سندھو واسی: سرائیکی ساگا تے صوفی سنتیں دا پُنر جنم

سندھو واسی

"سرائیکی ساگا تے صوفی سنتیں دا پُنر جنم"

مہاڳ

سنہ 1945 اچ انڈیا دی تقسیم کولو ٹھیک ݙو سال پہلے ساݙے خاندان کوں ایویں لڳا جیویں وقت ویلھا ساکت تھی ڳیا ہووے۔ اساں اپݨے سوھݨے سترے گھر کوں چھوڑ کے لڳے ڳئے تے ساکوں اے پتا وی کائینا ہا جو اساں واپس کݙاہیں نہ ولسوں۔ایویں کتھائیں ریت دے ٹٻے تے کتھائیں سدھی زمین ہئی، ریت اُڈر اُڈر کے منہ چھمبے تے ساڈے وجود کوں لیرو لیر پئی کرے پر ول وی ایں مٹی نال ساݙی محبت نہ گھٹی۔

اے کتاب ہیک اینجھے پندھ دی کتھا کہاݨی ہے جیندے اچ اپݨی ذات ہستی دی سُنڄاݨ دے علاوہ، سیاسی سرحدیں تے لکیریں کولو مُبرا اے انڈیا دی پٹ پھرول دا وی آہر ہے۔

اے اپݨے پُرکھیں دی وسائی وسوں دا مُقدس پندھ ہے جیرھا ہر کہیں کوں نصیب نئیں تھیندا، خاص کر او لکھاں لوک جیرھے بݨاوٹی سرحدیں تے لکیریں دی وجہ کولو ہجرت دے ڈُکھ وچوں گُزردن۔

اویں تاں اے پندھ ہک جڳ پھرندڑ دا ذاتی پندھ تے اپݨے اندروں ٹُٻی مارݨ رنڳا ہے پر ایندے علاوہ وی ٻہوں کُجھ ہے۔ ایں کتاب اچ تُساں نہ صرف رنڳ پرنڳیں یادیں دی بارات کولو واقف تھیسوں بلکہ اے کتاب آوݨ آلیں پیڑھیں سانگے تاریخ دا ہک ریکارڈ وی ہوسی۔

خیال اے وی ہے جو تہذیب دے سانجھے تجربیں تے تصور کوں تاریخ دے وِیلے اچوں ݙیکھوں پرکھوں۔ کیوں جو ٻہوں جلد یاداں دے اِڈو اُڈو ڄال وݨیڃ ویسن تے سیاسی لکیراں انھاں کوں ودھیک دُھندلا کر ݙیسن۔ اپݨی سنڄاݨ دی سنجیدہ کوشش ہک اینجھی کیفیت کوں وی جنم ڈیندی ہے جیرھی ساݙیں وفاداریں کوں مزید ساݙی جنم بھومی تے ساݙی کرم بھومی دے وچاک ونڈ تے وتھ کوں ودھا ݙیندی ہے۔

بھراوو میڈے اپݨے پُرکھیں دی وسائی وسوں نال اے پیار دا رشتہ اویں تاں چار سو پنجاہ سال پُراݨا ہے، جیندے اچ مِری (ریاست دا اڈاݨ ) تے پِری (مذہبی ڳانڈھا) ݙوہیں دا عمل دخل شامل حال رہ ڳئے۔ اُنہاں دا تعلق (لکھاری دا خاندان) مُغلیہ دور کولو گھن کرائیں سکھ راج تے انگریزیں دی حُکمرانی تائیں ٹُردا رہ ڳئے۔ پر پچھلے ستر سال کولو ( 1945 تا 1913) سیاست دے مرکز تک رسائی نہ ہووݨ پاروں ساڈے خاندان دی حیثیت ہک بھنے ہوئے لنڳ جتنی ہے جیرھی ساڈے واسطے ٻہوں تکلیف دہ وی ہے۔

کھیرو کھانڈ وفاداریاں/مُحبتاں

وچاک سندھ وادی دے تل وطنیں دی حالیہ سالاں اچ جاڳݨ آلی محبت اصل اچ اپݨی سنڃاݨ دا ہی پندھ ہے، تہوں ساکوں ساݙی سرائیکی سنڃاݨ تیں ماݨ ہے۔ اگرچہ اے محبت تھوڑی جہیں دیر نال جاڳی ہے پر ول وی سرائیکی قوم پرستی ہک دھماکے آلی کار پھٹ پائی ہے۔ سرائیکی شناخت اچ سب کولو اہم ترین عنصر سرائیکی زبان ہی ہے۔ ہک سرائیکی ہووݨ دے احساس رنگی ٻئی کوئی شے کائینی۔ اے زبان ہی ہوندی ہے جیرھی تل وطنیں دی ذاتی سنڄاݨ دے پندھ اچ سکہ بند کردار ادا کریندی ہے۔ اگرچہ زبان تے ثقافت ہکے سکے دے ڈو رُخ ہن۔

سرائیکی زبان اپݨے اوائل اچ لہندی دے ناں نال سنڄاݨی ویندی ہئی۔ اے انڈو آرئین زبانیں دی چند ابتدائی تے مشہور زبانیں اچو ہک زبان ہے، جینداں بُݨیاداں وادی سندھ دی تہذیب اچ پیوست ہن۔ لازمی طور تیں اے اُبھے تے وچلے انڈیا دی قدیم زبان ہی ہے کیوں جو سنسکرت چھیویں صدی قبل مسیح اچ عام ٻول چال دی زبان نہ رہ ہئی۔ سنسکرت سندھو دے نیڑے نیڑے وڈی چھوٹی تھئی تے برصغیر خطے دی تہذیب کوں ہک الہامی زبان سرائیکی دا تحفہ دان کر کے ڳئی۔

سرائیکی زبان

1175  کولو گھن کے 1265 عیسوی آلے زمانے اچ سرائیکی زبان بابا فرید یا فرید الدین شکر دے دَور اچ پھپھڑی تاں اڳوں دا پندھ کیتا۔ ایں ڳال اچ کوئی شک کائینی جو فرید الدین شکر ایں زبان اچ لٹریچرتے ادب دی بُݨیاد رکھݨ آلیں اچو ہک اہم ترین بندہ ہئی تے اے اوہو وقت ویلھا ہئی جڈاں ادب لکھت اچ کائینا ہئی بلکہ لوک کہاݨیاں سینہ بہ سینہ ٹُردیاں ہن تے انہاں کوں ڳایا وی ویندا ہئی۔

جدید زبانیں دے ارتقا دی سوجھ ٻوجھ تے طریقہ کار کوں سمجھوں تاں اے آکھیا ونڄ سڳدے جو بابا فرید اپݨی لکھت مقامی زبان سرائیکی اچ کیتی تاں اوں ایں دھرتی دا قرض ادا کر ڈتا۔ اصل نکتہ اے ہے جو بابا فرید دی شاعری چھڑی سکھیں دی پوتر کتاب دی مُقدس لکھتیں اچ شاملِ حال نہ رہ ڳئی بلکہ اُبھے انڈیا اچ وسݨ آلے لوکاں نال ابلاغ دے ہک اہم ذرائع دے طور تیں وی ورتی ڳئی۔

ادبی خاصیت/ کُشادگی

سندھ دریا تے اوندے بانہہ ٻیل پنج دریاویں دے پاݨی اچ کوئی کوئی جادوئی صفتاں ہن۔ سرائیکی دھرتی جیرھے وݙے وݙے ادیب تے لکھاری پیدا کیتن اُنہیں ساریں دا ڳانڈھا شروع کولو آزاد منش صوفی لوکاں نال رہ ڳئے۔ پتہ نئیں کیوں اُنہاں کوں وݙے پیمانے تیں پذیرائی نئیں ملی، مثال دے طور تیں بلھے شاہ کوں اوندا کلام چھپݨ دے لڳ بھڳ سو سال بعد عزت ملی۔ ایویں بئی پاسوں ڈیکھوں تاں اوندے زمانے دے عام الخیال تے جدت پسند شاعراں کوں لوک زیادہ پسند کریندے ہن۔ بغیر کہیں لڳی لپٹی دے آکھوں تاں او اوں ویلھے دے پروٹیسٹنٹ آلی کار ہن جیرھے اپݨے فرقے دے لوکاں دی ای مشہوری کریندے ہن۔

جڈاں جو سرائیکی ادب لبرل سوچ تے سیکولر سوجھ ٻوجھ کوں اڳوں وھاوݨ اچ اپݨا اہم ترین کردار ادا کیتے تاں ایندے اچ ہندو مُسلم ڈائیلاگ دے مُنڈھ ٻدھݨ آلے وی شامل ہن جیرھے بھکتی تحریک دے لیڈراں نال مُسقل بݨیاد تیں ڳانڈھے اچ ریہے ہن۔ قرونِ وسطیٰ دے انڈیا دے ٻہوں ہی ہنگامہ خیز وقت ویلھے اچ ہی اوں وقت دے صوفی تے بھگتیں ڳالھ مہاڑ دے رستے کُھلے رکھن تے اپݨی دانش دا اظہار کریندے رہ ڳئین۔ او لوکاں دی ٻولی اچ ڳالھ کوں اڳو تیں ٹوری رہ ڳئین۔ او سماجی اصلاح دی نہ چھڑی ڳالھ نئیں کریندے ریہے بلکہ شدت پسندی تے پسماندہ سوچ دی اپݨی لکھتیں سانگے ݙک ٹھل وی کیتی ہے۔

صوفی بمقابلہ بھکتی شناخت

برصغیر اچ مذہب کوں اٹل ضابطہْ حیات کولوں ودھ ہک تجربے دے طور تیں ورتیا تے ہنڈھایا ڳئے۔ ذاتی خُدا دا تصور انسانیں دی ہوشیاری/ چالاکی دی ہک ٻہوں وݙی ایجاد ہئی جیندے اچ خاص قسم دے دانشوریں دا وی ہتھ شامل ہئی۔
جݙاں جو بھکتی تحریک اُبھے کولوں لمے دو پندھ کیتے تے صوفی تحریک ایندے اُلٹ لمے کولو اُبھے ٹُر پئی۔ انہاں ݙونہاں دا پندھ ہکو سنواں جھاڳا مار جڈاں آپت اچ آ رلا تاں ہکی جاہ تیں ٻہوں سارے صوفی، یوگی تے بھگت کٹھے تھئے تاں وڈے پیمانے تیں لبرل روایات دا جنم تھیا۔ اُنہاں کولو سماجی اصلاحات واسطے ہر قسم دا سودا وٹا دستیاب ہئی پیا۔ جدید انڈین زبانیں دے پُنر جنم ہی اتھوں دے خبر دار مقامی لوکاں کیتے خراج عقیدت پیش کرݨ دا واحد وسیلہ ہئی۔ لوکاں دیاں زباناں اچ جیویں جو سرائیکی، پنجابی، سندھی، اُردو، کشمیری تے ہندی اُبھر کے منظر تیں آ ڳیاں۔

صوفی- بھکتی تحریک جمالیاتی انگ کوں موسیقی، جُھمر تے ڈرامے ساگے بہترین انداز اچ نشابُر کیتا۔ انڈیا دی کلاسیکل روایات اچ ایں طرانح دے ورت ورتارے دیاں پاڑاں ٻہوں پُراݨیاں تے جِھکاں ہن۔ جیویں جو قوالی، خیال، دُھرپد تے ٻول سماجی افراتفری تے مُستقل سیاسی جمود دے دَور اچ کہیں تازہ ہوا دی ہِیل کولو گھٹ کائینا ہئئ جیرھا دراصل کلاسیکل انڈیئن کلچر دا ٻہوں پُراݨا پُکھ ہئی۔

وݙیرا انڈس

ونکو ونک سُنڃاݨ/ شناخت دے وچاک ہیک سانجھی برانڈ انڈس دے ناں نال اُبھر کرائیں سامݨے آئی۔ سندھو-انڈس دا ساگا برصغیر اچ ہک وکھری تاریخ دا حامل ہے جیندا ذکر رگ ویدا اچ سندھو دریا دے ناں نال ہئی۔ جیرھا زیادہ تر انڈیا اچ انڈس دے ناں نال سُنڃاپوں ہے۔ ایں نر دریا دی ہر چیز شروع کولو گھن آخر تک اپݨے وکھرپ پاروں مشہور ہے۔
سندھو کوں رگ وید دے زمانے کولو ہک دیوتا سمان سمجھیا تے آدر ݙتا ویندےے۔ رگ وید دے دیوتا اصل اچ کہیں فطری مظاہر دا اوتار ہوندن جیویں جو بارش، بھا، وا ڈوا تے دریا۔ او ساریاں چیزاں سیکولر سرشت رکھدن۔ اڄ توڑیں وی برصغیر اچ اینجھا آوارہ، جلالی تے مہان دریا ٻیا کوئی کائینی۔ ایندے گُݨیں اچ وڳاڑ دا پُکھ ٻہوں نُشابر ہے۔ میکس مُلر اینکوں ' وڳاڑی اُساری' سندھو آکھے۔

تاریخ اچ ایندا ذکر ہمیشہ ہک پوتر دریا وانگ جگ مشہور رہ ڳئے۔ مہا بھارتا دے ہک باب اچ یودھیشترا کوں حُکم ڈتا ویندے جو او ' دریا سندھ جتھاں سمندر اچ ونج ڈھاندے' تے پنجندا تائیں ونڄے جتھاں پنجاب دے پنج دریا آ کے ایندی ہستی اچ گُم تھی ویندن۔

سندھ دریا دا کنارہ صوفیں دی خانقاہیں نال چترا لاتھے جیرھاں جو دریا دے بُزرگیں دے ناں نال مشہور ہن۔ شاہ عبداللطیف بھٹ آلے جیکوں سندھی ، سندھ دی اصل آواز آہدن او اپݨے وقت دا بہوں وڈا صوفی ہا۔ او سندھیئت یا گریٹر سندھو دا ٻہوں وڈا پرچارک تے نُمائندہ ہئی۔ جیرھی شے اوندے اچ سفر دا تحرک پیدا کیتے او ایہا ہئی جو گُجرات اچ دورکا دے مقام تیں پراݨے وقت اچ دریا تے سمندر دا وصال اتھائیں تھیندا ہئی۔

مہا بھارت سُنڃاݨ

مہا بھارت کوں اتہاس آکھیا ویندے پر اے عام تاریخ یا مُروجہ تاریخ دے پیمانے تیں پوری نئیں لہندی۔ اے دراصل تاریخی واقعات دا ہک گودام ہے جیندا گانڈھا سرائیکی لوکیں نال ونڃ جُڑدے جیکوں ہک سنگ میل دی حیثیت حاصل ہے۔ ایں پاروں انڈین تاریخ کوں ٻہوں احتیاط نال نویں سروں ستھݨ دی لوڑھ ہے۔

ایندا جُغرافیہ ٻہوں واضح ہے۔ جڈاں پُراݨے پنجاب دی تقسیم تھئی تاں انجو انج ریاستیں دیاں سرحداں دریا دے ٻنے کوں اڳوں رکھ ٻہوں نُشابر ڈھنگ اچ رکھیاں ڳئیاں ہن۔ سپت سندھو دریاویں، شاہریں، قصبیں تے گوٹھیں دا ذکر ویدیں اچ جیویں تھئے او ٻہوں کلاسیکل انداز بیاں ہے جیرھا حقیقی ہے۔ سندھاوا گھوڑیں دی نسل جیرھی جو ایں خطے کولو باقی دُنیا اچ پُڄی ، اوندا حال احوال ٻہوں ہی نشابُر انداز اچ کیتا ڳئے۔ شوقین حضرات، جیرھیں انہاں قصیاں کوں ڈسے او ٻہوں شاندار انداز بیان ہے۔

مہا بھارت دی جنگ اچ ہک پاسوں وادی سندھ دیاں ریاستاں تے ٻئی پاسوں ودھیک پوادھ آلے پاسے وݙے وݙے میداناں تیں مُشتمل ریاستاں ہن۔ آکھیا ویندے جو کاؤوس دی ہار اچ پُراݨے پنجاب دیاں چھ ریاستاں دی مدد وی شامل ہئی۔ ایہو دور ہا جیرلھے قبضہ گیریت دی وبا ایں زمین تیں ودھی ہئی ۔

ذاتی شناخت

ذات پات کوں چنڳیں لوظیں اچ یاد نئیں کیتا ویندا۔ ول وی اے ہک اہم مقصد دی تکمیل واسطے ضروری وی ہے۔ اے کہیں دی شناخت دی ہک اہم نشانی وی تاں ہوندی ہے۔ اے بندیں دی نسل تے اوندی ذاتی تاریخ دی سنجاݨ اچ مددگار تھیندی ہے۔ اے تہاکوں بھیڑ اچ موجود لوکاں کولو ممتاز کریندی ہے تے تحفظ وی ݙیندی ہے۔ اے تاریخی ، سماجی تے بشریاتی مقاصد دی پرکھ پرچول اچ ٻہوں مددگار وی تھی سڳدی ہے، جیندے کارݨ اے ممکن تھیندے جو اساں پُراݨی تاریخ کوں درست انداز اچ سَتھ سڳوں۔ قرون وسطیٰ تے جدید پنجاب اچ ہندو تے مُسلماناں دے تعلقات کوں ذات پات کھتری، اروڑا، تے سرسوت برہمن دے تناظر اچ ڈیکھوں تاں ساکوں انہاں دے تعلقات دی نُشابر تصویر نظردی ہے۔

پوٹھوہار خطے دا اُچا پہاڑی سلسلہ جیرھا اسلام آباد تے ٹیکسلا دے نال لنگھدے او شیر دریا کوں ݙک ݙیندے، جیندے کارݨ اے گُمان کیتا ویندے جو اصل اچ ایہا ݙک ہی دراصل موجودہ کھتریں تے اروڑا لوکیں دی شناخت کوں تشکیل ڈتے۔ اُنہاں اپݨے قدم مُلتان تے لمے پچادھی سندھ آلے پاسے جماوݨ شروع کیتے نہ کہ اُنہاں لاہور کوں اپݨے سرگرمیں دا گڑھ بنایا۔

سرسوات ٻاہمݨیں دا ڳانڈھا موجودہ دور اچ دفن شُدہ دریا سرسوتی دے کناریں نال ہے جیرھے پورے برصغیر اچ کھنڈ ڳئے۔ سرسوتی اصل اچ کھتری تے اروڑا کمیونٹی دے روایتی تبلیغی ہن جنہاں دا دُنیا بارے نظریہ شدت پسندانہ تاں بالکل کائینا ہئی تے او کھتریں تے اروڑیں آلی کار لبرل ہن۔ اونہاں دا موقف تے اتھو دے صوفی تے بھگت دا مؤقف ہکو سنواں ہا۔ ݙوہیں مذہب دے روایتی بیانئے دی نفی کریندے ہن۔

ایندے اچ کوئی حیرانی آلی گالھ کائینی جو مجموعی طور تیں ایں کمیونٹی دے لوکیں ہی پاکستان تے انڈیا دے وݙے وݙے دانشور، ایڈمنسٹریٹرز تے انڈسٹریلسٹ لیڈراں کوں پیدا کیتے۔ سکھیں دے سارے گُرو کھتریں دی پھلی اچوں ہن۔ ٻہوں سارے مُسلمان کھتری جیرہے گُجرات اچ کھوجے مشہور ہن تے پاکستان اچ اے پنجابی شیخ اکھویندن۔

عرق/ نتیجہ

اتھوں دے وسنیکاں اچ لازمی طور تیں تھوڑا تھوڑا کر کے کوئی سنت ، کوئی صوفی، کوئی یوگی، بلوچ، پٹھان، کیراڑ، کھتری، اروڑا، سرسوت، قدیم کھتری، بُدھسٹ، ہندو، مسلم، تے سکھ وسدے۔

ساڈے ذہن دے کہیں کونے کُھدرے اچ ساڈے ادھ موئے شعور کوں کوئی صوفی یا کوئی باغی سنواں کردار لازمی طور تیں سٹ ضرور مریندا ہوسی۔ کہیں ویلھے تھوڑا جیہاں جہادی چھتاپا وی اساں ساریں دے اندرو جاگدا ہوسی۔ قدیم کھتری تے اویں ساڈے ننویں جہادی ڈوہیں ساکوں اج وی تشدد تیں اُکسیندن تے ہندسک موت تے تباہی پاروں ہک خیالی جنت کوں پاوݨ دی علت دا سبب ٻݨدن۔ اے کیڑا ساڈے لا شعور اچ اڄاں وی سٹ آن مریندے۔

Who is the M/Other of the Two? A Comparison of the Syntactic Systems of Punjabi and Siraiki by Junaid Hafeez

Who is the M/Other of the Two? A Comparison of the Syntactic Systems of Punjabi and Siraiki 

Junaid Hafeez

Introduction

Siraiki and Punjabi are two languages of Indo-Aryan family, spoken in Pakistan (Shackle, 1976). According to 2008 Census of Pakistan, 44.15% of the total population speaks Punjabi. Likewise, Siraiki is the language of at least 15 million people (Shackle, 1976). The history of the origins of these two languages is debatable. Supporters of each language are of the view that their language is more ancient than the other. Those who support Punjabi do not even consider Siraiki a separate language; they take Siraiki as one of the dialects of Punjabi spoken in the southern regions of Punjab. The given paper is an attempt at studying syntactic systems of Siraki and Punjabi by analyzing grammatical categories. It is hoped that this syntactic comparison between these two languages will give us a better idea about their origin. 

Literature Review/Background

Beames (1867) argues that Punjabi is the language of the area lying between the river Ravi and the river Bias. According to him, Punjabi is mere a dialect of Hindi that digressed from the standard Hindi language. He further proposes that Punjabi had been considered as a separate/autonomous language only because of its Gurmukhi script that has been invented to document sayings and lessons of Guru Nanak (1469-1538), the first Punjabi reformist. 

This theory is reinforced by the fact that one does not find any mention of Punjabi in Ain-I Akbari (Blochmann, H. (tr.). 1927), a sixteenth century document that discusses Akbar's administrative affairs in detail. Abu'l Fazl, Akbar's vizier has documented thirteen languages spoken in India, but he does not include Punjabi. On the other hand, it is stated by the Punjabi language supporters that Siraiki language did not have a script before the partition of the sub-continent. It is only after 1947 that Siraiki developed a script for itself, and hence, its birth is recent and that too has been fuelled by politics. 

However, Rasoolpuri (1980) argues that Siraiki has been written in Dev Nagri script in the past times. To support his claim, he quotes a saying that has been inscribed on the main gate of the ancient fort of Amrot in Bahawalpur district. The inscription translates into English as: 'This fort has been occupied by Jam Somro, and Jam Somro arranged repairs of this fort in 1491 A.D.' Abdul-Haq (1977) contemplates that Siraiki was the lingua franca in the sub-continent. He supports his claim by consulting Grierson's Linguistic Survey of India (1967). 

Smirnov (1975) proposes that though Siraiki is kindred to Punjabi, it has many distinctions: Punjabi is an analytical language whereas Siraiki contains many synthetic forms. It has also been argued by Grierson (1967) that he collected language samples from Sindh, which share resemblances with the language spoken in the neighborhoods of Dera Ghazi Khan. Abdul-Haq (1977) interprets this finding to argue that Siraiki linguistics is different from Hindi or Punjabi because its origin lies in Dravidian languages, not in Indo-Aryan languages. 

Present Study

The present research studies the syntactic systems of Punjabi and Siraiki languages. As it has been documented in literature review the origin of these two languages is controversial for political reasons. They share many similarities and differences in terms of grammatical categories. The given study would help the readers in getting a fresh insight into the syntaxes of these two languages. It is by looking at the syntactic systems that one can formulate a hypothesis about their origin. 

The original plan to collect data was to record Punjabi and Siraiki utterances by three informants. Three informants studying Siraiki literature at Bahauddin Zakariya University were chosen. The other three informants were studying Punjabi literature for Civil Service Exam. Two informants from each group were native speakers of their respective mother tongues (Siraiki/Punjabi), while the remaining two were Urdu speakers. When the researcher approached the informants, they were somehow hesitant to record their voices. All efforts to convince them of the privacy of these conversations went futile. So, an alternative strategy had to be developed. The informants were asked to discuss grammar in an informal manner. Following the research ethics, the conversation was not recorded, though the informants allowed the researcher to take notes. They discussed various grammatical categories of both the languages. 

Significance and Delimitation:

Previously, a large amount of work has been done to trace out the evolution and history of Punjabi and Siraiki languages. The work is appreciable, but its nature is more evaluative than scientific. Owing to the politics involved, the scholars in the past have exaggerated the status of their respective languages by coining hyperbolic statements in their favor, and simultaneously passing derogatory understatements about the 'rival' language, or the language of their 'opponents' (See Abdul-Haq's Siraiki Zaban aur Us Ki Hamsaya Ilaqai Zabanain). The present study is aimed at studying the syntactic systems of the two languages without declaring one superior to the other. 

As a linguist, the researcher believes in equality of languages and believes in the scientific study of language, which is free of human biases and emotions. It is hoped that the given study would encourage the research scholars to follow the same scientific spirit of descriptive linguistics in the perusal of regional/national/international languages. 

In determining the limits of the study, the first delimiting factor is the number of participants. Since the number of informants is limited, it would not be possible to cover all the grammatical categories of these two languages. Also, all the informants are not equally trained in linguistic knowledge of grammar. Four of the informants--whose mother tongue is either Pujnabi or Siraiki--have been explaining grammatical rules on intuition. The remaining two Urdu speakers only have the course textbooks at their disposal to explain regularities and irregularities of Siraiki and Punjabi. 

Results and Discussion

The results and disuccsion based on the notes jotted down during the conversations can be summarized as follows: 

Word Order

Both Punjabi and Siraiki follow the same word order of SOV (subject-object-verb). 

Punjabi: Aslam (S) khana (O) khanda (V) piya hai. 

Siraiki: Aslam (S) khana (O) kh'nda (V) paey. 

Aslam is having his meal. 

Sometimes, the word order might be changed in both the languages for the purpose of stress. 

So, the sentence may start with an object (O) or a verb (V) as follows: 

Punjabi: khana (O) khanda (V) piya hai Aslam! (S) 

Siraiki: khana (O) kh'nda (V) paey Aslam! (S) 

Punjabi: khanda (V) piya hai khana (O) Aslam! (S) 

Siraiki: kh'nda (V) paey khana (O) Aslam! (S) 

Postpositions

Both Punjabi and Siraiki have postpositions instead of prepositions. Notice the position of 'preposition' that is connecting two nouns in the following examples: 

Punjabi: Kitaab maiz tay (postpoistion) pai ay. 

Siraiki: Kitaab maiz tay (postposition) laa'thi ay. 

It would now be clear to the readers that why connecting words like 'tay' are called postpositions in Siraiki and Punjabi. Compare the above utterances with the following English translation for a clear understanding of preposition and postposition. Unlike Siraiki and Punjabi, here the preposition 'on' is positioned between two nouns for establishing a relationship between them: 

The book is lying on the table.

Sounds

Siraiki possesses some specific phonetic sounds which are not present in Punjabi. After the partition of India, Punjabi has been written in Urdu script in Pakistan, and hence the Urdu alphabets are considered sufficient for writing Punjabi. However, for Siraiki, we need to add five (5) extra alphabets to the Urdu script. These sounds are closer to the Urdu sounds of | b |, | j |, | d |, | g |, and | n | with the difference that the Urdu sounds are exhaled and the Siraiki sounds are inhaled. 

Gender

 Punjabi and Siraiki distiguish two genders: masculine and feminine. In case of Punjabi, the masculine nouns end in unaccented ā, the feminine nouns end in ī. For example, khotā, khotī (male donkey, female donkey); kuttā, kuttī, (dog, bitch) etc. In Siraiki, the second last alphabet of a masculine noun is characterized by a 'paish', and by a 'zair' in case of a feminine noun. For example, 

Chohor ku'n khana diyo. (Give food to the boy.) 

Chohir ku'n khana diyo. (Give food to the girl.) 

The same rule applies to the words borrowed by Saraiki from other languages. For example, have a look at the treatment of an Urdu word 'bay sharam' (shameless) in Siraiki language: 

Bay sharom, roti kha ghin! [Shameless (boy), have your food!] 

Bay sharim, roti kha ghin! [Shameless (girl), have your food!] 

Number

 Siraiki and Punjabi share two numbers: singular and plural. Both the languages share many common rules of making plurals. For example, in both languages, the masculine singular nouns ending in 'a' can be made plural by adding 'ay': gorrha/ghorrhay (horse/horses), banda/banday (man/men), larka/larkay (boy/boys) etc. Similarly, the feminine singular nouns of both the languages ending in 'i' can be made plural by adding 'yan': chachi/chachiyan (aunt/aunts), dhi/dhiyan (daughter/daughters), nani/naniyan (grand-mother/grand-mothers) and so on. 

However, there is another rule in Siraiki language for making plurals. It has been discussed earlier that a masculine singular noun in Siraiki is characterized by a 'paish' on its second last alphabet while a feminine singular noun by a 'zair'. A masculine singular noun can be made a plural masculine noun by replacing its 'paish' with 'zabar' while a feminine singular noun can be made a plural feminine noun by adding 'ain' at the end of singular while maintaining the 'zair' on its second last alphabet. Hence, 'chohor' (singular) becomes 'chohar' (plural), and 'chohir' would become 'chohirain.' 

Ay chohor kon hey? (Who is this boy?) 

Ay chohar kon hin? (Who are these boys?) 

Ay chohir kon hey? (Who is this girl?) 

Ay chohirain kon hin? (Who are these girls?) 

Person

Seraiki and Punjabi, like English language, have three persons: first person, second person, third person. Like Urdu, Seraiki and Punjabi do not have gender discrimination in the grammatical category of persons. For example, 'o' is used for singular/plural third person regardless of masculine or feminine noun. 

Punjabi: O khana khandi pai hai. (She is having her meal.) 

Punjabi: O khana khanda piya hai. (He is having his meal.) 

Punjabi: O khana khanday pai nay. (They are having their meals.) 

Same is the case for Seraiki language. 

Case

 Seraiki and Punjabi have five cases for the persons mentioned above: direct, oblique,possessive, locative and instrumental. In Seraiki, for second person singular, they can berepresented as tuun, taiku'n', taida, tai'n which and tai'n kanu'n respectively. In Punjabi, direct and oblique cases are common while the rest are employed rarely. Theinstrumental case is used in the plural form of some nouns like hatthīṃ meaning hatthāṃ nāl (with hands or using hands). Examples of plural locative forms are piṇḍīṃ (in villages) from piṇḍ (village). 

Suffixes

 Seraiki has unqiue feature of suffixes which perform multiple functions of subject and object. They can even change the tense and type of sentence. This feature is not found in Punjabi. Have a look at the following examples: 

Siraiki: Maray'sin'is. (They would beat him.) 

Punjabi: oh ono maran gay. 

Siraiki: Maray'sin'ain. (They would beat them.) 

Punjabi: oh ona nu'n maran gay. 

Siraiki: Maray'sway. (They would beat you.) 

Punjabi: oh thuwano maran gay. 

Siraiki: Maray'sum. (They would beat me.) 

Punjabi: oh mainu maran gay. 

Siraiki: Maray'sin'ya! (Beware, they would beat him!) 

Punjabi: Khabardar, oh ono maran gay! 

Siraiki: Maray'sum's. (I would beat him.) 

Punjabi: main ono maran ga. 

Those who argue that Siraiki does not belong to Indo-Aryan languages put forward this particular aspect of Siraiki to support the claim that Siraiki belong to Dravidian family of languages and hence is much older than Hindi, Urdu, Punjabi or any other languages invented upon the arrival of Aryans to the sub-continent. 

Conclusion

The given linguistic study was conducted in order to have a better insight into the syntactic systems of Punjabi and Siraiki. As it has been documented, Siraiki and Punjabi show resemblances in their syntactic patterns, yet, each language has its own canon of exceptions and norms when grammatical categories are explored. The given study strengthens the concept of universal grammar i.e., all the languages of the world have something common in their structures. The similarities shared by both the languages in their syntax can be related to the fact that lingual habits of speech communities living together influence each other. Though the origin of both the languages is debatable, it is a historical fact, that the Punjabi and Siraiki speakers have been living together and trading with each other for centuries. Sharing the common climate, geography, material/non-material culture, and means of production definitely produces a common worldview of the members speech communities to the extent that it is visible at the level of syntax. It is hoped that the linguists would further explore these two languages in future with the linguistic spirit of neutrality. 

References

Abdul-Haq, M. (1984). Siraiki Zaban day Qaiday Qanoon, Multan: Siraiki Adbi Board. 

Abdul-Haq, M. (1977). Siraiki Zaban aur Us Ki Hamsaya Ilaqai Zabanain, Multan: Siraiki Adbi Board. 

Blochmann, H. (tr.). (1927). The Ain-I Akbari by Abu'l Fazl Allami, Calcutta: The Asiatic Society 

Beames, J. (1867). Outlines of Indian Philology with A Map Showing the Distributionof Indian Languages, Calcutta: Wyman Bros. 

(2008). Census of Pakistan retrieved from http:// statpak.gov.pk on June 22, 2012. 

Grierson, G. A. (1967). Linguistic Survey of India, Delhi: Motilal Banarsidass. 

5 of 6 2/8/2019, 10:47 AM 

EBSCOhost http://web.a.ebscohost.com.proxy.lib.uwaterloo.ca/ehost/delivery?sid=e4... 

Rasoolpuri, M. A. (1980). Siraiki Zaban, Unda Rasmulkhat Te Awazan. 

Smirnov, U. A. (1975). The Lahndi Language, Moscow: Nuka Publishing House. 

Shackle, C. (1976). The Siraiki Language of Central Pakistan: A Reference Grammar, London. 

Wagha, A. (1980). The Siraiki Language: Its Growth and Development, Islamabad: Dderawar Publications. 

Junaid Hafeez, B.A. (Hons.), M.Phil. Scholar Department of English, Bahauddin Zakariya University, Multan, Pakistan, proem86@hotmail.com 

(Published in “Language in India”, Dec 2012, Vol. 12, Issue 12, p72-79)

بُݙدیاں کندھیاں، اُڄڑدیاں جھوکاں ۔۔۔۔۔ فدا حسین گاݙی

بُݙدیاں کندھیاں

 اُڄڑدیاں جھوکاں 

 فدا حسین گاݙی

ساݙی گاݙیں دی وَستی نَئیں بُغلاݨی والی دی کندھی اُتے ہے، بَھل ہئی۔ ٻن دے نال اَتے جُھڳیں کنیں سو گز گھٹ فاصلے دی پاسوں سَرینہیں دے وَݨ ہائن۔ اوں زمانے کھوہ وستی کنیں ݙو ترائے فرلانگ دور ہئی اَتے ہک اَستاوا پاݨی دا بھر کے بندے دَھاندے ہَن۔ آہدن اُوں ویلھے پھوڳ ناں دے بندے ٹانگیاں بھر بھر اِنہیں سَرینہیں کوں پاݨی پلا کنیں وݙا کیتا ہئی۔ اُوں ویلھے اُنہالے دی گرمی وچ اِتھاں وݙا  روݨق میلہ ہوندا ہئی۔ کم کار کنیں فارغ تھی، روٹی کھا کے ہر ٻُڈھا جوان اپݨا کھٹڑا چا، اِنہیں سَرینہیں ہیٹھ آ سُمدا ہا ۔ݙاݙا حسّو، اللہ بخشسس ، الف لیلیٰ یا داستان امیرحمزہ کَچھ وچ پا، کھٹڑا چا کنیں آ ویندا ہا۔ اے قصے سُݨاوے ہا یا ہک ڳالھ دے ثبوت وچ کلیلہ دَمنہ دا کوئی قصہ اپݨی ثقافت دا رنگ چوکھا چڑھا کنیں سݨاوے ہا۔ او بندے جنہیں کوں کھٹڑے سَٹݨ دی جاہ نہی مِلدی او بھیݙیاں کھیݙن ہا یا وت پھیگݨی پُھدک، تݙاں تاس نہی آئی۔

ساوݨ رُت ہئی۔ نَئیں وچوں کُجھ جوان اَجڑ ٹپیندے پئے ہَن۔ پچھوں ڳائیں دی کھیر آندی پئی ہئی ۔ اُتوں وَنو وَن دے جھڑ بَدل دیاں ٹُکڑیاں پرکھاریاں تھی تھی ول ڄم ویندیاں ہَن اَتے ہک چھیڑو ڳاندا پیا ہا۔ اُوندا ہک مصرعہ ایں سارے منظر سُودھا، اپݨے سارے اثر سمیت میکوں یاد ہے۔

اللہ ساݙی ٻنی وَسائےپہلی دَھمک تَندُولے والی

دَرّے اُتے پہاڑ دی کَچھ وچ مُندراݨی شہر کنیں کُجھ اُتوں پتھر چا چا کے ہک ٻن ٻدھیندے ہاسے۔ ٻَن کینکوں آہدن؟  کیویں ٻَدھی ویندی ہئی؟ رحیم داد بابر چپڑاسی کیویں ٻن ٻدھݨ آلیں کوں دیر نال آوݨ اُتے کَن پکڑا کنیں اُنہیں دی کنڈ تے پتھر رکھیندا ہا؟ او ویلھے تݙاں لفظیں وچ قید کیتے ڳئے ہن۔ اَڄ نہ او لفظ ریہن نہ اُوں سَمیں دا جادو۔ کمارے کراوݨ کیتے جتھاں رودکوہی دا چپڑاسی ہوندا ہا، اُتھاں ہر پتی دے پاسوں ہر نمبردار دا چُݨیا آدمی ہوندا ہا جیکوں ”مہمار“ آَہدے ہن۔ اے کمارے کراو ݨ دا ہوکا ݙیندا ہا۔

سکندر ناں دا آدمی بغلاݨیں کنیں آوے ہا۔ اے آدمی ٻہوں دَبنگ اَتے کُراڑی آواز وچ ہُوکا ݙیندا ہا۔ اُوندا ہُوکا اَڄ وی اپݨے تا ثرات سُودھا یاد ہے۔ اے ݙسݨ کیتے جو فجر کوں وَستی کنیں ݙاہ میل چھینل پہاڑ دے بغل وچ کل ٻن ٻدھݨ وَنڄائے، او ہوکا ݙیوݨ کنیں پہلے اے آکھے ہا:

رولے   ݙے    نہ  پاݨی

روندے رݙ تے چولاݨی

اَڄ نہ ساݙی وَستی دا، نہ رݙ اَتے چولاݨی دی آبادیں دا کوئی آدمی اُوں ویلھے دے درد کوں سمجھ سنڳدے۔ لَݙ ڳئیں دے خالی کھولے کجھ نئیں ݙسیندے۔ لفظ باقی ہِن، کیفیتاں باقی نئیں۔ اَڄ تاں اے موضع رݙ اَتے چولاݨی باغ بہار ہِن، اُوں ویلھے تاں گڑکاں اَتے کھݙاں ہوندے ہائن ۔

اے اَزلی تسے، ساݙی عمراہ دے دریا دی مݨ اُتے وَسدے لوک ڄاݨ سنڳدن جو  پوہ دی رات کُھوہ دی ڳادھی اُتےٻَہہ، دُھسا پا کنیں رَڑھ راہی کیویں کیتی ویندی ہئی؟ اواندھے کیویں وَلائے ویندے ہن؟ بُھرڄل، ڈھینڈھا، کانڄݨ، چکلی، چکل اَتے ٹھاکݨ چا ہوندی ہئی؟  اَتے اُوں ویلھے تیݙے کُھوہ تے آئیاں دا کیا تاثر ہوندا ہئی ؟  کوئی کیویں کُھوہ تے آندی ہئی؟ وعدے دے کُوڑے کنیں چَھلے کیوں اَ تے کیویں منگئے ویندے ہن؟ یا کوُنجاں دریا دی لام گِھن کنیں کیویں اُݙردیاں ہن؟

میں اے نمہی پیا آہدا جو او چنڳے وقت ہن۔ میݙا اے مطلب وی نئیں جو او گندے وقت ہن۔ میݙا مطلب تاں چھڑا اِتلا ہے جو او ویلھے وی ہئین اَتے ہُݨ ہُݨ نال ہے۔  اُوں وقت دیاں وَرتارے دیاں اپݨیاں شئیں ہن۔ اُوں ویلھے دیاں اپݨیاں کہاݨیاں اتے لوک ڳاوݨ ہَن۔ اَڄ او شئیں نئیں ریہاں۔ او لفظ ہوا وچ رَل کے ہوا تھیندے ویندن۔ اَڄ او ماحول نئیں، اُوں ماحول اَتے آس پاس دے تاثرات اَتے کیفیات نئیں۔ او رَڑھ راہی دا سماج ہا ۔ اُوں سماج دی دُعا ہئی ” اللہ گھوڑے جوڑے ݙیوے“۔ اَڄ نہ گھوڑے اَتے جوڑیے منگئے ویندن، نہ "ݙدھ پُتر والا تھیویں" دی دُعا اُوں کیفیت وچ ݙتی ویندی ہے۔ اَڄ نہ جوڑے ہِن نہ درے ہِن، نہ ہَل ہَن نہ ہَلی وَدھے دی دُعا ہے۔ اے سارا کُجھ تکھیں تکھیں بدلدا پئے اَتے ضرور بدلݨے۔

ایں ساری صورت دا نتیجہ اے تھیندا پئے جو ساݙا سارا ماضی ایں طرانح ختم تھیندا پئے جو ایندا کوئی اَیرا، کوئی نشان باقی نئیں پیا بچدا۔ اَساں ݙور کٹی پتنگ تھیندے ویندے ہئیں۔ وقت لفظیں وچ قید تھی کے گُزریں زمانیں دے اَیرے  ݙکھلیندے۔ لفظ لکھت پڑھت وچ آ کے باقی رہندن۔ اے لفظ، اے ماء ٻولی ساݙی تہذیب اَتے ساݙے کلچر دا نوےّ فیصد حصہ ہِن ۔

ساݙا اے نوّے فیصد کلچر ایں واسطے مِٹدا پئے جو اساں پہلے جنمیں وچ کوئی گناہ کیتا ہا۔ اڄ او گناہ نئیں بخشیندا پیا۔ اے گناہ ہئی آزادی دی چاہت دا، اے گناہ ہئی اپݨی دھرتی اُتے ساول ݙیکھݨ دا۔ اے گناہ  ہئی اپݨے کلچر کوں پَھلدا پُھلدا اَتے ساول ݙیکھݨ دا۔ آہدن ”ݙائݨ تاں ڳئی، ݙند سٹ ڳئی “۔ سامراجی تاں ڳئین پَر اپݨی بیورو کریسی چھوڑ ڳئین۔ اے ݙند تلوار کنوں تکھے اَتے وال کنوں پتلے ہن۔