جتھاں تونسہ ہیڈ ہے اِتھاں وݙے دریا نال آ مِلدے ہَن۔

چیتر بہار ختم تھی ڳئی ہئی،  وِساخ شروع تھی چکیا ہا،  لوک مِسّا  کپیندے پئے ہَن اَتے   کݨکاں پک اُتے آ ڳیاں ہَن۔ کچھی او علاقہ ہے جیڑھا دریا دے پچادھ دے لڳے ونڄݨ نال بݨدے۔ کݙاہیں دریا تل دے اوں علاقے وچوں گُزردا ہا جیکوں اَج ݙاہر آہدن ۔ خیر جتھوں تھل دی حد اَتے ٹٻے شروع تھیندن اُتھاں دریا دا ہووݨ تاں تریخی ثبوت ہے ۔ تھل اَتے کچے دا وِچلا علاقہ …… کچھی دا علاقہ …… دریا دے مَٹ دا بݨیا علاقہ …… زرخیز علاقہ ہا ۔ اِتھاں سیرابی کُھوہیں نال تھیندی ہئی ۔لوک کُھوہ  اُتے جُھگے پاتی ٻیٹھے ہَن ۔ ہر آدمی اپݨے کم کار وچ مصروف ہا۔ اِتھاں عورتاں نِکم دے موسم کانہہ کپ کے واݨ وَٹیندیاں ہَن ۔ بدرہ اَسوں وچ چھڑیاں کپ کے اُنہیں دے پتریں دے نال تݙیاں وُݨیدیاں ہَن ۔ ہرجُھگا ہک انج آبادی ہئی ‘ ہر آبادی ہک جھوک ہئی۔ ہر آبادی اپݨے آس پاس، اَوانڈھ ‘ ڳوانڈھ کوں چھوڑ کے باقی پریں دے آبادیں کوں کالا پاݨی ڄاݨدی ہئی۔ شام تھیوے ہا تاں آسے پاسے دے جَھر جنگل کنیں مِہاڳاں اَتے چھیڑاں ہنبھاہ اَتے آ ڈُھکن ہا ۔ مکھی مچھر دے بچاء واسطے چھیڑو  دُھواں لَیندے ہَن اَتے حویلیاں کَندھیں کنیں آزاد ۔ کچے کنیں تھل وَسݨ دے شہریں دا فاصلہ سَت اَٹھ میل ہا۔ لوک مہینے سِرو تݙیاں تکڑے، واݨ یا گھیووِیچݨ ونڄن ہا ۔ کھجیاں اَتے انب اِتھوں دی ساوݨ دی خاص پیداوار ہئی۔ کݨکیں دیاں ٻاریں چا کے لوک ایں خوشحال ہوندے ہَن جو ایں موسم اِتھاں میلے ٹھیلے لڳدے ہَن، ساوݨ رُت منائی ویندی ہئی ۔آکھیا ویندا ہئی جو ”ساوݨ وَل آئے، سانول وَل آ“۔ اصل وچ اے مہینہ کچھی وچ خوشحالی دی دعوت ہئی اَتے تَھل دامان وچ خوشحالی تھیوݨ دے اِمکانیں وچ شریک تھیوݨ دی سِک دا اظہار ہے۔

کچھی وچ ساوݨ بدرہ خوشحالی ہوندی ہئی ۔ اُوندی ایں خوشحالی دا اظہار کروڑ لعل عیسن دی چوݙویں وچ تھیندا ہا اُتے تھیندے ۔ بدرہ دی چوݙہویں کوں کروڑ لعل عیسن وچ ہک وݙا میلہ لڳدے ۔ اے چوݙویں دا میلہ سݙویندے۔ کروڑ لعل عیسن دا شہر تھل اَتے کچھی دی مَݨ اُتے ہے ۔ کچھی دے لوک میلے ٹھیلے وچ سودا سُود گِھنݨ آندے ہَن ۔ تھل دے لوک زیادہ تعداد وچ اُٹھ وِیچݨ اَتے اُٹھ ݙیکھݨ آندے ہَن ۔

کروڑ لعل عیسن دی وستی ایں واسطے مشہور ہئی جو اے تھل دی مݨ اَتے تھل اَتے کچھی دی منڈی دا شہر ہے ۔ ایں کنیں علاوہ بہاء الحق دے خاندان دا ہک وَلی لعل عیسن دا مزار ہئی۔ پچادھوہک وݙا زمیندار گھراݨہ سیہڑ ہے ۔ اَڄ کنیں پنجاہ سال پہلے دی ڳالھ  ہے جو ایں زمیندار گھراݨے دے آدمیں کوں وی گھوڑی اُتے چڑھ کے شہر آوݨ دی جُرأت نہئی تھیندی۔ اے سیہڑ خاندان راجپوت خاندان ہا ۔ محمود غزنوی دے ہک حملے وچ اے خاندان مسلمان تھیا ۔ محمود دے بعد اوندے پُتریں دی آپت وچ جنگ تھئی ۔ ایں جنگ وچ سیہڑ جیندے سَنگ ہَن اُوں شکست کھادھی۔ سیہڑ وَل پچھو تے آ کے رَمک دے علاقے وچ دریا دی پچھادھی کندھی آ ڳئے ۔ کُجھ اَڄاں تئیں پچادھی کندھی آباد ہِن۔ اِنہیں دی وستی واڑہ سیہڑھاں دریا دی پوادھی کندھی اُتے ہے ۔ اے سیہڑ خاندان کجھ لَاڑکانہ وچ وی آباد ہے ۔ ݙوجھا وݙا خاندان سامٹیہ راجپوت ہِن۔ او بلوچ خاندان کچھی آباد ہِن جِنہاں دیاں زمیناں دریا دی ڈھاہ نال دریا دی پوادھی کندھی آ ڳئین۔ بلوچ اِتھاں مجبوراً  آباد تھئے ۔ جتھاں نہ اُٹھ ہوندن نہ گھوڑے اَتے بھیݙاں ٻکریاں ۔ اِتھاں بلوچ رَہ وی ویندن تاں بلوچ نئیں رَہندے۔

سارے سرائیکی کلچر وانگوں کچھی دے ایں کلچر دا ماضی چار تحریکیں کنوں زیادہ متاثر ہے ۔ اَشوک ٹیکسلا دا گورنر ریہا ‘ بعد وچ ہندوستان دا راجہ ۔ ایں ٻُدھ تحریک کوں ٻہوں وَدھارا ݙتا۔ گورنری دے زمانے کنیں اے علاقہ اوندی جاݨ سُنڄاݨ وچ ہا ۔ اُوندے بھکشیں پہلے ویس وَٹا کے اِتھاں اہنسا مُکیان اَتے سنتوش دا اُپدیش ݙتا۔ ایندے بعد قرامطہ دا وی اِتھاں زور ریہا۔ او وی وَنو وَن کلچر دے حامی ہَن۔ وَت تصوف دا زیادہ اثر آیا ۔ تصوف وی ہک آزادی اَتے انسان دوستی دی تحریک ہئی ۔ آخر وچ بھگتی تحریک دا رنگ زیادہ آیا،  جیندے وچ مسلمان اَتے ہندویں کوں وحدانیت اَتے ہمہ اوست دے ذریعے کولھوں کرݨ دا چارہ کیتا ڳیا اَتے انسانی عزّو وقار وی وَدھایا ڳیا  جیویں جو مادھو لال اَتے شاہ حسین ایں بھگتی تحریک دا مظہر ہن۔ کروڑ لعل عیسن دے نال کچھی وچ راجݨ شاہ اَتے ڳاڑھو لال ہِن جیڑھے زمانے دی میں ڳالھ پیا کرینداں تݙاں لوکیں دا عقیدہ ہا جو پہلے ڳاڑھو لال دی زیارت کرکے ونڄو نہ تاں راجݨ شاہ دی زیارت وی قبول نہ تھیسی ۔ ڳاڑھو لال دی سمادھی اَڄ وی راجݨ شاہ دی وستی وچ موجود ہے ۔ اِتھاں ہندو میتھالوجی دیاں تصویراں وی باقی ہِن۔

ٻلوٹ، کافر کوٹ، شاہ عیسی اتے ستی کیول رام.......... مشتاق گاݙی

ٻلوٹ، کافر کوٹ، شاہ عیسی اتے ستی کیول رام

مشتاق گاݙی

مَیں کئی وریہیں کنیں سرائیکی سنگت کنیں سُݨدا  رِیہم جو اَساں ٻلوٹ وچ سَتی کیول رام دے تھلے اُتے وساخی دے میلے وچ ڳئے ہاسے۔ ایندے نال نال اے  پتہ لڳدا ہئی جو ٻلوٹ شریف وچ شاہ عیسی دا  مزار  وی ہے جیندا ہر سال چیتر وچ   میلہ/عُرس  تھیندے۔ ٻلوٹ دی ہک ٻئی خاص ڳالھ اُتھاں  نال ہی خیسور پہاڑی اُتے ہک پُراݨا  تاریخی قلعہ ہے جینکوں مقامی لوک کافر کوٹ آہدن۔

میں ایں پورے عرصے وچ  ہر سال اسلام آباد کنیں اپݨے گھر تونسہ شریف ویندیں ہوئیں ٻلوٹ شریف دے اݙے کنیں تھی کنیں گُذردا  ریہم پر اُتھاں رُک کنیں ستی کیول رام دا تھلا، شاہ عیسی دا مزار اتے کافر کوٹ دے ہندیرے نہ ݙیکھ سڳیم۔ٻس اُتھوں گُذردیں ہوئیں اے ناں اتے انہیں ناویں تے پوری جاہ دا ہک عجیب اسرار محسوس تھیندا ہئی۔ اے اسرار اوں ویلہے ٻیا ودھ ویندا ہئی جݙاں ٻہوں پَریں سڑک  کنیں ٻلوٹ دے کھڄیاں دے جُھنڈ  اَتے کافر کوٹ دے مندریں اَتے قلعے دے ہندیرے نظردے ہئین۔

پچھلے سال میں جݙاں تونسہ کنیں اسلام آباد ویندا پیا ہم تاں گݙی کوں ستی کیول رام دے تھلے دی پاسوں موڑ ݙتم۔ ٻس ہک احساس تھیا جو اڄ میں ایہہ جاہ ݙیکھ کنیں ویساں۔ اے چیتر دا مہینہ ہئی اتے ایں پورے مہینے کیول رام دے تھلے اُتے جاتر کھیݙیندی ہے۔ جئیں ویلھے میں ستی کیول رام دے تھلے پُڄیا تاں  دول وڄدا پیا ہئی اتے اندرو ونڄ کنیں ݙٹھم تاں ٻہوں ساراں تریمتیں پپل اَتے ٻوہڑ دے رلویں وݨ ہیٹھوں ٻیٹھاں وال کھنڈائی بے خودی وچ جاتر کھیݙدیاں پیاں ہئین۔تھلے دے ٻاہروں جاتر کھیݙدی تریمتیں دے بندے ٻیٹھے ہئین جنہیں دی اکثریت مسلمان ہئی۔ مئیں اُنہیں کنیں ہک ݙو سوال کیتے تاں اُنہیں افسوس کیتا جو  اینجھی مجبوری کہیں کوں اتھاں نہ گھن آوے ۔ مطلب اے ہئی جو جاتر کھیڈدیاں تریمتیں دے اکثریت کوں جن چمبڑے ہوئے ہئین یا کوئی ٻئی اینجھی بیماری ہئی جیندا جاتر کھیݙدیں علاج تھیندا ہئی۔

میں کُجھ دیر رک کنیں واپسی کیتے مُڑیا تاں ستی کیول رام دے تھل دے موڑ اُتے ݙو بندے آپس وچ جِھیڑا  جِھڑی کھڑے ہئین۔ ہک بندہ ݙاڑھی والا ہئی اتے شکل گھاڑت کنیں مولوی لڳدا ہئی جݙاں جو ٻیا بندہ ہک ان پڑھ جہیاں دیہاتی ہئی۔ مولوی نُما بندہ ݙوجھے بندے کوں آہدا کھڑا  ہئی جو اَساں مُسلمان ہئیں اَتے ساکوں اپݨیں تریمتیں کوں ہک کراڑ (ہندو) دی جاہ اُتے نئیں گھن آوݨا چاہیدا۔ ݙوجھے بندے ہولے جہیں ولدا  ݙتا جو او مجبور ہن جو انہیں دے  تریمتیں کوں ہندو  جِن چمبڑے ہوئین اَتے او ستی کیول رام  جاتر کھیݙے مُتوں ٻیا  کتھائیں نئیں نکلدے۔  

[ وساخی دے پروگرام وچ ہک ہندو ٻاہمݨ گرومکھی سکرپٹ وچ لکھی گیتا پڑھدیں ہوئیں ]  

ایں نکے جہیں قیام وچ میکوں دلچسپی پیدا تھئی جو  ستی کیول رام، ٻلوٹ اَتے شاہ عیسی بارے ودھیک ڄاݨ سُنڄاݨ کراں۔ قسمت نال میݙے یونیورسٹی وچ ݙو شاگرد ٻلوٹ دے نکل آئے اتے وت میں اُنہیں دی معرفت ٻلوٹ دے کئی چکر لائے، نال نال کافر کوٹ دے ہندیرے، شاہ عیسی دا میلہ اتے ستی کیول رام دی وساخی وی ݙیکھݨ دا موقعہ ملیا۔ٻلوٹ قصبہ اندروں ونڄ کنیں احساس تھیا جو اے اُچ اتے ملتان آلی کار زیارتیں کنیں پُر جاہ ہے جتھاں راجݨ شاہ، ناگ سلطان، کربلا، حرامی حلالی دی پہاڑی اَتے  اینجھیاں ٻہوں ساریاں جہیں ہن جیڑھاں زیارت سمجھیاں ویندن۔  اُتھوں دے  کئی چکرلاوݨ دے علاوہ کُجھ تاریخی مواد  ٻلوٹ،  کافر کوٹ دا قلعہ اتے مندر، ستی کیول دا تھلہ اتے شاہ عیسی بارے کُجھ تاریخی مواد وی کھنگالا تاں جو انہیں دے پچھوکڑ دا پتہ لڳ سڳے۔

ایں ساری پرکھ پرچول نال کُجھ ڳالھیں جیڑھیاں پتہ لڳیاں یا تاریخ دی جو کہاݨی بݨدی ہے، او کُجھ ایں ہے:

ٻلوٹ چشمہ بیراج دے کُجھ  کلومیٹرہیٹھوں دریائے سندھ دی پچادھی کندھی اُتے خیسور دے پہاڑیں دے بلکل دامن دا ہک چھوٹا جہیاں قصبہ ہے۔ 1970 دے ݙہاکے وچ  چشمہ بیراج بݨن توں پیلھوں دریائے سندھ خیسور دے پہاڑیں دے ہیٹھوں ٻلوٹ دے سروں نال وہندا ہئی جیندے واہݨ اتے پتݨ دے نشان اَڄ وی موجود ہن۔ ٻلوٹ دے ناں بارے آکھیا ویندے جو اے ہندو شاہی دے راجہ بل دے نال منسوب ہے جیندی حکومت لمی پاسوں ڄام پور دے تاریخی قلعے ہڑند کنوں میانوالی دے ہیٹھوں ٻلوٹ تائیں ہوندی ہئی۔ ڈیرہ اسماعیل اوں ویلھے تائیں آباد نہی تھیا پر اے سارا علاقہ راجہ بل دی عملداری وچ ہوندا ہئی[1]۔

[ ٻلوٹ دا ہک درشن ]

ہندو شاہی اتھوں دی تاریخ دا   او دور ہے جیڑھا عربیں دی سندھ اتے ملتان دی فتح دے بعد نہویں صدی کنیں شروع تھیا جݙاں ہندو راجیں دی کنفیڈریشن گنگا جمنا دی وادی دے نال نال کشمیر، پنجاب، ، بلوچستان اتے افغانستان دے علاقیں وچ  آپݨی حکومت قائم کیتی۔ہندو شاہی دا وݙا مرکز کابل وی ریہے ڳئے ۔ اے حکومت ݙاہویں اتے یارہویں صدی وچ اوں ویلھے مُکی جݙاں افغانستان وچ غزنی دے صوبہ وچ ترک حکومت قائم تھئی جیندا ہک وݙا حاکم محمود غزنوی ریہے جئیں کابل دے نال نال وادی سندھ وچ ہندو شاہی کوں تخت تاراج کیتا۔

ٻلوٹ دا مقام ݙیکھ کنیں پتہ لڳدے جو اے دفاعی مقصد دے حوالے نال ٻہوں اہم جاہ ہوسی اتے ایں وجہ کنیں اتھاں قلعہ وی تعمیر کیتا ڳیا ہئی جینکوں اڄ کافر کوٹ سݙیا ویندے۔ اے ہک پاسوں پہاڑی درے نال ملدے جیڑھا لکی مروت اتے ٻنوں کوں دریائے سندھ نال ملیندے اتے ٻئی پاسوں ایندا کوہ جودی (کوہستان نمک) دے ہندو شاہی دے زمانے دے ٻنہیں قلعیں نال رابطہ ہوندا ہئی۔ اے ہک اہم  پتݨ وی ہئی جیندا  ریائی گذرگاہ دے نال کالا باغ اتے اٹک دے ہیٹھوں ہندو شاہی دے وݙے مرکز ہُنڈ نال  رابطہ ہوندا ہئی۔

ٻلوٹ وچ کافر کوٹ دا اے قلعہ اتے ایندے چھ مندر ستویں صدی کنیں ݙاہویں صدی دے دوران تعمیر تھئے۔ اتھوں دے مندریں کوں سالٹ رینج  یا انڈس ٹمپل وی سݙیا ویندے۔ اے اُبھے پچادھی انڈیا دے مخصوص طرز تعمیر "ناگرا " نال تعبیر تھیندن۔ ایں طرز تعمیر وچ ماڑی انڈس ، ملوٹ اتے کٹاس دے مندریں دا وی شمار تھیندے[2]۔ ا ے مندر  مخصوص میٹریل دے سلہیں نال بݨے ہوئین جیڑھیاں جو ہندو شاہی دے مرکز ہُنڈ کنیں ٻیڑیں وچ دریائے سندھ دے رستے اتھاں پُڄایاں ڳیاں ہوسن۔

 [ ٻلوٹ وچ کافر کوٹ دے قلعے اتے مندریں دا ہک درشن ]

شاہ عیسی قتار دے بارے روایت ہے جو اے پندرہویں صدی وچ سلطان بہلول لودھی دے ویلھے ٻلوٹ پُڄیا جتھاں اینکوں جاگیر ملی اتے اڄ وی ایندی آل اولاد جنہیں کوں مخدوم آکھیا ویندے او اتھوں دے وݙے زمیندار ہن۔ ایندے مزار دے نال ہک وݙا جھکا کھوہ ہے اتے قبرستان ہے جیندے وچ ایں سلسلے دے کئی بزرگ دفن ہن۔ شاہ عیسی قتار دا تعلق اُچ بخاری دے سلسلے نال بݨدے  جیندا جلال الدین سُرخ پوش دے ویلھے وݙا ودھارا تھیا۔ جلالی درویشیں اتے کشمیر دے رشیں دا سانگا وی سُرخ پوش نال جوڑا ویندے[3]۔ شاہ عیسی قتار دا جلالی درویشیں نال تعلق دا پتہ اتھاں انہیں دی میلے دی شرکت دے نال نال ناگ دی تصویری علامت دے ذریعے وی نشابر تھیندے جیڑھی جو شاہ عیسی قتار دی قبر اُتے موجود ہے[4]۔ ناگ سلطان دے دربار اُتے وی اے علامت موجود ہے اتے ایندے نال نال  ستی کیول رام دی وساخی دوران ناگ دے درشن دی یاتریں کوں چاہ ہوندی ہے اتے جئیں ویلھے اے درشن تھی ونڄے تاں مصری دا پرساد ونݙا ویندے۔

شاہ عیسی قتار دا اُچ بخاری سلسلے نال ڳانڈھا اتھاں راجݨ دی زیارت وی وجہ توں جوڑا ونڄ سڳدے۔  راجݨ دی زیارت دا اُچ بخاری سلسلے نال عجیب جہیاں ڳانڈھا ہے۔ راجݨ دی زیارت اُچ شریف سے نال نال کروڑ لال عیسن وچ وی ہے۔ کروڑ لال عیسݨ وچ تاں اے وی مشہور ہے جو  راجݨ دی زیارت مُتوں لال عیسݨ دی زیارت قبول نئیں تھیندی۔

---

  [1]  روایت اے ہے جو ترائے بھرا ہئین جنہیں دے ناں بل، ٹل اتے اکل ہئین۔ انہیں ترائے قلعے بݨائے جیڑھے ٻلوٹ، ٹلوٹ اتے اکرا سݙیندن۔ ٹلوٹ عیسی خیل دے ہیٹھوں دریا دی پچادھی کندھی اُتے خیسور دے پہاڑیں اُتے اوں جاہ دے قریب ہے جتھاں دریائے کرم سندھ وچ رلدے۔ ٻلوٹ اوں کنیں ہیٹھوں کلور کوٹ دے سامہݨے دریائے سندھ دی پچادھی کندھی ُاُتے ہے اتے اکل کوٹ جینکوں اڄ کل اکرا آکھیا ویندے اے ٻنوں دے  نال تھی ویندے ۔

[2] Micael W. Mesiter, Temples Along the Indus, Expeditions, Vol. 38, No. 3 (1996). Pp. 43-54

[3] Anna Suvorova, Muslim Saints of South Asia: The Eleventh to Fifteenth Centuries, Routledge, New York (2004), p. 170-172; Anne Marie Schimmel, Islam in the Indian Sub-continent, vol. 4, part 3, E. J. Brill, Leiden (1980), p. 33-34۔

[4]  ناگ دی علامت ہک تہذیبی تسلسل دی نشاندہی کریندی ہے۔ اے شیوا تے کئی ٻنہیں دیوتائیں دا ہک روپ ہے۔ ایندے نال نال  ناگ پوجا  ہک عام ریت ریہی ہے۔ جلالی درویشیں دے بارے وی اے مشہور ہے جو ناگ وٹھوہیں آپݨے نال رکھدے ہئین۔ ۔

راجہ داہر، سندھ اتیں عرب اسلام ۔۔۔۔۔۔ لکھاری فدا حسین گاݙی

راجہ داہر، سندھ اتیں عرب اسلام

[فتح، اسباب، نتائج]

فدا حسین گاݙی

اساں مذہب دے معاملے وچ افراط دا شکار ہئیں۔ اساں فتح کوں جذبیں، خلوص تے غیبی امداد دا نتیجہ آکھݨ لڳ پوندے ہئیں۔ ایہا صورت پنجیٹھ دی جنگ وچ تھئی اے۔ کہیں جنگ وچ فتح دی پیلھی ڳالھ جنگی ٹکنیک تے اسلحہ ہوندے۔ ݙوجھے درجے تے فوجی جرنیل جیڑھا ایں ٹکنیک تے ہتھیاریں دے اوں وقت دی صورت مطابق منصوبہ بݨا کنیں چنڳاں استعمال کر سڳے۔ ایندے بعد جذبے دا درجہ ہے۔ فطرت دے اپݨے اصول ہن، فطرت کہیں دی ماسی نئیں لڳدی۔ پاݨی دی خاصیت ہے جو جِھک دو واہسی۔ بھاہ دی خاصیت ہے سڑیسی۔ اینویں ای وسیبی قانون ہن۔ جیڑھا انہیں وسیبی قانونیں دے مطابق ہوسی، انویں تھیسی۔

اسلام دی وݙی کامیابی اے ہئی جو ایں لوکیں قابلیتیں، صلاحیتیں تے توانائیں کوں متحرک کیتے۔ قبائلی جھیڑے جھڳڑیں کنیں ہٹ کنیں اُنہیں دے خوبیں دا رُخ تبدیل کیتے۔ عرب قبیلیں دی جنگی عادت تے صلاحیت دا مُنہ ٻاہرلیں سلطنتیں دو پھیر ݙتا ڳیا۔ ایں عمل کنیں مادی مفاد ہک ݙو آدمیں تائیں محدود نئیں رکھیا ڳیا۔ ابتدا وچ ایں مفاد کنیں ایں عمل وچ شامل اکثر لوکیں کوں فائدہ تھیا۔ عرب قبائل دے عام لوکیں وچ اپݨی اہمیت دا احساس پیدا تھیا۔ اونیں وی عام آدمی دی عزت توقیر اسلام ودھائی۔ ایندے نتیجے وچ لوکیں دے توانائیں ہک راہ لبھ گیدھا۔ وسیب دی بُݨ بُݨیاد تے پاڑ لوک اِن۔ جݙاں لوکیں دے اندر اپݨی اہمیت، انسانی وقار، انسانی قوت دا احساس پیدا تھی ویندے تاں وسیب دی ننویں انداز وچ اُساری تھیندی ہے۔ ہک بے پناہ تخلیقی تے تعمیری قوت اُبھر آندی ہے۔ ایں تخلیقی تے تعمیری قوت دا جیوݨ دے ہر راہ تے ہر عمل اُتیں اثر تھیندے۔ عرب وچ ایں اسلامی انقلاب لوکیں دے قوتیں کوں ہک راہ بخشا۔ ایندے نتیجے وچ لوکیں وچ تخلیقی تے تعمیر شعور اُبھرا۔ ایں تنظیم تے عمل دی سطح اُچی کیتی۔ ایہو حال انقلابِ فرانس وچ تھیا۔

راجہ داہر نال عربیں دی ایں جنگ وچ جنگی ٹکنیک دا وݙا حصہ اے۔ صرف منصوبے بݨاوݨ کافی نئیں ہوندے۔ ہر سپاہی، ہر افسر اپݨی جاہ تیں ناں صرف اپݨا کم ڄاݨدا ہووے بُھل اوں کم دی صلاحیت تے جذبہ وی رکھدا ہووے۔ سندھ وچ اوں ویلھے تخلیقی قوتیں کوں زنگ لڳ چُکیا ہئی۔ اے زنگ صرف راجہ داہر دے قوتیں کوں نہا کھا ڳٰیا بھل سارے لوک اوں ویلھے دے پیداواری ذرائع، پیداوار تے اوندی تقسیم دے نتیجے وچ زنڳلے ہوئے ہائن۔ بھنی ٹُھکیندے ودے ہائن۔ لوکیں دے ہتھ کار دو، دل یار دو ہائن۔

حکومت ہک انج شے ہئی، لوک ہک انج شے ہائن۔ لوک اپݨا مفاد اوں ویلھے حکومت  دی بقا وچ نَہن پئے ݙیہدے۔ ٻُدھ تاں ایں ڳالھوں شاکی ہائن جو چچ خاندان کوں غاصب ڄاݨدے ہائن۔ ایں واسطے اُنہیں یا تاں ڄاݨ کے یا غیر شعوری خواہشیں کوں پیشن گوئی دے اظہاردا ذریعہ بݨایا تے اے ہُلا ݙتا جو ہندو شاسترین وچ لکھیا ہووئے جو اے مُلک مسلمانیں دے قبضے وچ آنوݨے۔ اینویں محسوس تھیندے جو ایندا اثر داہر دے سرکاری افسریں تے وی پیا۔ اُنہیں دی کارکردگی وی بھنے تُرٹے دل دی ہائی یا وت اُنہیں دے دل پیلھے خاندان نال ہائن ( بحوالہ مُلتان: تاریخ تے فنِ تعمیر، مصنفہ احمد نبی خان، صفحہ 48 سنِ چھپائی، 1983)۔۔۔۔۔

جے جذبے کوں گیدھا ونڄے تاں تُساں آپ اندازہ کر سڳدے ہاؤ جو جاگیرداری نظام وچ اہمیت بادشاہ، سردار تے وݙیرے کوں ہوندی ہے۔ جے بادشاہ شکست کھا ونڄے تاں فوج بھنی کھا ویندی ہے۔ ملتان وچ حاکمِ ملتان کوں چھوڑ کے کشمیر لڳا ڳیا۔ لوکیں وت وی جنگ جاری رکھی۔ بہادری نال مقابلہ کیتے تے جے انصاف نال ݙٹھا ونڄے تاں اے لوکیں دی ہمت، آزادی دی محبت دا وݙا کارنامہ اے۔ راجے داہر دی ساری راج جݨ وچ اے ملتان ای ہا جئیں ڄم کے مقابلہ کیتا، وت وی اُنہیں کوں جنگی ٹکنیک وی وجہ توں شکست کھاوݨی پئے ڳئی۔

اے ٹھیک اے جو ٻُدھیں وی مُسلمانیں دی ٻہوں جاہیں تے مدد کیتی۔ ایں کنیں علاوہ داہر دا سلوک میدیں نال وی چوکھا چنڳا ہا جو او اپݨی رت ݙیون ہا؟ اے مید سندھ دے وسدے ہائن۔ اُنہیں کوں گھوڑیں تے زین سَٹ کے چڑھݨ دی اجازت نہی۔ ریشمی کپڑے پاوݨ منع ہائن۔ جے نکلن ہا تاں کُتے نال گھن نکلݨا ہا۔ اے لوک کیڑھے وطن لو، کیڑھے بادشاہ لو، کیڑھے سردار لو ڄم کے جنگ کرن ہا؟ صرف ٻُدھیں مُسلمانیں دی مدد نہی کیتی، ٻنہیں لوکیں وی مدد کیتی۔ ملتان دے قلعے دا کمزور حصۃ ݙسݨ آلا ہک برہمن ہا۔  وت فتح دے بعد مُلتان وچ خزانہ دا پتہ ݙیوݨ آلا وی ہک برہم ہا۔ تُساں ایں کنیں اندازہ کرو جو کہیں بحران یا اوکھ تے پابو پاوݨ واسطے ناں کلہی فوج کافی ہوندی اے، ناں حکومت دے افسر۔  لوکیں دا ایں ویلھے کردا نتیجے تیں ٻہوں اثر سٹیندے۔

مُسلمانیں دی ایں فتح دا اے نتیجہ نکھتا جو سندھ وچ جیڑھی حکومت تھئی، محمد بن قاسم وی ہندویں تے ٻُدھیں دیں مذہبی وݙیں تے پیلھیں سرکاری افسریں کوں نوازا۔ اسلام ہک عوامی مذہب ہائی۔ مُسلمانیں دے عمومی رویے سندھ دی پہلی حکومت کنیں مُختلف ہائین۔ ایں واسطے عام لوکیں دی وی کہیں حد تائیں چنڳی حالت تھئی۔ زیادہ اے تھیا جو پہلی حکمران پرت قائم رکھی ڳئی۔ حیرانی دی ڳالھ تاں اے ہے جو اسلام جہیں عوامی مذہب دے حاکم وی میدیں اُتے راجہ داہر دے وقت دیاں پابندیاں قائم رکھیاں۔ محمد بن قاسم دی ایں حکمت عملی دا اے نتیجہ نکھتا جو فوری طور تے حکومت ڄم ڳئی۔ پر او عوامی بݨیاداں نہ مل سڳیاں جیڑھاں اڳوں تے ایندے لوک شاک پروف ہوون ہا۔

فتح سندھ تیں اڄ دا نقطہ نظر:

سندھ دی فتح ہک واقعہ اے۔ ایں واقعہ کنیں تاں کوئی انکار نئیں کر سڳدا۔ ایں واقعے دے اثرات تے وسیبی اہمیت وچ اختلاف اے۔ ہک ٹولہ او ہے جیڑھا آہدے جوجاگیرداری دور وچ محل تے ممبر ہک ٻئے دے ہتھ وچ ہتھ پا کے ودھن۔ اوں ویلھے دے مذہبی عُلما دی وݙی تعداد حکومت دا ساتھ ݙتے۔ اسلام وچ خلفا راشدین دے بعد خلافت ملوکیت وچ بدل ڳئی ہئی۔ ایں واسطے ملوکیت دی جنگ کوں جہاد نئیں آکھیا ونڄ سڳدا ۔ اینکوں تقدس دی شکل اوں ویلھے دے لکھاریں ݙتی۔ اُنہیں دا مفاد ایندے وچ ہا۔ لہذا ایں جنگ کوں جہاد نہسے آکھ سڳدے۔ ایندی پہلی شرط وی اے ہئی جو ایں جنگ وچ خرچ تھیوݨ آلا روپیہ خلافت دے خزانے وچ ݙوڑا جمع کرایا ویسی۔ اے حملہ ملوکیت دے عہد وچ تھئے۔ ایں واسطے اینکوں ملک گیری دا حصہ سمجھوں۔ مذہبی تقدس ناں ݙیوؤں۔ اے آہدن جو عملی طور تے اسلامی دنیا مُلکیں تے قومیں وچ ونڈی ہوئی ہے۔ آ ونڄ وچ وی پاسپورٹ تے ویزے دی ضرورت ہوندے ہے۔ مذہبی طور تے ہک ہووݨ ٻئی ڳالھ ہے۔ اے صرف خلافت وچ ای ممکن اے۔ جے اساں اڄ وی اسلامی ملکیں دی کنفیڈریشن جوڑوں تاں ایندی بݨیاد مادی ہوسی۔ مذہبی بݨیاد صرف خلافت دی صورت وچ ممکن تھی سڳدی اے۔ او آہدن جو ایں حملے کوں مذہبی تقدس ݙیوݨ دے نتیجے وچ دھرتی دی محبت کوں ٹھیس پہنچدی اے۔ ݙوجھا فریق اے دعوی کریندے جو ساݙے ݙو قومی نظریہ دی بݨیاد تے زد آندی اے جء اساں ایں تے اینجھے ٻنہیں حملیں کوں جہاد تے مزہبی تقدیس دا رنگ ناں ݙیوؤ۔ جو جیڑھی ڳالھ مناسب ڄاݨدے اوندے اندر تے پہرے نئیں ٻہلائے ونڄ سڳدے۔ وقت کھوٹے کھرے دا وݙا پیمانہ اے۔

   

[ اے فدا حسین گاݙی دی اݨ چھپئیل کتاب " سرائیکی ݙیس" دا ہک چیپٹر ہے ] 

       

سئیݨ بے نظیر بھٹو دی چھیکڑی کتاب : "رِٹھاویں : اسلام، جمہوریت اتیں پچھادھ ( دے وچالے)" ۔۔۔ لکھاری احسن واگھا

[Benazir Bhutto, Reconciliation—Islam, Democracy, and the West, Simon and Schuster, London, 2008]

رٹھاویں

اسلام، جمہوریت اَتیں پچادھ (دے وچالے)

سئیݨ بے نظیر بھٹو دی چھیکڑی کتاب

احسن واگھا (اسلام آباد)

[ تبصرہ کار دا موہری اکّھر]

سُکھا جیوݨ جیوݨ، گھر ٻالیں نال نہال تھیوݨ، اُچے طبقےکنوں وَیر نہ رکھݨ، مال رزق دی سنبھال رکھݨ اتیں راج حکمرانی کیتے ترلا کرݨ؛ اے سبھ کُجھ شھید بُھٹوئیں وچ ہا پیا۔ جے کٔی فرق ہا تاں اے جو او ݙوہائیں رواجی سیاسی طاقت دے راہیں سیاسی طاقت دے ورتارے کوں بدلاوݨ چاہندے ہئین۔ ایندے کیتے اقتدار وچ آوݨ اَتیں رہوݨ دا پورا ترلا کریندے ہئین۔ او نہ عام معنی موجب انقلابی ہئین نہ سماج سنوارک یا ریفارمسٹ۔ پیلھی ݙِکھ وِچ او سیاست دانیں جھئیں سیاست دان ۂین۔

بھل سیاسی جیوݨ دے دَڳ تے ٹُردیٔں اُنہیں دا پیر سُتر سُتر بغاوت، انکار اتیں شہادت آلی کَنّی دو پھِر ویندا ہا۔ ایں طرانح دے ہولئیں ہولئیں تیار تھیوݨ آلے باغی تیں شہید نعرہ مار کیں موت دو دَرَک مار ݙیوݨ آلے باغٔیں اتیں شہیدیں کنیں لوکیں دا اتیں تاریخ دا ڈھیر فائدہ کر ویندن۔

اِنھیں قَتلیں دا ٻہوں وݙا پاپ کَٹک ہووَݨ اپݨی جاہ، ایندے وِچ بُھٹویٔں دا اپݨا کرتݨ وی ھِک دِلچسپ مُطالعہ ہے۔ بے نظیر بی بی آپ کِتاب وچ لِکھیٔے جو مُشرف اوکوں ول آوݨ کن ݙکݨ دا ترلا کریندٔیں اے رپورٹ ݙِتی جو قبائلی علاقے وِچو دہشتگرد قاتِل تیکوں پاکستان آوݨ سیتی قتل کرݨ دی کوشش کریسِن۔ مُشرف کُجھ سڳوَل، مُمکن قاتلیں دے ناں وی ݙِتے۔ او لِکھدی ہِن جو ہِک دوست مُسلمان مُلک وی میکوں ہِک رپورٹ ݙِتی اتیں میݙے اپݨے ذریعیں کنوں وی ایھو جھیاں رپورٹاں آیاں۔ بھَل اِنھیں رپورٹیں وِچ مُشرف دے حکومتی ٹولے وچو کُجھ ناں وی شامل ۂین جیرھےمُشرف آپݨی رپورٹ وچ میں کَن لُکائے۔

اے سبھ کُجھ ڄاݨدٔیں بی بی دے پاکستان آوݨ دا مطلب کیا ہا؟  انکار۔ اوں طےکیتا جو 'یا سچ یا انت'۔ ایکوں چاہوں تاں 'حلّاجیؒ صِفت' (یا حلاجؒ سِنڈروم) آکھ سڳدے ہیں۔ تُہاݙے اندرو دا 'آپ پُکھ' تُھاݙی ذات دے ٻاہرلے 'جیوݨ پُکھ' کن انج کم کرݨ شروع کرݙیندے تیں وت اوندے اُتیں ݙاڈھا تھی ویندے۔   

اِنھیں قتلیں دا ہِک ودھیک ݙونگھا تجزیہ سماج دی ازلی 'ݙَلّ' یا سپلِٹ دے مفروضے دے راہیں تھی سڳدے۔ ہِک شٔے سماجی نفسیات ہوندی ہے یعنی لوکیں دی رَل کَڈھویں نفسیات۔ ایندے ٻہوں سارے حصے ہوندِن۔ (سمجھݨ دی آلس کن انسان ہر شٔے کوں ݙو دی ونڈ وِچ ݙیہدے، اساں وی۔۔۔) لوکیں دی نفسیات دے ݙو کُوڈھنویں یعنی مُتضاد حصے اے ہوندِن جو اِنصاف تیں برابری کیتے تݨماراں تیں تحریکاں چلاوݨ اتیں ظالم تیں ݙاڈھے دے ہِٹھلڳ تھیوݨ دی سِک رکھݨ۔        

تاریخ وچ ایجھیں موقعے ٻہوں تھولے آندے رہئین جݙاں لوک اُچ جِھک، وَݙ چھوٹ، شاہی تیں غلامی دے سارے ماڑ ڈھوا کیں پدھر کرݨ چاہندے ھوون۔ تاریخ وچ اکثر ویلھیں لوکی وݙائی تیں شان و شوکت دے تھمبے، محل آپ کن ٻاہرو،  آپ کن فاصلے تیں خود آپ اُسریندے آئین تاں جو اپݨی نکونہہ وچ لُکی ذری ذری وݙائی تیں شان کوں آپ کنوں انج، کَٹھا ہک بُت دی شکل وچ ݙیکھ سڳن۔ وت انہائیں تھمبیں محلیں کن اووھو سُکھ تیں وݙائی منگدے ہئین جیرھی اِتھ کٹھی کیتی ہانیں۔ محل وی ھووے، بادشاہ وی ھووے، کٹھا تِھیا خزانہ وی ھووے۔۔۔بھل اینویں جو ایندے وچو بھورا بھورا ساکوں ملے اتیں اساں اے آکھ ہوک سڳوں جو اے ساݙا ہے۔

لوکیں دی ایں غیر منطقی سِک سدھر کوں ٹھیک ٹھیک سمجھݨ اتیں ایکوں بیان کر سڳݨ آلے پاپولر سیاسی لیڈر ہوندن۔ او لوکیں کوں پڑھاوݨ یا اُنہیں دے سوچݨ ورتݨ دی دُرستگی دے مغالطہ وچ نئیں پوندے۔ او لوکیں اتیں سیاسی اقتدار ݙوہائیں دا بھلا منگدن۔ انہیں دی ذات وچ سماج دے تاڳت ور پُکھ اتیں بے تاڳت پرت۔۔بھاڳوند طبقے اتیں محروم طبقے ݙوہائیں دیاں بھلے مانسیاں، ݙوہائیں دے سوھݨپ کٹھے تھی، اُنہیں کوں ٻہوں اُچا تے سونھݨاں بݨا ݙیندن۔

ݙوجھی پاسو اقتدار دا محل، ریاست دا پورا ادارہ آپ نرگسیت دا ماریا ہوندے۔ او آپ کن ودھ سوھݨاں تیں ودھ تاڳت آلا کہیں کوں ݙیکھ نئیں سہندا، رکھ نئیں سڳدا۔ وت ہِک پاڑ، ہِک پھاکا تھیندے۔ لوکیں دے ہتھیں دا اُسریا تاڳت اتیں ݙَڈھپ دا جِن اُنھائیں دے سِتری سِنگاری سونہݨپ اتیں سَوَلّ دی مورتی دے سِر تھی ویندے۔ ایجھیں مانس جنہیں کوں مارݨ مُکاوݨ دا ریت، دستور تیں قانون اصلوں راہ نہ ݙیندا ہووے اتیں ݙڈھپ اُنھیں کوں مار ݙیوے۔ ایندی ڈرامائی تشریح اے ہوسی جو لوکیں دے آپݨے وجود دے گَڈّر حِصے وجود دے ملوکھ حصے کوں اصلوں کپ کیں سٹ گھَتیئے۔ ایکوں گریٹ ٹریجڈی آہدن۔ وݙے بھٹو دی پھاسی گریٹ ٹریجڈی ہئی اتیں بی بی تریمت دا قتل گریٹ گریٹ ٹریجڈی کیوں جو اے ہِک ہِک مانس نَہن، انھیں دے بوتے وچ ٻھوں ڈھیر لوکیں دے مانس کٹھے تھئے کھڑے ہئین۔ 

کُجھ سوکھا کرکیں اکیجے تاں اے ھے جو کوئی ہِکّو ماݨھو اپݨے سارے پِڑکن اُچیچا مہان تیں پردھان کیوں ہووے، تیں کئی ہِکّا مائی اپݨے سارے سَتھ (ایں کیس وچ حکمران اشرافیہ) کن اُچیچی سوہݨی تیں سُگھڑ کیوں ہووے۔ توں سَبھݨائیں کوں سنگار پُنگار نیوھیں سڳی تاں ہُݨ اساں ساریئیں دے ٻُسّے مُہاندرئیں دی 'نذر ٻٹّوں' تھی۔۔۔توں مُکّ۔ اے نُکتہ ہیرو دے لازمی مُکیوے دا۔ ھیرو مرکیں پورا تھیندے۔ جیرھی اُتلی پوڑی تیں لوکی ہیرو کوں چڑائی کھڑے ہوندِن، اوندے جیندے رہوݨ وچ اوندے ہیٹھ تیں لھوݨ دا ݙر ہوندے، اتیں ایں ڳالھ دا سبھ کن ڈھیر پتہ آپ ہیرو کوں ہوندے۔ تہوں کُجھ تہذیباں ٹریجڈی کوں ہِکّے ہیرو دی وݙائی دا حصہ بݨا ݙیندئین۔ گُناہ تیں گُناہگار دا تذکرہ گھٹ ہوندے۔ جیویں  جو عیسائی تہذیب وچ؛ اَسمانی بابا سولی چڑ ساݙے کال گُناہیں دا صدقہ تھی ڳئے پع مُسلمانیں وچ گُناہ دی سوجھ ڈھیر ہے۔ حُسینیئت ہووے تیں بھاویں بھٹو ریت، یزید تیں قاتل قصے دا بربر حصہ ہوندن۔

ہِک اَوازا اے ہے، اتیں درُست وی ہے، جو بُھٹّویٔں کوں مارݨ وِچ ٻاہرلٔیں تاڳتیں دا ہَتھ ہا۔ بھَل ایندے نال پاکستانی ریاست دا حاکیم ٹولہ بری نٔیں تھی ویندا۔ ٻاہرلیاں تاڳتاں تاں کیوبا اتیں بھارت دے قوم پرست لیڈریں کوں وی مارݨ کیتے سِکدیاں ھوسِن۔ او پاکستان وچ جِیتُو کیوں تھٔین؟ وجہ شاید اے ہووے جو اِتھ اپݨا چنڳاں مندا پرکھݨ جوڳی جدید ریاست حالی قائم ای کَے نی تھٔی۔

پر بے نظیر بھٹو دی چھیکڑی لکھی کتاب ساݙے ایجھیں سوالیں دا جواب نئیں ݙیندی۔ اے کتاب سیاست دا ہک ایکٹ ہے، ٻہوں تکڑا سیاسی کم۔]

کتاب

رواجی میچے اُتیں پیلڑے چٹے پَنے تیں چھپیل 328 صفحیں دی اے کتاب برطانیہ دے سائیمن اینڈ چسٹر دی سی بی ایس کمپنی 2008ء وچ چھاپی ہے۔

امریکہ وچ مقیم مارک اے۔ سیگل، جیرھا آپ وی ہک مصنف ہے، ایں کتاب دے مختصر مہاڳ وچ اے ݙو ڳالھیں وی لکھئین جو میں محض ہک تحقیقی ٻیلی ہَم تیں کتاب دی لکھاری تے خالق پکی پکی بےنظیر بھٹو ہے۔ اتیں اے جو او ایں کم وچ ٻہوں غرق تھی کیں جُٹی رہی ہے تیں ایندا مسودہ میکوں چھپائی کیتے خاص اوں ݙیہنہ دی فجر کوں مِلیے جیرھے ݙیہنہ دی سنجھ کوں او قتل تھی ڳئی اے۔

کھیں سیاستدان دی اے شاید واحد کتاب ہووے جیرھی تحقیقی کم دے طور تیں لکھیجی ہے۔ سو کن ودھ کتابیں تے مضمونیں وچو نکتھے ترَئے سو حوالئیں دی فہرست چھیکڑ تے باب وار نوٹس دی شکل وچ درج ہے جنہیں وچ قرآن دے سو کِن ودھیک حوالے وی شامل ہِن۔ حوالہ ݙیوݨ دا ڈھب یا میتھڈالوجی اے ہے جو نوٹ صفحہ نمبر نال شروع تھیندے، 'اِنورٹڈ کامے' وچ متن وچ ورتے ہوئے کُجھ لفظ، اَتیں ایندے بعد مصنف دا ناں تیں مکمل حوالہ درج ہے۔ یعنی اے جو فلانے صفحے تیں جیرھے اے لفظ مذکور ہِن اُنھیں دا اِستناد اے ہے۔ اے کتابیات اتیں حوالہ ݙیوں دا عجب سُلھڑا طریقہ کڈھیئے نیں جیندے وچ خامی وی کَے نی۔

کتاب دے چھ باب ہن:

1۔ واپسی دے دڳ تے

2۔ اسلام دے اندرو دی جنگ۔۔جمہوریت بہ خلاف آمریت، جدیدیئت بہ خلاف 

    انتہاپسندی۔

3۔ اسلام تیں جمہوریت:  تاریخ اتیں عملداری۔

4۔ پاکستان دا کیس۔

5۔ آیا تہذیبیں دا ٹکرا اَٹلّ ہے؟

6۔ رَٹھاویں

چھیکڑ وچ مصنف دے گُذر ونڄݨ دے بعد لکھیا ہویا ہک صفحہ مونجھے ولڳݨ آصف علی زرداری اتیں ٻالیں دی پاسو 'چھیکڑی اَکھر٘' دے عنوان نال شامل ہے۔ مصنف دی پاسو ݙو صفحے دا 'تھورائت ناواں' یعنی اکناولیجمنٹ کتاب دا چھیکڑی متن ہے۔ مزید تبصرے کن پیلھو کتاب وچو کُجھ  اِقتباس بلا تبصرہ تیں بلا لحاظ موضوع ترجمہ کر ݙیویجن تاں کُجھ اصلیئت پیش تھی ویسی:

¬  (کتاب وچ) میں اے دلیلاں ݙیساں جو جمہوریئت دے اصول اِسلام وچ موجود ہِن اتیں میں ایں مُغالطے کوں رد کریساں جو اسلام اتیں جمہوریئت نکھڑویں ہِن (میچو ص16)۔ 

¬  جیرھلے پیغمبر ؐ الّٰہ دے بارے وچ فرمیندے تاں اونھ توحیدی الّٰہ دے بارے ڳالھ کریندے جیرھا یہودیئت اتیں عیسایئت دا توحیدی خُدا ہے (میچو ص20)۔  

¬  ۔۔۔۔ چُنانچِہ جہاد دی جیرھی تعریف اُبھردی اے او ٻہوں حد توڑیں نِرا دِفاعی اتیں تشدُّد کن واندے جہاد دی ہے (میچو ص23)۔

¬  جنوبی ایشیا وچ اِنتہاپسند ٹولے، جماعت اِسلامی(جے آئی)، دے بانی مولانا مودودی دی فکر اے ہائی جو ویہویں صدی دی پیلھی ادھائی وچ جنوبی ایشیا وچ جیرھا نیشنلزم پیدا تھئے او مُسلم شناخت کیتے خطرہ ہا (میچو ص27)۔ 

¬  مُصنف پاکستان دے مودودی، مِصر دے سید قطُب اتیں ٻارھویں صدی دے مصری عالم ابنِ تیمیّہ دے مُتشدِّدانہ نظریئیں دا کٹھا جائزہ گھندی ہے اتیں مودودی دی تحریکِ 'اسلامی' اتیں مصر دے قطب دی تحریکِ 'جاہلیّہ' کنوں لا اَڄ دے اُسامہ بِن لادِن دی دہشتگردی تائیں کوں آپس وچ جُڑیا ہویا ݙیہدی ہے (میچوص27-29)۔

¬  چھوئیریں اتیں چھوہریں دا برابر درجہ اتیں چھوئیریں دی برابر تعلیم دا میݙے یعنی بھُٹو گھرانے وچ میݙے ݙاݙے سر شاہنواز بھُٹو دے ویلھے کن رواج ہا (میچو ص39)۔

¬  عبّاسی عہد دے چھیکڑ وچ قُرآن کوں سمجھݨ دی جاہ قُرآن حِفظ کرݨ دا رواج پِے ڳیا (میچو ص46)۔    

¬  شیعہ دے وݙے جتھے تَرئے ہِن: اِمامی، زیدی، اتیں اِسماعیلی۔ امامی سبھ کن وݙا ھے اتیں ایکوں اِثنا عشری وی آہدِن (میچو ص53)۔

¬  شیعہ سُنّی جتھئیں دے وچالے تعمیری رل جیوݨ دی ٻہوں جاہ ہے۔ میں، ٻہوں سارے ٻئے مُسلمانیں وانگوں، سُنّی پِیو اتیں شیعہ ما دی دھی ہَم (میچو ص54)۔

¬ مولانا مودودی پیلھو جِنّاح کوں کافر آکھیا، وت 1980 وچ میݙے پِیو تیں کُفر دا فتوٰی لایُس اتیں وت جیرھلے 1988 وچ میں وزیر اعظم بݨی تاں اوندی پارٹی میکوں کافر آکھیا (میچو ص69)۔    

¬  ۔۔۔(ہُݨ تک) میں اُنھیں کئی سارے مُصنفیں دے بارے وچ ڳالھ کیتی ہے جیرھے اے دلیل نال ثابت کریندِن جو قُرآن دے معنئیں تیں ہر زمانے (حالات)  دے مُطابق توجہ ݙیویجے۔ ہُݨ میں جمہوری اُصولیں دے حق وچ قُرآنی حوالے ݙیساں (میچو ص70)  

¬  سٹِفن اتیں رابرٹسن دی 47 اِسلامی مُلکیں وچ جمہوریئت دے حوالے نال ریسرچ اے نتیجہ ݙتے جو 47 عام مُسلان مُلک تھولے ٻھوں فرق نال جمھوریئت دے ہدف نشانے حاصل کرݨ وچ عرب مُلکیں دے وݙے اسلامی بُلاک کن20  درجے اڳو تیں ہِن۔ اے تحقیق صاف کرکیں ݙکھیندی ہے جمہوریئت ہووݨ دے عوامل وچ مذہب نہ، غُربت وغیرہ شامل ہِن۔ تہوں جمہوریئت نہ ہووݨ کوں اسلام نال جوڑݨ غلط ہے (میچو ص87)۔  

¬  جان ایف کینیڈی ہِک واری آپݨے بارے اے آکھیا جو او 'آئیڈیئلسٹ وِدآؤٹ اِلُوژن' (بغیر مُغالطے پالیئے خواب ݙیکھݨ آلا) لیڈر ہا۔ میں ایکوں اپݨے مُتعلق ݙیہدی ہاں۔ میں مقصد نال پوری ٻدھَل راھندی ھاں پر ایں کن ودھ میں حصول دے ذریعیں تیں راہیں دی ڳول صبر نال کرݨ تیں جُٹی راہندی ہاں (میچو ص 89)۔

¬  امریک اتیں مغربی مُلکیں دی عالمی سیاست اے رہی ہے جو اے 'کمیونسٹ دُشمن ڈِکٹیٹریں' دے کٹھے جھُمّر مریندے رہ ڳئین (میچو ص96)۔

¬ جون 1989 دی وائٹ ہوئس دی ہِک میٹنگ وِچ افغان مُجاہدیں دے مسئلے تے میکوں صدر جارج ہربرٹ واکر بُش کوں اے آکھݨا پیا جو مسٹر پریزیڈنٹ میکوں ݙر اے جو اساں ایجھاں فرینکنسٹین پیدا کر ٻیٹھے ہیں جیرھا بھوت بݨ کیں ساݙو ول پھِرسی (میچو ص112)۔

¬  یحیٰی خان دا منصوبہ اے ہا جو (مشرقی پاکستان وچ) ایجھے حالات پیدا تھیوِن جو او آکھ سڳے 'پاکستان کوں خطرہ ہے تیں وت انتخبا دا سارا عمل ونڄا پھیڑ کرکیں اِعلان کر ݙیوے جو مُلک جمہوریئت کیتے تیار کَے نی۔اوندا اے مسودہ ٹھیک ٹُردا پیا ھا (میچو ص 178)۔ 

ایں دوران یحیٰی خان کوں موشن لڳ پئے۔ اوندا ڈھاکے دے دورہ چِرک تھی ڳیا۔ او وسط جنوری وچ ڈھاکے ونڄ کیں مُجیب کوں ملیا تاں جو اوندے نال کوئی مُعاہدہ کرے۔ یحیٰی 17 جنوری  کوں ساݙے ابائی شہر لاڑکانے میݙے پیو کوں مِلݨ آیا۔ میݙے پیو اوکوں آکھیا، یا تاں آئین ساز اسمبلی دا اِجلاس سݙݨ کوں اڳو تیں کر یا 120 ݙینہہ دے اندر اندر آئین منظور کرݨ دی شرط ہٹا تاں جو مِمبران کوں کہیں نتیجے تیں پہُنچݨ جوڳا ٹائم تاں مِلے (میچو ص 178)۔

 ¬ اپݨی پیلھی حکومت ویلھے میکوں راجیو گاندھی نال پاکستان تیں ہندوستان دے وچالے پیلھا اِعتماد اُسار مُعاہدہ کرݨ تیں اڄ وی فخر ہے جیرھا اے ہے جو ݙوہائیں مُلکیں وچو کوئی وی ٻئے دے جوہری پروگرام تیں حملہ نہ کریسی۔ بعد وچ اینہ میݙی پالیسی تیں نوازشریف 'بس ڈپلومیسی' دے ناں نال اتیں مشرف 'کمپوزیٹ ڈائیلاگ' دے ناں نال عمل کیتا۔ پر میݙے نال اے تھیا جو آئی ایس آئی میکوں انڈیا دی ایجنٹ آکھ کیں بدنام کیتا (میچو ص199)۔

¬  میݙے چیتے وچ پاکستان دے معاشی مسئلے دے سوہݨے حل نکل سݙدن:    ہِک اے جو خلیج دے اسلامی ریاستیں دی دولت دی پاکستان وچ سرمایہ کاری تھیوے۔ اینہ منصوبے تیں میݙے پیو کم شروع کیتا ہا۔ ݙوجھا اے جو 'الاسکا پرماننٹ فینڈ' دے طرز تیں ہِک فنڈ قائم تھیوے (میچو ص 296)۔ 

¬  اے حق بݨدا ہا جو سِول سوسائٹی مثلاً سول سوسائٹی انٹرنیشنل 3 نومبر دے جنرل مشرف دے اقدام دے خلاف فوری ایکشن کیتا ھووے ھا (میچو ص 310)۔

¬  مغرب دیاں کُجھ ایجاداں ٻہوں کارآمد ہِن، مثلاً: جمہوریئت، وَنپوَن یعنی ڈائیورسٹی دی قدر، کثرتیئت (پلورلزم)، برداشت، علمی بحث، احتساب، اتیں حکومت دی پُر امن تبدیلی دا طریقہ (میچو ص312)۔

            

تبصرہ

ایں کتاب دے بارے وچ سَتت٘ا تبصرہ کرݨ اوکھا ہے۔ ہیٹھ لکھیل ڳالھیں بعد وچ اُکا غلط وی ثابت تھی سڳدئین۔

لکھاری کتاب لکھݨ دا آپ جیرھا ارتھ مقصد لکھئیے او اے ہے: عیسائی اتیں یہودی تہذیب اتیں مشرق وچو اسلام آلی تہذیب دے وچالے ٹکرا کوں بیان کرݨ اتیں وت اُنہیں دے وچالے رٹھاویں دا رستہ ݙسݨ۔

جیویں جو بےنظیر دی پور حیاتی دے سبھے کم ہئین، اے تصنیف وی اوندی سیاسی عملیت (پریگمیٹزم) بلکہ اوندے سیاسی پروگرام دا حصہ ہائی۔ ایندا طےشدہ قاری مغرب دے پالیسی ساز ہئین۔ بے نظیر پچادھی ملکیں خاص کر امریکہ دے سیاسی پروگرام دے اوں طوفان دی ݙک ٹھل کرݨ چاہندی ہائی جیندا رُخ مُسلمان مُلکیں دو ہے۔ عام طور تیں سیاست دان اپݨی "جیوݨ کتھا" یا "یادواشتاں" لکھدئین۔ او باقاعدہ اکیڈیمک بݨ کیں کاڈھاکاری یعنی تحقیق نہیں کریندے نہ کہیں مضمون دی معیاری نصابی کتاب لِکھدِن۔ بےنظیر دی اے کتاب کاڈھاکاری تیں تحقیق دے نال اصولیں نال لکھی ہوئی سیاسیات، بین الاقوامی تعلقات اتیں تاریخ دے موضوعیں تیں دی چنڳی چوکھی نصابی کتاب ہے۔

جیرھے مواد دا ایں مصنف کن وہم گمان نہ ہا او اسلام دی عَقلیت پسند تشریح  (سکالاسِٹسزم)  ہے۔ ݙوجھے باب وچ اوں اسلام دے وچ آمریت تیں جمہوریت دے امکان تیں کہیں پیشہ ور جدید مذہبی سکالر دے معیار دی بحث کیتی ہے۔ اینویں لڳدے ایں واری او مُفتئیں، مولوئیں نال مَتھا لاوݨ دا وی پکا بندوبست کر کے آئی ہائی۔ اکھیجے او آپ مذہبی اتھارٹی بݨ کیں اسلامی نظریاتی کونسل تیں شرعی عدالت آلیں کوں ہکلݨ (چیلنج کرݨ) جوڳی تھی ڳئی ہائی۔

ایں بحث وچ اوں منوا ݙیوݨ آلی طاقت نال لکھئیے جو گویا آمریت دی سیاست اتیں تریمت دےگھٹ درجے جھیاں رسماں، عقیدے اسلام دا حصہ نَہن بلکہ اُنہیں تہذیبیں (ٹریڈیشنز) وچو اسلام وچ شامل تھئین جِتھوں اسلام گُذرئیے۔

بےنظیر بھٹو دی ایں لِکھت دے کُجھ سَوڑ وی ہِن۔ ہِک اے جو لکھیری ترائے سامی مذہبیں تیں تہذیبیں: مسلمان، عیسائی تیں یہودی۔۔۔۔۔کنوں علاوہ باقئیں کوں ݙیہدی وی نئیں۔او گویا محض اِنہیں 'مونوتھی اِسٹ' (توحیدی) مذہبیں کوں دنیا دا مسئلہ ݙیہدی ہے اتیں انھائیں دے وچ حل ڳولیندی ہے۔ دنیا وچ امن تیں مانس دوستی دا اصل پرچار کرݨ آلے مذہبیں یعنی 'پینتھی اِسٹ' (غیر توحیدی) مذاہب دا حوالہ ای نئیں ݙیندی۔۔نہ بُدھزم، نہ ہندو فکر، نہ چین تے جپان دے فلسفے دا۔۔گویا تہذیبیں دی ٹکر کوں مُکاوݨ وچ اِنہیں ریتیں اتیں اِنھیں دے خِطئیں دا کوئی کرتݨ حصہ کے نہ ہوسی۔

اینویں قوم پرستی تیں قوم پرست سیاست دا وی کوئی تذکرہ کائینی۔ باقی ریہا اے نکتہ جو اسلام اتیں جمہوریت نکھیڑویں (ایکسکلوسو) کَے نی، الّٰا ڄاݨے کیتلال کِتلا پَھوہ کھاسی؟

اپݨے مضمون کوں خیر بی بی چنڳے تکڑپ نال نبھائے۔ ڳالھ کوں چُݨواں رکھݨ اتیں وادھو ڳالھ نہ آکھݨ اوندا خاص فن ہے۔ ذوالفقار علی بھٹو دے لِکھتیں اَتیں ڳالھ بات وچ جیرھی شعریت، فلسفہ تیں تصوف دی رلت ہوندی ہائی او بی بی دے آکھاݨ وچ کے نی۔

کتاب دا پنجواں باب ہِک تکڑا مضمون ہے۔ سموئیل ہنٹِنگٹن دی کتان "تہذیبیں دا ٹکرا" ہر کہیں وانگوں بےنظیر دے چیتے وچ وی چول کیتی ہے۔ اوں لکھئیے جو ایں کتاب دے بعد لوک ݙو ٹولئیں وچ ونڈئیے ہوئین۔ میں ہک کوں "کلیشرز" یعنی 'ٹَکّری' اتیں ٻئے کوں "ری کنسی لیشنِیسٹ" یعنی 'رَٹھاویں آلے' آکھساں۔ میں آپ ایں ݙوجھے ٹولے دی یعنی رٹھاویں دی فتح وچ یقین رکھݨ آلی ہاں۔ سِدھی ڳالھ ہے؛

"جیکر دنیا تہذیبیں دی ٹکّر وچ یقین رکھیسی تاں وت اِینہ دی تیاری کریسی۔ جیکر مصالحت وچ اعتبار کریسی تاں اینہ وچ ساریاں کوششاں خرچ کریسی۔"

ایں باب وچ اے تہذیبی ٹکرا دی تھیوری دے ہنٹینگٹن کن پیلھےوالے کُجھ سکالرز دا وی تذکرہ ہے۔ سپنگلر او پیلھا عالم ہا جیندا اے نظریہ، جو تاریخ اُچئیں تہذیبیں تے اُسری ہوئی ہے اتیں اے جو مغربی تہذیب دا زوال شروع ہے، جنگ عظیم اول دے زمانے ٻہوں مقبول تھیا۔ پر اوندی مغرب دے زوال آلی تھیوری ذرا مشکوک تھی ڳئی۔ وت آرنلڈ ٹوائن بی وی ایہنہ عہد وچ ایںہ نظریے نال رَلدڑ تاریخ لکھی۔ اتھو تاریخ تیں تہذیب دے جوڑ دا کلیہ چیتئیں وچ آیا۔ ہنٹِنگٹن تہذیبیں وچ ٹکرا دے اوں نظریے کوں جیرھا او کن پیلھے برنارڈ لوئیس ہک مضمون وچ 1990ء وچ پیش کیتا، اوکوں پیلھو 1993ء وچ ہک مضمون وچ لِکھیُس اتیں ایندے سَتتّا بعد وچ پوری کتاب لکھ کیں ایکوں مشہور کیتُس۔ جیویں سپنگلر دنیا دیئیں اُچیں تہذیبیں کو اَٹھ ڳیݨے اینویں ہنٹِنگٹن وی دنیا وچ اُنہیں دی ڳݨتری ست یا اَٹھ کریندے اتیں آہدے جو سبھ دیاں قدراں ریتاں وکھریاں وکھریاں ہن۔ کُجھ دیاں آپس وچ بھیڑویاں تیں ٹکراویاں ہن۔ [جیویں ہنٹنگٹن ھندوستان اتیں چین جپان دے تہذیبیں کوں اپݨے موضوع کن ٻاہر رکھݨ دا اعلان کیتے اینویں بی بی وی اِنھیں دو بے حِسی ورتی ہے۔ نہ تاں اِنھیں تقابلی تذکرہ لازم ہا۔]  

مُناسب بحث دے بعد مصنف کُجھ اُنہیں سکالرز دا تذکرہ کریندی ہے جنہیں 'تہذیبی ٹکرا' دی تھیوری دے مشہور تیں موثر تھیوݨ سیتی اوندے اُتیں سخت ملام (تنقید) کیتی ہے جیویں جو بُروس رَس٘یٹ، سٹیفن والٹ اتیں رچرڈ سٹین۔ انہیں دے جیرھے پاترے (اقتباس) بےنظیر اُپترائن اُنہیں وچ کُجھ ڳالھیں رلدڑ ہن۔ ہک اے جو اے سارا تھیزز خطرناک ہے کیوں جو اے 'واقعات ساز' (شیپر آف ایونٹس) بݨ سڳدے تے دنیا ایکوں پڑھ کیں اینویں کرݨ پئے ویسی۔ ݙوجھا ہنٹِنگٹن تیں ہک الزام تریئیں لائے جیندے انگریزی لفظ ہن، "سیلف فُل فِلنگ" (اپݨی غرض تیں تسکین آلا کم)۔

اڳو مصنف اے دعوی کیتے جو میں ایجھی بندی ہاں جیں تہذیبیں دے ٹکرا دے اُتیں پُل اُسارݨ اَتیں ایکوں گھٹاوݨ دا تجربہ کیتا ہوئے اتیں میں اُنہیں مفکریں نال مُتفق ہاں جنہیں کوں یقین ہے جو تہذیبیں دے فاصلے تے ٹکرا گھٹ تھیوݨن۔ جدیدئیت کوں ودھݨ ݙیویجے۔ کیوں جو؛

'ایندے نال ڈیویلپمنٹ تھیندی ہے۔ ڈیویلپمنٹ مڈل کلاس یعنی لوکیں دا وچلا تُول، طبقہ پیدا کریندی ہے۔ مڈل کلاس مستقبل دے معاملات وچ اپݨی جاہ منگدی ہے۔ اے طبقہ آپݨے تیں آپݨے ٻالیں کیتے مستقبل دے سُکھ تیں آزادی دی فکر کریندے تیں اے خاہشاں وت ٹکرا تیں جنگ دا در بند کریندئین۔'

مصنف اسلام دے کُجھ ایجھیں اکّھریں اصطلاحیں دے معنی مطلب تیں ڳالھ کیتی اےجیندے نال اسلام دا پتہ لڳدے۔ مثال دے طور تیں اے جو شریعت کیا ہے؟ بےنظیر یاد ݙیویندی ہے جو شریعت قرآن کن انج شے ہے۔ اے نبیؐ دے بعد لکھیجی ہے۔ قرآن آلی کار پتھر تیں لیک نہیں بلکہ حالات دے مطابق وٹیج سڳدی ہے۔

[یاد کریجے، امام احمد بن حمبل دا عباسی خلیفئیں دی قران کوں حادث منواوݨ دی کوشش دے خلاف جہاد۔ بن حمبل گویا یعنی قران کوں بادشاہی ترمیمیں کن بچاوݨ دا ترلا کیتا۔ اڄ بی بی وی قران دے قدیم ہووݨ کوں من کیں باقی اسلامی قانونیں تیں شریعت کوں زمانی لوڑھیں دے تابع منیندی ہے۔ اتیں اپݨی تائید وچ ٻھوں سارے بَئے علما دا وی حوالہ ݙیندی ہے۔] 'اجماع اُمت' دا سبھے چنڳے علما در کھلا رکھیندن اتیں آہدن جو نویں لوڑھیں دے ہیٹھ مسلمانیں دا اجماع مسئلے حل کرݨ کیتے نویں تشریح کر سڳدے۔ قانون بݨا تیں وٹا سڳدے۔

مصنف دے خیال وچ پراݨے زمانے وچ آبادی تھولی ھووݨ دی پاروں ووٹیں دی لوڑھ کے نہائی پر اسلام وچ مشورہ، شورٰی (پارلیمان)، گویا پوری جمہوریت موجود ہائی۔ بےنظیر کتاب دے ہک ݙڈھ باب وچ قرآن دیئیں درجنیں آیتیں دے حوالہ وار ترجمے تیں روشن خیال مسلمان مصنفیں دے نظریات اُپترائن۔ انہیں اڄ دی انتہاپسند اسلامی ٹور کوں 'سُنی' دے لفظ نال لکھیئے اتیں ایندی تاریخ اووھو ١٣ویں صدی دے مصر دے عالم ابن تیمیہ نال جوڑی ہِس۔ وݙا فرق اے ݙسیس جو جتھاں منیا منایا اسلامی قانون ہر انسان دے، خاص کر مسلمان دے ہتھو مسلمان دے قتل کوں وݙا گناہ آہدے تیں ملک دے سلطان دے خلاف بغاوت کوں فتنہ آہدے۔ اُتھ ابن تیمیہ تے اوندے اڄوکے پِچھلڳ فتنہ پیدا کریندن اتیں 'فریٹری سائیڈ' یعنی بھرا دے ہتھو بھرا مروݨ دی وݙی مناہی تیں عمل کرویندن۔

پیلھے باب وچ ملک وچ وَلݨ، کراچی دے ہوائی اݙے تے لہݨ، کار ساز دے مقام تیں دہشت گردی اتیں وت اندھارئیں ڳلیں وچو گݙیاں دُرکا کیں بلاول ہاؤس پُڄݨ دا قصہ درج ہے۔ بےنظیر 30 لَکھ آدم دے کراچی کٹھے تھیوݨ کوں آپݨی لیڈری نال ڳنڈھݨ دے بجائے ایں تجزیے دا حصہ بݨائے جو جمہوریت کیتے پاکستان دے لوکیں دی خاہش تیں تیاری کتلی پکّی ہے۔ اوکوں پاکستان دے لوکیں وچ جمہوری شعور دا پکا یقین ہا۔۔اتیں ہِک باب وچ عرب سماجیں وچ دولت تیں ترقی دے ہوندئیں جمہوری تحریک گھٹ ھووݨ نال ایندا موازنہ وی کیتس۔

اوندے مطابق ہر مسلمان سماج وچ جمہوریت نہ ھووݨ دے سوب وکھرے وکھرے ہن۔ مثلاً  جے غربت جمہوری پسماندگی دا ہکو پیمانہ ہوندی تاں دولت مند عرب سماجیں وچ جمہوری ہل چُل ودھیک ہووے ہا۔

تریجھے باب وچ جمہوریت دئیں تحریکیں دے پچھوکڑ وچ مسلمان ملکیں دا ہک ہک کر کیں کہیں دا تفصیلی تیں کہیں دا مختصر مطالعہ ݙتا ہوئے۔ ایران اتیں مصر دے مطالعے وچ بےنظیر افسوس نال اے لکھیئے جو مغربی ملکیں دی ݙو سو سال تیں کھنڈی ریاکاری انہیں سماجیں دے جمہوری تݨ ماریں کوں کیویں کیویں تباہ کیتے۔ ایران وچ کیویں پیلھو روس تیں بعد وچ برطانیہ تیں امریکہ نویں اُسردے پارلیمانی نظام کوں تباہ کیتا۔ ڈاکٹر مصدق دا تختہ الٹݨ دا قصہ چنڳی درگھیر نال لکھیس۔

پاکستان اتیں افغانستان دے مطالعیں وچ پاکستانی فوج تیں آئی ایس آئی دے کارنامیں دا تذکرہ ہے۔ پاکستان دی تاریخ لکھدئیں ہوئیں آپݨے ݙاݙے شاہنواز بھٹو کوں ہک ترقی پسند قوم پرست اتیں با اثر فرد ݙکھایس٘۔

سقوط ڈھاکہ دے حوالے نال کُجھ دلچسپ ڳالھیں لِکھیئے نِس۔ مثلاً اے جو کیوں یحیے آپ اِقتدار وچ راہݨ کیتے مجیب دے چھی نُکتے منشور اتیں عوامی لیگ دے 'اینٹی سٹیٹ' پرگرام کوں راہ ݙت جو بھئی ایں طرانح تیں پوادھی اتیں پچادھی پاکستان دیئیں سیاسی قوتیں دے وچالے پھیٹی پوسی اتیں میں آدھی وچ میں ہِکّا سیسی قوت آ بچساں۔ اتیں اے جو وت کیویں ا نہ ہِکّے آپ تباہ تھیا بلکہ پورے مُلک کوں گھِن لَتھا۔

بے نظیر بغیر کہیں معذرت خاہی دے اپݨے پِیو دی مُجیب دے مُقابلے وچ دراست سیاسی سوچ ذکر کریندی ہے۔ مُجیب اپݨی پارٹی دی پارلیمانی اکثریئت اتیں دی اوں آئینی برابری دے وچالے فرق نہا کریندا جیرھی فیڈریشن دا مُنڈھ ہوندی ہے ۔۔۔