توں ݙس کاکا

(شاکا سانگھڑی)

اے 1990 دے الیکشن دی ڳالھ ہے۔ بی بی شہید دی ݙڈھ سال دی جمہوری حکومت دا ضیاالحق دی باقیات کریا کرم کر چکے ہن۔ ٻہوں رنج، ݙکھ اتیں بھئو دا ویلھا ہئی۔ اڄوکے سوجھلے وچ ݙیہدے ہئیں تاں سُدھ پوندی ہے جو کیویں بی بی شہید دی حکومت کوں مُکاوݨ دے تاݨے پیٹے امریکی تے پاکستانی اسٹیبلشمنٹ کنیں گھن سعودی عرب دے مجاہد اعظم اُسامہ بن لادن تائیں کھنڈے ہوئے ہائین اتیں وچوں نقلیں (tricksters) دی ہک لمبی تیند ہئی جیندے وچ اَڄ دے لبرل نونی حکمرانیں کنیں گھن جماعت اسلامی اتیں نوائے وقتی جہیں سبھے کردار شامل ہن۔

سرائیکی لوک سانجھ دی سنگت گومگو دا شکار ہئی جو موڑی ساݙا اتھاں کیا کردار بݨدے؟ ایں حوالے نال لوک سانجھ دا ہک کٹھ تھیا۔ اُستاد فداحسین گاݙی اتیں نال ڳنڈھی جمہوری اتیں ترقی پسند سنگت دا اے وچار ہا جو ساکوں بی بی شہید اتیں جمہوری تحریک دا ٻانہہ ٻیل تھیوݨا چاہیدے اتیں ایندے کیتے سرائیکی لوک سانجھ الیکشن وچ پیپلزپارٹی دی حمایت دی قرارداد پاس کرے۔ مظہر عارف سئیں جیڑھے جو اوں ویلھے لوک سانجھ دے جنرل سیکریٹری ہن، اُنہاں اعتراض چاتا جو سرائیکی لوک سانجھ تاں ہک غیر سیاسی پلیٹ فارم ہے اتیں اے سیاسی قرارداد کیویں پاس کر سڳدی ہے؟ ڳالھ یا درست آکھوں تاں جھیڑا ودھ ڳیا۔ چھیکڑ مظہر عارف سئیں اوکھے تھی کنیں اُستاد فداحسین گاݙی کنوں پُچھیا: "کیا بی بی تہاݙی کُجھ لڳدی ہے؟" اُستاد فداحسین اپݨے خاص شانتی آلے سٹائل وچ آکھیا۔ "جی کاکا۔۔۔ تُہاݙی کُجھ لڳے نہ لڳے پر ساݙی لازمی لڳدی ہے[1]۔" قرارداد تاں پاس تھی ڳئی پر سانجھ اُتیں سنجھ پئے ڳئی۔۔۔۔ اے ہک لمبی کہانی ہے جو کیویں لوک سانجھ دی ری۔

آرگنائزیشن دے ناں اُتیں اونکوں چیݨا چیݨا کیتا ڳیا۔ کیویں مُلتان میٹنگ تھئی۔ اُستاد فداحسین گاݙی اپݨا صدرارت کنیں استعفی ݙتا اتیں کیویں محمود نظامی دے الیکشن دی راہ کھوٹی کیتی ڳئی۔

جیویں آہدن ویلھا ہک جاہ نئیں رہندا۔ 1993 دے الیکشن دا ٹائم آڳیا۔ پاکستانی اسٹیبلشمنٹ بی بی شہید بارے وت نرم تھی چُکی ہئی۔ مُلتان دی سنگت فاروق لغاری نال مل کنیں موئی ہوئی سرائیکی لوک سانجھ کوں جیندا کر کنیں بی بی شہید دا سرائیکی دے حوالے نال ہک سیمینار رکھیا ۔ مظہر عارف اوں پروگرام دے سٹیج سکریٹری بݨ ڳئے اتیں وت چویج کنیں فاروق لغاری دے صدرارتی محل وچ میڈیا سیل دی ہک سیٹ سنبھال ٻیٹھے۔ جݙاں مرتضی بھٹو چٹے ݙیہاڑے قتل تھیا، بی بی شہید دی حکومت ڈیرہ غازی خان دے لغار برطرف کر ݙتی اتیں آصف علی زرداری کوں لہور کنیں گرفتار کرجیل وچ سٹ ݙتیا ڳیا تاں اسلام آباد دی سنگت دی مظہرعارف نال ملاقات تھئی اتیں پُچھیا جو کیا تُساں ہُݨ وی لغار دے صدارتی محل میڈیا سیل وچ کم کریندے رہسو؟ اُنہیں دا جواب ہئی جو "اے نوکری ہے اتیں ایندا سیاست نال کیا ڳانڈھا؟"۔ پر ایندا سیاست نال ڳانڈھا تاں ہئی جو جݙاں فاروق لغار کوں نوازشریف بے عزت کر صدارت کنیں ہٹایا تاں نوکری وی چلی ڳئی۔

اوندے باد ہک لمبی کہاݨی ہے سویل کنیں گھن سرائیکی لوک پارٹی دے بݨن تائیں دی۔۔۔ کیا کیا تھیندا ریہا تے کیویں کیویں تھیا، ایندی پھرول کہیں ٻئے ویلھے۔۔۔۔

کُجھ سنگتی بجا طور آکھ سڳدن جوایں ساری کہاݨی وچ شخصیات کوں ڈسکس کرݨ دی کیا تُک ہے؟ پر کیا کوئی کہاݨی کرداریں مُتوں تھی سڳدی ہے؟ تاریخ وی ہک کہاݨی وانگوں ہوندی ہے۔ سرائیکی تحریک دی تاریخ کُجھ ݙہاکیں دی تاریخ ای تاں ہے اتیں اوندے ٻہوں سارے کردار اڄ وی جیندے جاڳدے ہن اتیں اپݨے اپݨے دڳ اُتے ٹردے پئین۔ جیندی ہک جھلکی 10 اپریل 2017 کوں رفعت عباس سئیں دے انکارآدر وچ تھئے مُلتان دے پروگرام وچ تھئی ہے۔ اے کہاݨی کرݨ دی عملی وجہ اے ہے جو ہُݨ وت اڳلے سال الیکشن ہن اتٰیں سرائیکی صوبہ دی عوامی مانگ دا سوال ہے۔ نال نال سرائیکی لوک سانجھ کوں ری۔آرگنائز کرݨ دی ڳالھ وی چلدی پئی ہے۔ ایں سبھے پچھوکڑ وچ پراݨے اتیں ننویں کردار سٹیج سنبھلیندے پئین۔

---

[1]  عاشق خان بزدار اے کہاݨی کئی واری سنگتیں کوں سُݨا چُکے۔۔ 

پردہ اتیں جنسی پاکیزگی ۔۔۔۔۔ لکھت: فدا حسین گاݙی

پردہ اتیں جنسی پاکیزگی

فدا حسین گاݙی 

[نوٹ: اے لکھت "پردہ" دے ناں نال لکھئے ہک مضمون وچ شامل ہئی جیڑھا جو 1970 دے ݙہاکے وچ تونسہ کنیں چھپݨ آلے میگزین "سنیہا" وچ چھپیا ہئی۔ شیت اے سرائیکی وچ پردہ اتیں جنسی پاکیزگی دے سبجیکٹ تے پیلھی تنقیدی لکھت ہے۔۔]

کیا واقعی پردہ جنسی پاکیزگی دا معاون اے؟ قطعی طوراُتے اینویں نئیں۔ جنس یا  سیکس ہک فطری جذبہ ہے ۔ قدرت ایں جذبے اُتیں نسل دی بقا دا دارو مدار رکھیے۔ جیویں بُکھ ہک ضرورت ہے، اینویں جنس وی ہک صرورت ہے ۔ بکھے کیتے روٹی دی کشش راہوݨی اے، اینویں نر ‘ مادہ دے درمیان، عورت مرد دے درمیان ہمیشہ کشش باقی رہݨی اے۔ بُکھے کنوں روٹی کھس گیدھی ونڄے تاں بُکھ ختم نئیں تھیندی‘ ودھدی اے۔ عورت اَتے مرد کوں ‘ وکھو وکھ کر ݙتا ونڄے تاں ایہ کشش گھٹݨ دی بجائے ودھسی۔ تریمت ہک پُر اسرار شے بݨ ویندی اے ۔ ایندا نتیجہ کڄے پردے اَتے عزت دی جاہ تیں بے راہ روی نکلدے ۔ واہندے پاݨی دے اڳوں بند ٻدھ ݙتا ونڄے تاں پاݨی آپݨا اصلی راہ چھوڑ کیں اِنتیں اُنتیں کھنڈ ویندے۔ عورتیں کوں کوٹھیں کلوٹھیں اِچ ڈھک کے اساں جنستی جذبے دی صحیح نکاسی کوں روک ݙیندے ہئیں۔ نتیجہ کجی اَتے بے راہ روی نکلدے۔ پرے کنیں پہاڑ سوہݨے لگدن ۔ برقعے اِچ اندھی کاݨی پُرکشش بݨ ویندی اے ۔ ہک عورت مرد دے درمیان رواجی فاصلہ ‘ ݙوجھا برقعہ ایں شوق کوں دو آتشہ کر کنیں بُرائیں دو آمادہ کریندے ۔ پچھیں اوہا شئے پیدا تھیندی اے جیندا ناں فحاشی اے۔

انسان جانوریں دی سطح کنوں بلند اے ۔ عورت مرد دا ڳاں‘ ݙاند آلی کار رشتہ نئیں۔۔ ابتداء اِچ عورت ساݙی ماء اے، کجھ وݙے تھیندے ہئیں تاں عورت ساݙی بھیݨ اے ۔ اَتے اڳوں ونڄکنیں بھر پور زندگی گزارݨ کیتے عورت کوں مرد دی اَتے مرد کوں عورت دی بطور سنگتی اَتے رفیق دے ضرورت اے۔ او جانوریں وانگوں صرف نر ‘ مادہ نئیں۔ ہموار اَتے صحت مند زندگی گزارݨ کیتے مرد اَتے عورت دا محض کٹھ لازمی نہیں بلکہ ݙونہیں دیاں طبعیتاں اَتے مزاج اِچ ہم آہنگی ضروری اے۔ ہک ٻئے نال صحیح محبت ہووے ۔ سچی اَتے صحیح محبت دی بنیاد جنسی کشش کنوں علاوہ جذباتی اَتے ذہنی ہم آہنگی اُتے ہوندی اے ۔ ساݙے ایں پردہ سسٹم اِچ اے محض حسنِ اتفاق ہوندے جو شادی دے بعد کہیں جوڑے دی ذہنی اَتے جذباتی سطح ہکا ہووے ۔ تھیندا اے ہے جو شادی دے ابتدائی ݙینہوار جسمانی ضرورت دے ہتھیں کجھ درست لنگھ ویندن۔ پر اڳوں ٻال ٻچے تھیوݨ دے بعد طبعیتاں دے اختلاف اُبھردن۔ اَٹا ‘ لوݨ، تیل اَتے کاٹھیں دے مسئلے سامہݨے آندن ۔ اَتے نتیجہ کݙاہیں مکمل خانہ خرابی اَتے عموماً ہک مسلسل تلخی اَتے کوڑ دی زندگی اِچ ظاہر تھیندے۔ خانگی زندگی اِچ جذبات دی تسکین نہیں تھیندی ۔ جذبات آخر کوئی نہ کوئی رستہ ڳول گھندن۔ عورت کوں مرد دی زندگی کنیں مکمل انج پنج رکھݨ دا نتیجہ غیر فطری مطلب اے چھوریں دے پاسے رغبت ‘ جوئے، نشہ بازی اَتے ایہو جئیں ٻنہیں شکلیں اِچ نکلدے۔

نچلے طبقے دی عورت، توڑے جو او قبائلی سماج ہا یا جاگیرداری سماج، ایں طرح دے پردے دی متحمل نہ ہئی ۔ اَڄ دے سرمایہ دارانہ سماج اِچ وی کہیں مزور اَتے ڄٹ دی ذال واسطے نا ممکن اے جو ایں طرح دا پردہ کر سڳے ۔ سرمایہ دارانہ سماج اِچ تاں ہتھوں ضروری تھی ویندے جو تریمت اوّل تاں مرد دے کٹھے کم کرے ۔ نہ تاں کم از کم اوندی کنڈھ پچھوں شہر بازار، سودے سود، دوا علاج دے دھندے نپٹاوے۔ ایہہ حالت اِچ پردہ کتھاں رہ سڳدے۔ خاص کر جیڑھلے کوئی عورت ڈو چار ٻالیں دی ”ماء“ ہووے اَتے رنڈڑ اَتے بے سہارا ہووے۔

اصل اِچ تاں عورت دا پردہ ساݙی اکثریت اَتے عام لوکیں دا مسئلہ اِی نہیں۔ اے محض متوسط طبقے دی منافقت اَتے انج پنج رہݨ اَتے آپ کوں عزت دار بݨاوݨ دی ہک کشش اے۔

اے آپݨے آپ کوں مزدوریں اَتے کسانیں کنوں زیادہ اعلیٰ، زیادہ دولت مند اَتے زیادہ غیرت مند ثابت کرݨ واسطے آپݨے ملکیتاں ودھیندن اَتے ولا انھیں کوں ݙک ݙک اَتے کج کج رکھیندن ۔ عورت انھیں دے اعلیٰ ترین ملکیتیں اِچوں ہک اے۔

ہُݨ نویں سماج دیاں ضرورتاں او وقت سر اُتے گھن آئین جو عورت ہک ملکیت دی شکل کنیں نکل کیں انسان دی شکل اِچ آپݨا بار آپ چاوݨ واسطے سامݨے آوے۔ اَڄ ایں ملکیت کوں پالݨ اوکھا تھی ڳئے۔ پردے اتیں جاگیرداری سسٹم دی کندھ دے ایرے ڳل بُھرچکئین ۔ انہیں کوں بوسیدگی دا کلر کھا ڳئے۔  اے کندھ محض ہک دھکا منگدی اے ۔ لوڑھ ایں ڳالھ دی اے جو وقت دی آواز اُتے لبیک آکھ کجھ بھیݨیں سامݨے آون۔ ملامت اَتے کل کل دا نشانہ بݨن اَتے آپݨی صنف کوں صدیں پُراݨے ایں ظلم کنوں نجات ݙیواون۔

سرائیکی اَتیں پاکستانی سیاست دے اُپٹھ ۔۔۔۔۔ احسن واگھا

سرائیکی اتیں پاکستانی سیاست دے اُپٹھ

احسن واگھا

[نوٹ: اے لکھت سرائیکی لوک سانجھ ریت دے چھی ستمبر2015ء کوں ڄام پور وچ تھیوݨ آلے کٹھ وچ پڑھی ڳئی ہئی۔۔۔ جیڑھی سنگت اُتھاں نئیں رَل سڳی، اُنہیں دے پڑھݨ اتیں ڳالھ مُہاڑ سانگے سُنڄاݨ بلاگ وچ چھاپا ویندا پئے]

اڄو کی ی پاکستانی سیاست دے چار اُ پٹھ نشابر ہن: ہک اے جو انرجی مُتوں پنجاب، انرجی نال بھرئیے علاقیں تیں وَزبرائی اتیں ݙَڈھپ ورتݨ منگدے۔

ݙوجھا اُپٹھ اے ہے جو اَساں سرائیکیں دا سیاسی جھیڑا  ݙو مرکزیں،   پنجاب اَتیں وفاق نال ہے۔ پر مُلک دی سبھ کن وݙی مرکز پسند پارٹی، پی پی پی نال سرائیکیں دی آپت اَتیں اُپرپ دا ݙونگھا سمٻندھ ہے (آیا سہی سچ پی پی پی مرکز پسند ہے؟)

تریجھا اُپٹھ اے ہے جو ریاست دے محکمہ فوج دی اپݨی نویکلی اَلاوݨی ہے۔ اتیں اے الاوݨی ہکے واہ واہ کیتے ہے۔ اَٹ نِوٹ دی جاہ کائے نی۔ ہک اللہ پاک دی ذات عیبوں خالی ہے۔ آیا پاک فوج دی ذات وی عیبوں خالی ہے؟

چوتھا اُپٹھ ہےدیسی لوکیں کن کراہت کرݨ آلا مہاجر میڈیا۔ کروڑیں  گونگئیں لوکیں دا پڑ ہے اتیں اُنھیں دے سر تیں لوندا  رڑدا  اوپرا میڈیا۔

ہُݨ، ذرا اُتو چتریے چا ر اُپٹھیں دی تھولی جھئیں مزید الاوݨی کریجے۔ کالونئیلزم دیاں ٻہوں ݙیفی نیشناں تیں پھرولݨیاں ہن۔  ہک اے ہے جو کہیں وسیب دے اُتے کہیں ٻئے وسیب دے تھݙئیے پَٹے لوکیں دا راج۔ اے شک ہُݨ پکا کرݨا پوسی جو پاکستان ہک کالونی ہے۔سبھ کن اُتلئیں کُرسیں تے ٻیٹھے ہک ہک ماھݨو دی پیڑھی پٹیجے تاں کہیں دے وی ݙاݙے پرݙاݙے دیاں قبراں ایں مُلک وچ کائے نی۔ جیندیاں ہن، او  اصل حکمران کائے نی، سنبھوڑا ہے۔ کالونئیلزم وت گِجھ دی وصف آلا ہوندے۔ اے اینویں نئیں ہَٹدا۔

یا تاں جیڑھی جُون کوں اے پٹیندا پئے، اوکوں پور ݙیویجے۔ یا انھیں ڳِجھیں کوں وٹے مار مار ہکلݨا پوندے۔اَتیں اصل ڳالھ اے ہے جو کوئی وسیب موئے جُون آلی کار ہووے کیوں؟  پنجاب دے کولہوں نہ ہائیڈیل انرجی دا کئی سَوب ہے ( پنجاب دے اپݨے دریاویں وچ سندھ جتی ست کائے نی)، نہ تھرمل سارݨ کیتے تیل یا  کوئلہ، نہ سولر پینلیں کیتے خالی پلاٹ ہن اتیں نہ ونڈ ملیں جوڳی ہوا ہے۔ ایں علاقے دے اُتلے طبقے دا ہُݨ بھووݨ پئے ڳئے۔ اتیں پنجابی لوک وت  ہن وی اپݨے۔ اُنھیں نال نہ ہکے  ساݙی ٻنے سانجھ ہے، بلکہ اَلا ٻول، ساہ سوب دے  ڳانڈھے وی ہن۔ انھیں کوں برابری سکھاوݨی پوسی۔ اتیں اے سکھاوت سکھݨی پرَم پریت نال نئیں تھیندی۔ جھیڑا لاوݨا ہوندے

ݙوجھے اُپٹھ دی ڳالھ کریجے تاں سرائیکیں کوں اپݨا صوبہ نہ ملݨ دا ٻہوں ارمان ہے۔ اتیں ایندے نہ ملݨ دی اَلاوݨی وچ سرائیکی سارا ݙوہ پی پی پی کوں ݙیندن۔  ن۔ لیگ یا اڄ دی مہاݙ پی ٹی آئی دا صوبے دے ذکرے وچ ناں کوئی نئیں چیندا۔ ہکے پی پی پی کن اُمید تے جھیڑا  کیوں؟ اے  وی شاند ہے۔

پی پی پی کیا ہے؟ ہند۔سندھ دی نویں تاریخ وچ جنھیں خطیں وچ ڈھیر سیاسی شھادتاں تھئین، اُنھیں وچو ہک خطہ سندھ ہے۔ پی پی پی دے پالیسئیں اتیں ورتارے دے بارے اَٹ نوٹ تھی سڳدے پر تاریخ وچ ایں پارٹی جیرھا پوکھا ݙتے او مُکریج نئیں سڳدا۔

جیرھلے 1977 دی پی پی پی اسٹیبلشمنٹ نال متھا ݙتا، تاں ایندا مُل ݙیوݨ والا کلہا ہک بھٹو شہید ہا اتیں ٻئے اوندے جیالے۔ اڄ دی پی پی پی دا عجب ریکارڈ  اے ہے جو سَٹ پِٹ پارٹی دی اُتم لیڈرشپ چیندی پئی ہے؛ مثال دے طور تیں سید یوسف رضا گیلانی، مخدوم شہاب، سید حامد کاظمی، امین فہیم اتیں ٻئے۔  معروضی وجہ جو وی ہے، جیالے ریزرو   وچ ہن۔ آہدن اکھیں وچ پگھر  او پیندن جنھیں دے پیو مر ویندن۔ سوچیندے او ہن جیرھے مار کھا ٻہندن۔

پی پی پی سرائیکیں دے قومی جھیڑے دی پردھان نئیں۔ اے بھیڑی سرائیکیں دی اپݨی بھیڑی ہے اتیں ݙونگھا وچار تیں پرُامن تݙ   ایندا  رستہ ہے۔ پر پی پی پی  سرائیکیں دی سَوڑ دا جن ہے، ایں پارٹی وچ "انٹرازم" کرݨ شاید ٹھیک ہوسی۔

تریجھا اُ پٹھ ، یانی فوج دا ورتارا ، آپ وی ہک اُپٹھ ہے اتیں ٻئے ترئیے اُپٹھیں کوں وی تکڑپ ݙیندے۔ فوج دے کُجھ ورتارے اُپٹھے نہ ہوون تاں ٻئے اُپٹھ سوکھے سِدھے تھی سڳدن۔ نظر آوݨ آلی اڳوائی، یانی فورسی ایبل فیوچر وچ ایں ڳالھ کوں دیر ہے جو سماج فوج مُتوں ہووے۔ پر ایران آلی کار  اے مثالاں تاں ہن جو فوج دی نویں اُساری کر ݙویندی ہے۔ پر  اے حالی سرائیکیں دا نویکلا مسئلہ نئیں۔ اپݨی فوج تھئی، ساݙے نال کیرھلے کیا کریسی، ایندا مطالعہ ہݨیں نال کریجے تاں چنڳا ہوسی۔ زندہ باد دے نعرے دا اڳلا منطقی ٹوݨا "مُردہ باد" ہوندے۔ سرائیکی اپݨی پوری تاریخ وچ "زندہ باد" دے شوقین نہیں ریہے، تاں وت اللہ کریسی اساکوں مُردہ باد دی لوڑھ وی نہ پوسی۔

چوتھا اُپٹھ اڄوکا میڈیا، ہک لُکا دُشمن ہے۔ اَساں "سرائیکیں" دیاں وی کُجھ گَھٹکیاں ہَن۔ اَساں دشمن کوں سنڄاݨݨ وچ دیر کر ݙیندے ہئیں۔ میڈیا دے بارے اے مضمونچہ اوھو جیسل کلاسرہ دے کٹھ دی الاوݨی یاد  ݙویندے جو میڈیا سندھ وادی دے سوہݨے مُہاندرے  اُتے روز لیپے چاڑھ ݙیندے، لَے لا ݙیندے۔   

ساݙی ریاست دا سبھ کن وݙا سیاسی اُ پٹھ اے ہے جو ہندوستان ساݙا دشمن ہے پر ہندوستان وچوں آئی ہوئی ٻولی ساݙی قومی ٻولی ہے۔ 

Stop forced disappearance of cultural face of Sindh

سرائیکی سُنڄاݨ اتیں سَوراج ۔۔۔۔ سانجھ دی لوڑھ

سرائیکی سُنڄاݨ اَتیں سَوراج

(سانجھ دی لوڑھ)

شاکا ہاری

اکثریت ہوندیں ہوئیں اقلیت دی حالت وچ جیوݨ دی ہک اڄوکی وݙی مثال سرائیکی ہن۔ لکھاں ایکڑ بھوئیں تے قبضہ، اوپری افسر شاہی، بجٹ وچ اپݨے حق کنیں وانڄ ، اماں ٻولی جیندا کوئی سرکاری ماݨ نئیں اَتے نوکریں تے تعلیمی اداریں وچ کہیں کوٹے مُتوں نینگر۔۔۔ ہوند رَکھیندیں ہوئیں اݨ ہوند۔ اے ہک غلامی نئیں تاں ٻیا اینکوں کیا آکھیجے؟

غلام دی وݙی نشانی اُوندی سُنڄاݨ نہ ہووݨ ہے۔ او ٻس غلام ہوندے۔ اوندی لوڑھ، سِک سَدھر، چنڳا مندا، اے سبھ کہیں وی کھاتے وچ شمار نئیں تھیندے۔ اوں مالک کیتے کماوݨے اتیں مالک اونکوں جیندا رکھݨے۔ اے ہک اَڄایا جیوݨ ہوندے۔ بندے کنیں گھن قومیں تائیں غلام دی ایہا ای نشانی ہے جو او سُنڄاݨ مُتوں ہوندے۔ اڳوں سبھ غلامی دے جیوݨ دیاں رمزاں ہن جیڑھے غلام ای ڄاݨدن۔  

غلامی کنیں مُکتی دا پیلھا قدم اپݨے آپ دی، اپݨے سروپ دی سُنڄاݨ ہوندے۔ اے کم ہک اَنتر کلاکاری منگدے۔ ایندے کیتے ہک اینجھی ننویں دید دی لوڑھ پوندی ہے جیڑھی پُراݨے کوں ننواں کرݨ دا چمتکار کرے۔ شاعری اتیں قصہ کہاݨی اڳوں آندن جو ننواں علامتاں اتیں استعارے بݨائے ونڄن۔ شئیں دے ننویں ناں رکھیندن۔ نںویں ڳالھ مُہاڑ کیتی ویندی ہے۔ جتھاں جتھاں ننویں سُنڄاݨ بݨی ہے، اُتھاں ایندا اے کلاتمک روپ نُشابر ریہے ڳئے۔ شیت کُجھ ایں کیتے وی جو کلا تے آرٹ وچ کُجھ اینجھے ڳُݨ ہن جیڑھے غلام کیتے اوں مُنڈھلے اتیں ڳٹیں گوݙیں ٻیٹھے ݙربھئو نال ڄالݨ تےاوندی پچھاݨ کرݨ سوکھا بݨا ݙیندن۔ ڳالھ جو وی ہووے پراپݨی ہوند اتیں سروپ دی سُنڄاݨ دی پیلھی پوڑھی کلاتمک ای ہوندی ہے۔ 

ݙوجھی پوڑی وچ اپݨی ایں سُنڄاݨ کوں اوپریں (خاص کر مالک) کنیں منواوݨ ہوندے۔ اپݨا راج، ماݨ سماݨ، اختیار منگݨا ہوندے۔ ایہو ویلھا ہوندے جݙاں غلام کوں اپݨی قدیمی تابعداری کنیں انکار کرݨا ہوندے۔ سوال چاوݨا ہوندے، جواب منگݨا ہوندے۔ اپݨے ݙر بھئو کنیں ٻاہروں آوݨا ہوندے۔

جیویں شاہ حسین آہدے جو "تخت نہ ملدے منگے"۔  کوئی وی اپݨا راج اتیں اختیار چھڑا منگݨ نال ݙیندا۔ اپݨے راج کیتے راج نیتک تھیوݨا پوندے۔ اپݨی تݙ اتیں پرلے دی نیت دی پچھاݨ کرݨی ہوندی ہے۔ ݙوجھے لفظیں وچ راج نیتی یا سیاست ہک اینجھی بھیڑی تے یُدھ ہوندے جیڑھا تیرتُفنگ مُتوں بھڑنا ہوندے۔ کہیں وی بھیڑی آلی کار بندہ ایندے وچ جان جہان کنیں ونڄ سڳدے۔ ڈھک ٻدھ تھی سڳدی ہے۔ راج نیتی کوئی کاٹھ دی شطرنج نئیں جو کاٹھ دا وزیر تے بادشاہ مویا۔ اللہ اللہ خیر سلا۔ غلام کیتے تاں اے جان دی بازی ہوندی ہے۔ پر ہک تراویں اے شطرنج وانگ وی ہوندی ہے جو ایندی ہک ہک چال دے وت کئی کئی پیچ ہوندن۔ مطلب اے ہے جو اے وݙی اٹکل دا کم ہے۔ 

سرائیکی اپݨی سُنڄاݨ دی پیلھی پوڑی چڑھ چُکن۔ اے اوں ویلھے تھئی ہئی جݙاں اَساں آکھیا ہئی جو "ساکوں آکھ نہ پنج دریائی" (اسلم جاوید)۔ یا وت جݙاں اساں آکھیا ہئی: "ساݙے سِندھو کوں سَندھو لڳیاں" (عشق بزدار) ساݙی اینجھی دریگھی الاوݨی ساݙی آپ دی سُنڄاݨ بݨدی ڳئی۔ اساں وت اپݨا ہک وکھرا تے نویکلا ناں سرائیک وی رکھ ݙتا۔

اڄ سرائیکی سُنڄاݨ کوں ݙوجھی پوڑی چڑھنی ہے۔ اپݨا انج پنج راج اتیں اختیار منگݨے۔ اے متھݨے جو اوں راج دا روپ رنگ کیا ہووے۔ اے ݙیکھݨے جو اے سرائیکی لوک راج ہووے نہ جو چھڑا مالک دا وٹاندرا۔ وت ایں کیتے تݨ مار تے بھیڑی کرݨی ہے۔ اے ہک وݙا اٹکل دا کم ہے اتیں ایں کم دا تجربہ سرائیکی لوکیں کوں گھٹ ہے۔ جنہیں کوں ایں ڳالھ تے یقین نہ آوے تاں او یوسف رضا گیلانی کنیں سبق پڑھن۔

سرائیکی لوک سانجھ کلہا کَلا اتیں ادب دے ودھارے کیتے نہی بݨائی ڳئی۔ ایندا مقصد چھڑا اے نہی جو ننویں شاعری تھیوے، پُراݨے قصے کوں ننویں کہاݨی بݨایا ونڄے۔ اے سبھ تاں ہئی ای ہئی جو اے تتی سسی دا پیرو راہݨیں تھل مارو دا پندھ ہئی۔ پر سسی دی منزل تاں کیچ ہوندے۔ اینویں ای لوک سانجھ دی سرائیکی سُنڄاݨ دی منزل تاں سرائیکیں دا اپݨا لوک راج اتیں اختیار ہئی۔ اپݨے آپ کوں غیر دے گُمان کنیں انج کرݨ اتیں ہک بݨاوݨ ہئی۔

اَسی دے ݙہاکے وچ سرائیکی لوک سانجھ ایں پندھ دی ہک اٹکل بݨائی ۔ او اٹکل اے ہئی جو سرائیکی لوک سانجھ سرائیکی تحریک دا ہک اینجھا دُھرا ہوسی جیڑھا غیر جماعتی ہوسی۔ شاعر، لکھاری اتیں انجو انج جماعتیں دے سیاسی کارکن سبھے ایندے ممبرتھی سڳسن۔  اے براہ راست سیاست تاں نہ کریسی جیندا اول آخر مقصد اقتدار گھنݨ ہوندے پر اے سیاست دا کلچر بݨیسی۔ اے ہک اینجھے اَیرے ٻدھیسی جو ایندے اُتے اُچی اُساری تھی سڳے۔ ایندے کیتے شاعری، میلے ٹھیلے، ڳالھ مُہاڑ، لکھت پڑھت کوں ودھیسی اتیں ورتیسی۔ اے ݙا بھالا سکھلیسی جو کیویں اکھیں پُݙ دے ایشوز کوں لوکیں تائیں گھن ونڄیجے تاں جو ہل چل تھیوے۔ ایندے کیتے شاگردیں، نینگریں، تریمتیں اتے وسیب دی ہر پرت نال ڳانڈھا جُڑیسی۔ اینویں اے سرائیکی تحریک دے رابطے دی سلہاڑ ہوسی۔ غیر سیاسی ہوندیں ہوئیں ہر اوں سیاسی جماعت نال رابطہ کریسی جیڑھی سرائیکی سُنڄاݨ کوں مننیدی ہے۔ ہر اوں پلیٹ فارم کوں ورتیسی جیندے نال سرائیکی مانگ اڳوں ودھ سڳے۔سانجھ اپݨا اے کم کُجھ  کیتا تے کُجھ ادھورا ریہہ ڳیا۔ اے اپݨیاں اَݨ مٹ نشانیاں چھوڑ  ویلھے دی وہیند وچ گُم تھی ڳئی۔

اڄ وت سرائیکی سُنڄاݨ ہک بند ڳلی وچ ہے۔اینکوں اٹکل اتیں ݙا بھالے دی لوڑھ ہے تاں جو سُنڄاݨ دا اے ݙوجھی پوڑی چڑھ سڳے۔ 

آہدن شئیں اپݨا اوتارا کریندن۔ کیا اڄ سانجھ دے ننویں اوتارے دی لوڑھ تاں نئیں؟ سنگت ایندے اُتے سوچ وچار کرے۔

سرائیکی لوک سانجھ دی تنظیم نو

[نوٹ: اے لکھت 1992ء وچ سرائیکی لوک سانجھ دی ولدا اُساری دی تجویز دے نتیجہ وچ لکھی ڳئی ہئی۔ اے اُردو زبان وچ لکھی ڳئی ہئی اتیں سُنڄاݨ جرنل اینکوں 2003ء دے نمبر وچ چھاپے۔ ایندا چھیکڑی حصہ بُلاگ وچ چھاپیا ویندا پئے جو ایں حوالے نال ڳالھ مُہاڑ اڳوں ٹُرے۔ ]  

سرائیکی لوک سانجھ دی تنظیمِ نو

                     

فدا حسین گاݙی

سرائیکی لوک سانجھ دی تنظیمی نوعیت بارے کُجھ آکھݨ توں پیلھے اے چنڳا ہوسی جو ایں لکھت وچ سیاسی تے اَدبی تنظیم دے الفاظ جئیں مفہوم سانگے ورتے ڳئین، اُنہاں دی وضاحت کر ݙتی ونڄے تاں جو ابلاغ وچ گھٹ توں گھٹ ابہام تھیوے۔

ایں لکھت وچ سیاسی تنظیم توں مُراد اینجھی تنظیم ہے جیندا کوئی باقاعدہ انتخابی منشور ہووے، جیڑھی اپݨی وکھری حیثیت نال یا کہیں ٻئی تنظیم نال رَل الیکشن لڑے، جیندا کوئی پارلیمانی بورڈ ہووے یا کم از کم جنہاں اُمیدواراں دی اے سپورٹ پئی کریندی ہووے تاں اینجھی سپورٹ تنظیمی حیثیت وچ ہووے۔ حصولِ اقتدار ایں تنظیم دا واضح مقصد ہووے۔

اے ڳالھ چیتے وچ راہوے، جیکر کوئی ایشو سیاست اَتیں انتخابات کوں متاثر تاں کریندا پئے پر اے باقاعدہ اقتدار دے حصول دی سٹریٹجی دا حصہ نئیں اَتیں ایں وکھرے ایشو دے حوالے نال جے کوئی تنظیم لوکاں نال رابطہ پئی کریندی ہووے یا لوکاں کوں متحرک پئی کریندی ہووے تاں ایں لکھت دے حوالے نال اے سیاسی عمل نہ سمجھیا ویسی۔

مثال کیتے، حکومت دوکانداراں اُتے کوئی وݙا ٹیکس لاگو کر ݙتے۔ دوکاندار ایں ٹیکس کوں ناجائز سمجھیندن۔ دوکانداراں دی انجمن ایں ٹیکس کوں رکواوݨ چاہندی ہے اَتیں ہڑتال کریندی ہے جو حکومت مجبور تھی ٹیکس واپس گھن گھنے تاں دوکانداراں دی انجمن دا اے عمل سیاسی نہ ہوسی۔ دوکانداراں دا مقصد چھڑا ایہو کُجھ ہئی جو او ننویں ٹیکس توں بچ ونڄن۔ ایں ہڑتال پچھوں اُنہاں دا مقصد حصولِ اقتدار نہی۔ ایں کیتے اے عمل نہ سیاسی ہئی اَتیں نہ دوکانداریں دی انجمن سیاسی ہئی۔ ݙوجھا اے تنظیم سیاسی اقتدار اُتے قبضہ نہی پئی کریندی۔ ہاں، اے ٻئی ڳالھ ہے جو ایں عمل دا ضمنی نتیجہ سیاسی ہوسی۔

ایں طرانح بہاریں دی (سرائیکی وسیب) وچ آبادکاری دا ایشو ہے۔ جے کوئی تنظیم ایں مسئلے کوں ایں ݙیہدی ہے جو کہیں غیر ثقافتی عنصر دے داخل تھیوݨ نال علاقے دا امن تباہ تھی ویسی۔ کلچرل سانجھ متاثر تھیسی۔ او ایں آبادکاری کوں مُلکی تے قومی مفاد دے نال نال ہک علاقے دے مفاد دے وی اُلٹ سمجھیندی ہے اَتیں اینکوں انج تے وکھرا ایشو سمجھ حکومت دے آبادکاری دے ایں اقدام دی مخالفت کریندی ہے، ایندے خلاف رائے عامہ ہموار کریندی ہے اَتیں اے سبھ کُجھ قانون دے دائرے وچ رہ کنیں کریندی ہے تاں ایں تنظیم دا اے اقدام غیر سیاسی ہوسی۔ جے کوئی تنظیم ایں ایشو کوں انتخابی مسئلہ بݨا اقتدار دے حصول دی سٹریٹجی دے طور ورتیندی ہے تاں وت اے سیاسی عمل سمجھیا ویسی۔ جے لُنڈی ڳالھ کریجے تاں ایں لکھت وچ سیاسی تنظیم اَتیں سیاست توں مُراد اقتدار دا حصول، اوندے کیتے واضح طریقہ کار اتیں مربوط سرگرمیاں ہَن۔

ایں لکھت وچ ادبی تنظیم توں مُراد اینجھی تنظیم ہے جیڑھی مقررہ وقفے پچھوں اپݨے مِتھے ہوئے پروگرام مطابق اجلاس کریندی ہے۔ اِنہاں اجلاسیں وچ نظم، غزل، افسانہ، ڈرامہ، انشائیہ یا کوئی مزاحیہ مضمون پڑھا ویندے۔ اے تنظیم اینجھے ادبی مواد دی اشاعت سانگے اہتمام یا تعاون کریندی اَتیں انہیں کتابیں رسالیں دی اشاعت پچھوں ایندا مقصد کاروبار وی نئیں۔ اینجھی تنظیم مقامی، علاقائی، مُلکی اَتیں بین الاقوامی وی تھی سڳدی ہے۔ ادب تے زبان دے فروغ سانگے ٻنہیں اپݨے سَنویں تنظیماں نال رابطہ رکھدی ہے۔ ایں لکھت وچ ایہو جہیں تنظیماں کوں ادبی تنظیماں آکھیا ڳئے۔

اڳوں ودھݨ توں پیلھوں ہک غلط فہمی دور کرݨ دی لوڑھ ہے۔ واقعات ہک ݙوجھے اُتے اثرانداز تھیندن۔ کہیں واقعے دا انج، ایں طرانح دا کوئی وجود نئیں جو اوندا ٻئے واقعات اُتیں تھوڑا ٻہوں قطعی طور اثر نہ پووے۔ تمام منظم زندگی سیاست نال جُڑی ہوئی ہے۔ لہذا اینجھے غیر سیاسی تنظیماں دا کوئی وی اقدام ہوے، او بلاواسطہ یا بالواسطہ سیاسی بہاؤ تے اثرانداز تھیندے۔ بانگ درا اِتیں بالِ جبرائیل سیاسی کتاباں نئیں پر اُنہاں سیاست کوں مُتاثر کیتے اَتیں کریندا پئین۔ اینویں عبدالستار دی تنظیم سیاسی تنظیم نئیں، وت وی اپݨے دائرہ کار وچ ہوندیں ہوئیں، اوں موجودہ سیاسی پارٹیں کوں، کہیں نہ کہیں حالیہ واقعات دے حوالے نال مٹاثر کیتے۔

سرائیکی لوک سانجھ متذکرہ بالا مفہوم سانگے نہ کوئی سیاسی تنظیم ہے اَتیں نہ کوئی ادبی تنظیم۔ بھلکہ ایندا دائرہ کار کلچر ہے۔ اے سرائیکی کلچر دا تحفظ چاہندی ہے، ترقی چاہندی ہے۔ تحفظ توں مُراد اے نئیں جو سرائیکی کلچر دی موجودہ صورت ہمیشہ کیتے قائم راہوے۔ اے تنظیم کلچرل بݨیادپرست تنظیم نئیں۔ تحفظ توں مُراد اے ہے جو ادب، رقص، موسیقی، مصوری، تعمیرات، یا ٻئے فنون لطیفہ دی باقیات، بھانویں جیڑھی صورت وچ ممکن ہووے، اُنہیں کوں محفوظ رکھیا ونڄے۔ تحفظ توں مُراد اُنہیں دا مستقل رائج یا قائم رکھݨ نئیں۔ تحفظ ایں کیتے ضروری ہے جو کلچر دی صورت وچ، ایں کلچر دے ارتقاء کوں سمجھیا ونڄے اَتیں مستقبل وچ ایندی سمت دا تعین تھی سڳے۔ نال نال اِنہاں باقیات دے ذریعے اے تجزیہ ممکن تھی سڳسی جو کنہاں مقامی اثرات راہیں اے تخلیقات مُتاثر تھیندن۔ کیڑھی تخلیق، کیڑھا شاہ پارہ، کیڑھی راڳ راڳݨی، ایں دھرتی نال گہرا رابطہ رکھدی ہے۔

سرائیکی لوک سانجھ موجودہ کلچر کوں ترقی ݙیوݨ چاہندی ہے تاں ایندا واضح مقصد اے ہے جو موجودہ کلچر وچ تبدیلی آسی۔ جے موجودہ کلچر توں سرائیکی عوام دی بے توجہی ریہی تاں وت ݙر اے ہے جو ارتقاء اَتیں تبدیلی دے عمل وچ ایندی جاہ کوئی اجنبی کلچر نہ مَل گھنے۔ ایں کیتے اپݨے کلچر کوں اَپنا کرائیں ایندی ارتقائی تبدیلی کیتی ونڄے تاں جو ساݙا کلچر اڄ دے تقاضیں کوں پورا وی کرے اَتیں ایندے نال اپݨی انفرادیت وی قائم رکھے۔

سرائیکی لوک سانجھ دا دائرہ کار کلچر ہے۔ لہذا زبان، ادب، رقص، موسیقی جہیں فنونِ لطیفہ اَتیں سماجی، سیاسی قدراں اتیں شعور نال وی ایندا گہرا تعلق ہے۔ کلچر دا میدان ٻہوں وسیع ہے۔ کلچر زندگی دے ہر شعبے نال متعلق ہوندے، تَہوں سانجھ ہک تحریک ہے۔ سانجھ زندگی دے انجو انج شعبیں نال ربط رکھ کرائیں سرائیکی حوالے نال سرائیکی کلچر اَتیں شعور دی ترقی چاہندی ہے۔ جے سانجھ دے ایں مقصد نال اتفاق ہووے تاں ایں دائرہ کار وچ سانجھ ہک رابطہ تنظیم ہوسی۔ ایندا کم مخصوص نہ ہوسی، بھلکہ عمومی ہوسی۔ ایندی وضاحت اینویں کریساں جو سانجھ ادب تاں تخلیق نہ کریسی پر رابط تنظیم ہووݨ سانگے، ادب پاریاں کوں ٻنہاں لوکاں تے تنظیماں تائیں اپڑیسی۔ اپݨے ایں عمل نال سرائیکی ادب کوں متاثر کریسی۔

 سانجھ سرائیکی اعداوشمار دا بیورو نئیں پر اعدادوشمار دے بیورو اتیں ایں میدان دے تخلیق کار لوکاں نال رابطہ کر کنیں اِنہاں اعداوشمار کوں اخبارات دے ذریعے، ٻنہیں تنظیماں سانگے، سرائیکی عوام تائیں پُچائیسی۔ ایں ویلھے سرائیکی اتیں سرائیکیں دے مفاد کوں الیکٹرانک تے پرنٹ میڈیا کتھائیں جاہ ݙیوݨ توں تیار نئیں۔ ایں کیتے وی رابطہ تنظیم دی لوڑھ ٻئی ودھ ڳئی ہے۔ رابطہ کاری دی بدولت۔ سانجھ پسماندہ سرائیکی علاقہ وچ لوکاں دے شعور دی سطح ودھاوݨ وچ پہل کاری کریندیں ہوئیں لوکاں کوں اِکویہویں صدی وچ داخل کرݨ دی موثر کوشش کر سڳدی ہے۔

سرائیکی لوک سانجھ رابطے دی تنظیم ہووݨ سانگے مختلف سیاسی تنظیمیں نال رابطہ کر کنیں سرائیکی کلچر دے ودھارے کیتے اُنہاں دا تعاون گھنݨ دی کوشش کریسی۔ اُنہاں کوں سرائیکی کلچر دی انفرادیت دی جاݨ کاری ݙیسی۔ اینویں او سیاسی تنظیماں جیڑھاں سرائیکی قومیت دی بݨیاد اُتے سیاست کرینداں پئین، سانجھ اپݨے دائرہ کار دے اندر رہندیں ہوئیں اُنہاں نال تعاون کریسی۔ توڑے جو اُنہاں دی آپت دی سیاسی کشمکش اڳوں مکمل غیر جانبدار رہسی۔ ایں توں علاوہ سانجھ سرکاری اِتیں غیرسرکاری افراد نال رابطہ کر کنیں اُنہیں دا تعاون گھنسی۔

ادب کہیں وی سماجی تبدیلی دا سبھ توں وݙا ذریعہ ہوندے، کہیں سماج دے ادب دا گراف اوں سماج دے شعور اتیں دانش دا گراف ہوندے۔ ایں کیتے سانجھ ادبی تنظیماں نال گہرا اتیں موثر رابطہ رکھیسی۔ ایں رابطہ دی کیا صورت ہوسی، ایندے کیتے عمل اتیں تجربے کنیں رہنمائی گیدھی ویسی۔

سانجھ تبدیلی چاہندی ہے اتیں ایں سانگے اے اَڄ توں ودھ سبھائیں کیتے کم کریندی پئی ہے۔ تبدیلی اَڄ دے کم دے نتیجے وچ کل ممکن ہوسی۔ تہوں اینکوں ننویں پیڑھی نال ودھ گہرا، موثر اتیں شعوری رابطہ رکھݨا پوسی تاں جو کل دے اِنہاں مالکاں نال مل کنیں مستقبل دی سمت دا تعین تھی سڳے۔ او سمت اختیار کیتی ونڄے جیڑھی بہتر مستقبل دی ضامن ہووے۔ ایں سلسلے وی اے وضاحت ضروری ہے جو سانجھ دا دائرہ کار کلچر ہے، تہوں طالب علماں نال ساݙا تعلق کلچر اتیں شعور دا ہوسی۔ موجودہ طالب علم تنظیماں سیاست توں متاثر ہن۔ انہیں دا طریقہ کار سیاسی پارٹیں وانگوں ہے۔ انہاں وچ او سبھ خوبیاں تے خرابیاں ہن جنہاں دا شکار ساݙی سیاست ہے۔ اَساں چاہسوں جو طالب علم، طالب علم ہووے۔ اوندی اجتماعی زندگی دا دائرہ کار، اوندا تعلیمی ادارہ ہے۔ تہوں اوندے عملی سرگرمیاں دا مرکز اوندی درسگاہ ہووے۔ او اپݨی درسگاہ دے حوالے نال اوندی بہتری سوچے۔ قانون دے دائرے وچ رہندیں ہوئیں، اوندی بہتری کیتے مل کرائیں کوئی اجتماعی ہئیت وضع کرے۔ نعرہ بازی، کلاشنکوف کلچراتیں طالب علم تنظیماں دی عہدہ داری پچھوں ذاتی مفادات، ترقی دی راہ وچ رکاوٹ ہن۔ سانجھ طالب علماں نال ایں طرانح د ے سرگرمیاں وچ تعاون کریسی جنہیں پاروں اُنہاں دے شعور اتیں آگہی وچ ودھارا تھیوے۔

ساݙی اَدھ یا اوں کن کُجھ ڈھیر آبادی تریمتیں دی ہے۔ موجودہ سماجی شعور ایں ڳالھ دی اجازت نئیں ݙیندا جو تریمت مرد ہک پلیٹ فارم اُتے کٹھے کم کر سڳن۔ تہوں تریمتیں دی کوئی انج تنظیم ہووے جیندا دائرہ کار زیادہ تر انسانی حقوق دا ہووے اتیں او ایں حوالے نال کم کرے۔

لُنڈی ڳالھ اے ہے جو لوک سانجھ ملکی قانون دے اندر رہندے ہوئیں سرائیکی ݙیس دے لوکاں دی جئیں حد تائیں شعوری سطح اُچی کر سڳدی ہے، او کریسی۔ اے سبھ کہیں عالمگیر فلسفہ کوں بݨیاد بݨا کنیں نہ کیتا ویسی اتیں ایندا نقطہ نظر عملی ہوسی۔ میلیاں ٹھیلیاں راہیں عوام نال جیڑھا رابطہ قائم تھیسی، اوندے سوجھلے پاروں اڳوں ودھسی۔ ایں تنظیم دا لوکاں نال رابطہ مقامی ایشوز ہوسن تے تنظیم اُنہاں ایشوز وچ کوئی پراجیکٹ بݨا کنیں حصہ گھنسی۔

        

سرائیکی وسیب، چھل ٻوݙ اتیں واٹر انفراسٹرکچر

سرائیکی وسیب، چھل ٻوݙ  اَتیں واٹر انفراسٹرکچر

مشتاق گاڈی

سرائیکی وسیب سپت سندھو دی دھرتی ہے۔ اتھاں ہزاراں وریہیں کنوں سندھو، اوندے ٻیلی دریا اَتے ہاکڑہ   اپݨی پاݨی اتیں مٹی دی کھیݙ رچائی پئین۔ایہو کھیݙ ساݙی وسوں دی لوں لوں وچ رچی ہوئی ہے۔

ایں کھیݙ وچ ہُݨ وݙی ہک ݙک ڈیمز ، بیراجیں تے نہریں دے روپ وچ آڳئی ہے۔سندھو دی ایں پراچین کھیݙ دا وݙا ارتھ ہئی جو نائیں ہک مݨ تے نئیں وہندی۔پاݨی کتھائیں مٹی پوریندا ہئی تاں کتھائیں ڈھاہ لیندا ہئی۔ آہدن جو سندھو ویہہ کلومیٹر دے پیٹے وچ وہندا ہئی تے ایندے پیٹ اچ کئٰی ٻیٹ، ٻیلے تے بُھنگ پلدے ہئین۔ کئی مور، کیہل، جھٻیل، موہاݨے دا ایندے نال سنگ ہئی۔

ساݙے بزرگیں اپݨی سوجھواݨی تے سِہݨپ نال چھل ٻوݙ کوں فیدہ مند بݨاوݨ کیتے سیلابی نہریں دی ہک وݙی تند ایں وسوں وچ تاݨی۔ اے سیلابی نہراں کلہا چھل ٻوݙ دے چار پنج مہینے چلدیاں ہئین۔ انہیں نال نیل، کپاہ، کݨک، ڳنا، جوار، ٻاجھرہ، چݨا اَتیں ٻیا ونکو ونک دیاں رَڑھیں تاں رھیندا ں ای ہئین پر نال نال وݙی چھل ٻوݙ دی ݙک ٹھل دا وی ہک سُتھرا بندوبست تھی ویندا ہئی۔ چھل ٻوݙ دا ٻہوں سارا پاݨی انہیں نہریں وچ وڳ ویندا ہئی تاں بچت تھی ویندی ہئی، اویں توڑے جو سندھو آپ بادشاہ ہے۔

انگریز یں اپݨے لوبھ اَتیں لندن دی سٹاک مارکیٹ دے ودھارے کیتے ہک ننویں کھیݙ ستری جیڑھی اڄ ساݙا ہک وݙا عذاب بݨ ڳئی ہے۔ اے کھیݙ ہئی دریانویں دے اڳوں  گیٹیں نال ہک اینجھی  پکی ݙک ٻدھݨ ( جنہیں کوں بیراج آکھیا ویندے) تاں جو پورے سال چلݨ آلیاں نہراں بݨ سڳن۔اے ڳالھ اوں ویلھے تائیں کامیاب نہی تھی سڳدی جݙاں تائیں دریا دا پیٹا نہ گھٹایا ونڄے ہا جیندے کیتے دریا دے نال نال پکے بند بدھݨ دی لوڑھ ہئی۔ انہیں بندیں نال اے تھئے جو انہیں دے پچھوں پکیاں آبادیاں تھی ڳئین جنہیں کوں ہر ویلھے بند ترٹݨ نال لُڑھ تے برباد تھی ونڄݨ دا ݙر بھئو رہندے۔  اگست 2010ء وچ تونسہ بیراج دے بند تُرٹݨ نال جیڑھی بربادی تھئی اے ہک اڳونہی جھلکی ہئی۔

ایں ساری کھیݙ وچ اساں اے بُھل ڳئے جو او لکھاں کروڑاں ٹن مٹی جیڑھی سندھو اتے اوندے  ٻیلی دریا مقدس ہمالیہ کنیں ڈُھو ڈُھو ساݙی وسوں دے سینے اُتے کِھنڈریندن تاں اوندا کیا بݨسی؟ ݙو کلومیٹر کنیں وی گھٹ دریا دی اڄوکی گُذرگاہ وچ کئی ݙہاکیں کنیں ٻَہندی او مٹی دریاویں دے واہݨ اُچے کر ݙتن۔ پُراݨے بند جھکے تھی ڳئین۔ جنگل ٻیلے نہیں ریہے جیڑھے دریا دی رفتار گھٹاون۔ ٹریکٹر نال ٻیٹ اینویں پدھرے تھی چُکن جیویں کوئی پَٹ ہوون۔ بیراجیں دے اَپ سٹریم ایتلی مٹی کٹھی تھی چُکی ہے جو  اُنہیں دے کئی گیٹ کم کنیں فارغ تھی چُکن۔ ٹیکنکل زبان وچ اکھیجے تاں انہیں بیراجیں دی ڈیزائن کپیسٹی (Design Capacity) ٻہوں گھٹ ڳئی ہے۔ اُتوں مجبوری اے ہے جو  چھل ٻوݙ دے موسم وچ ݙیمیں اتے بیراجیں دے گیٹ کُھلے تے نہراں کوں بند رکھݨا پوندے۔         

اڄ دی ٹیکنالوجی دے رُعب، خوشحالی تے بے انت دے  جھوٹے لاریں ساکوں  اپݨے دریاویں دے پاݨی تے مٹی دی ایں کھیݙ کنیں اݨ ڄاݨ تے بے پراوہ کر ݙتے۔ اُتوں اڄوکا اُوپرا اَتیں وَیرا میڈیا ایں سبھ دی اینجھی الاوݨی بݨیدے جو اَساں چھل ٻوݙ تاں پٹدے رہندے ہئیں پرسندھو دی ایں وسوں دی پرستھیتیکی (Ecology) دا دھیان گیان نئیں کریندے۔ چٹے انگریز دا ہک جادو ہے  جیڑھا اڄ وی سر چڑھ ٻلیندا پئے۔ اساں ایں مُندریجے ہئیں جو ساکوں اپݨی اکھیں ݙٹھی نئیں ݙسدی۔ سُنڄاݨ تاں ٻہوں اڳوں دی ڳالھ ہے۔

انگریزی سَمراج، مہاراجہ رنجیت سنگھ، افغان فرنٹیر اتیں وادی سندھ ۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔ مشتاق گاڈی

انگریزی سَمراج، مہاراجہ رنجیت سکھ ، افغان فرنٹیر اتیں وادی سندھ

مشتاق گاڈی

" دریائے سندھ  اُتے افغانیں، سکھیں تے سندھیں دے وچالے طاقت دی ونڈ ساݙا  ہک اینجھا سوچیا سمجھیا بندوبست ہے جیندے کارݨ دریا سندھ دی پاسیوں ساݙے اُتے کوئی دھاڑ نئیں تھی سڳدی۔"

(سیکرٹ پولیٹکل کمیٹی،  ریکارڈ آف ایسٹ انڈیا کمپنی)

برٹش ایسٹ انڈیا کمپنی 1757ء اچ بنگال ہتھیکا کیتا تے اُتھوں دی مالیے تے لگان دی سرکاری آمدݨ نال برٹش انڈٰین آرمی دی بݨیاد رکھی جیندے نال اڳوں پورے ہندوستان اچ انگریزی سمراج ٻدھیڄا۔ بنگال ہتھیکا کرݨ پچھوں انگریزیں  پیلھے 1764ء اچ بکسر دی مشہور بھڑاند اچ مرہٹیں کوں ہرا  کنیں بہار تے اُڑیسہ اچ کمپنی دی سرکار بݨائی۔وت نظام دکن نال رَل 1797ء اچ   میسور دے ٹیپو سلطان کوں ڈھوایا تے اڳوں روہیلیں تے مرہٹیں کوں ہریندے  1803ء اچ ایسٹ انڈیا کمپنی تے انگریز  پوری گنگا جمنا وادی تے مغل دربار دی مولدھاݨی دِلی دے مالک بݨ چُکے ہئین۔ مغل بادشاہ کوں پنشن ݙ ے ݙتی ڳئی۔

دلی نال ڳانڈھویں پنجاب (صوبہ لہور)  اچ  اوں ویلھے خالصہ سکھ تے اُنہیں دیاں کئی مِسلاں رنجیت سنگھ دے ہیٹھوں کٹھے تھی ہک وݙی تݙ بݨ چُکے ہئین۔  رنجیت سنگھ لہور کوں 1799ء اچ ہتھیکا کیتا ۔اوں   1802ء اچ بھنگی مِسل کوں ہرا کنیں سکھیں دے مقدس شہر امرتسر  کوں اپݨی سرکار اچ رَلایا۔

اوں ویلھے انگریزیں مہاراجہ رنجیت سنگھ دے پنجاب تے وادی سندھ  کوں ہندوستان تے افغانستان (سنٹرل ایشاء) دے وچالے ہک ' بفر زون' سمجھ اپݨی فوجی تے سفارتی کھیݙ   سِتری۔اپݨی تکڑی نیوی دی تݙ  نال پورے ہند سمندر اُتے اُنہیں دا زور چلدا ہئی تے ہندوستان اچ کمپنی دی سرکار کوں اوں پاسیوں کہیں وݙی چڑھائی دا ݙر بھئو نہی۔ جݙاں جو افغانستان تے ایران راہیں او پیلھے فرانس دے نیپولین تے وت زارِ روس دی چڑھائی دے ݙر بھئو اچ  ریہے تے جیندی اُنہیں ہر تراویں دی فوجی تے سفارتی ݙک ٹھل کیتی۔

افغانستان دی ایں ݙک ٹھل اچ مہاراجہ رنجیت سنگھ تے سکھیں دی پریتی جاہ ہئی۔ انگریزیں جیڑھی شطرنج دی کھیݙ سِتری، اوندا مُکھ مُہاندرا کُجھ ایں ہئی۔

1.  اُنہیں رنجیت سنگھ کوں 1805ء اچ ہک معاہدہ کر کنیں ایں ڳالھ  دا ٻَدھیل کیتا  جو او  مَرہٹیں تے روہیلیں نال کوئی سانجھ سٻدھ نہ کریسی جیڑھے جو اوں ویلھے بچے کھچے فرانسیسی جرنیلیں نال دِلی دے چودھاروں انگریزیں نال بھڑدے پئے ہئین۔ ایں بھڑاند اچ مرہٹیں تے روہیلیں رنجیت سنگھ تے افغانستان دے بادشاہ شاہ شُجاع کوں انگریزیں دے خلاف ہک وݙا  کٹھ بݨاوݨ دی سَت کیتی ہوئی ہئی۔ پر مہاراجہ رنجیت سنگھ  انگریزیں نال سانجھ سٻدھ کوں اپݨے کیتے  ودھیک فیدہ مند  تے محفوظ ڄاتا۔ 

2.  ہک پاسیوں انگریزیں رنجیت سنگھ کوں دلی نال ڳانڈھویں ماجھے دے ریجن (راوی تے بیاس دریا دے وچالے دا  اُتلا پنجاب جیندے وݙے مرکز امرتسر تے لہورہئین)  اچ تکڑا کرݨ کیتے سکھ سرداریں کوں اوندے ہیٹھوں لڳݨ دی تُلی ݙتی (میچو خوشونت سنگھ، صفحہ، 31)،  تاں ٻئی پاسیوں رنجیت سنگھ تے سکھیں کوں اپݨے کنٹرول اچ رکھݨ کیتےجمنا تے ستلج دے وچالے،  اُتلے پنجاب دے مَلوا ریجن کوں 1809ء اچ اپݨے ہتھیکے کیتا تے لُدھیانہ اچ ہک وݙی آرمی گیریژن بݨائی⁹۔ مَلوا سکھیں دی وݙی وسوں ہئی تے اُتھاں کئی نامی گرامی سکھ سرداریں اپݨی انجو انج سرکار بݨائی ہوئی ہئی۔ مَلوا  ہتھیکا کرݨ پچھوں انگریزیں اُتلے سکھ پنجاب کوں ونڈ ݙتیا۔مہاراجہ رنجیت سنگھ جیتلا وی ݙاڈھا ہئی پر او ندا پنجاب ہک ونڈا ہوئیا پنجاب ہئی۔

3.  انگریزیں تے مہاراجہ رنجیت سنگھ وچالےاُتلے  پنجاب دی اے ونڈ کہیں بھڑاند  مُتوں تھئی۔ لڳ بھڳ ہک پورا وریہہ  کمپنی دے ایجنٹ چارلس میٹکالف تے رنجیت سنگھ تے اوندے ساتھیں آپت اچ ڳالھ مُہاڑ کیتی رکھی جیندے اچ  ݙوہیں دھونس دھمکی کنیں گھن لوبھ  ݙیوݨ جہیں سارے سفارتی سَندر سلو ورتے۔ چھیکڑ اچ رنجیت سنگھ ایسٹ انڈیا کمپنی کوں کہیں بھڑاند مُتوں 1809ء اچ ہک معاہدہ راہیں پنجاب اچ ستلج دے پوادھی لمی پاسیوں دا مَلوا ریجن ݙے ݙتا۔

4.     پنجاب دی ایں کتر ویتر پچھوں انگریزیں مہا راجہ رنجیت سنگھ کوں پوری چُھٹی ݙے ݙتی جو او سرائیکی وسوں (مُلتان، بہاولپور، تھل، دیرہ جات)،  کشمیر ، پشاور وادی تے افغانستان تائیں کُھل کھیݙے۔اے سارا علاقہ اُنہیں دا  'انڈس بفر زون' ہئی جیندے اچ  اُنہیں اڳلے تریہہ چالیہہ وریہیں ہر پاسیوں اینجھی چومکھی بھڑاند کروائی جیندے اچ سکھ  پنجابی، افغان، سرائیکی، سندھی تے بلوچ آپت اچ گُتھم گُتھا ریہن۔ ایں بھڑاند کوں چالو رکھݨ تے افغان فرنٹیر اچ ہک تکڑی ہمراہی سکھ سرکار  رکھݨ کمپنی دی پالیسی ریہی۔ ایں کیتے جݙاں 1815 ء اچ رنجیت سنگھ دی مُلتان اُتے ہک دھاڑویلھے نواب مظفر خان کمپنی کوں مُلتان دا قلعہ مُفت ݙیوݨ دی ڳالھ کیتی تاں کمپنی ایں کنیں انکاری تھئی۔ایہو کُجھ اوں ویلھے کشمیر دے افغان صوبیدار دی ہک  اینجھی درخواست نال تھیا۔  

5.  ایں شرنج دی بازی یا 'گریٹ گیم' اچ کمپنی دا وچار تے مَن اے ہئی جو پنجاب ونڈا ریہوے تے افغانیں کوں ہر ہک سکھ نال بھڑایا ونڄے۔ (میچو خوشونت سنگھ، صفحہ 31)۔ ایں بازی اچ اُنہیں ݙنڈا تے لوبھ ݙیوݨ جہیں ݙوہیں ہتھیار ورتے۔  کمپنی دا  ایجنٹ چارلس میٹکالف رنجیت سنگھ  نال 1809ء اچ ملدے تاں اونکوں شاند ݙیندے جے او  افغانستان تے چڑھائی کرے تاں کمپنی دی پاسیوں چنتا دی کئی لوڑھ نئیں۔ جݙاں جو اوں ویلھے کمپنی دا ٻیا ایجنٹ  ایلفنسٹون افغانستان دے سیالے دی مولدھاݨی پشاور اچ  شاہ شُجاع نال فرانس، روس تے ایران دے خلاف ہک معاہدہ کریندا  پیا ہئی۔ ایسٹ انڈیا کمپنی لہور تے کابل وچالے ایں بھڑاند کوں چلدڑ  رَکھݨ چاہندی ہئی۔

6.  ایں گریٹ گیم دا کلاسیکل روپ اوں ویلھے سامہݨے آندے جݙاں انگریز  وائسرائے آکلینڈ دا رنجیت سنگھ دی سرکار نال 1838ء اچ معاہدہ تھیندے جو او کٹھے مل بھڳوڑے شاہ شُجاع کوں کابل دے تخت تے ٻَلہیسن۔ایں کم کیتے  انگریز یں نویکلی برٹش آرمی آف انڈس بݨائی جیڑھی سندھ تے درہ بولان دی پاسیوں قندھار  کنیں تھیندی  کابل اُتے چڑھائی کیتی۔ ٻئی پاسیوں رنجیت سنگھ دی فوج پشاور کنیں کابل پُڄی۔ کابل ہتھیکا کرݨ پچھوں برٹش انڈین آرمی دے نال مل کنیں رنجیت سنگھ دی فوج کٹھی پریڈ کیتی۔

انگریزی سمراج تےرنجیت سنگھ  دی آپت دی سانجھ  سٻدھ دے ݙوہیں کوں کئی فیدے تھئے۔ جتھاں رنجیت سنگھ  تے اوندا لہور  دربار  انگریزیں کیتے افغانستان دی پاسیوں کہیں دھاڑ  کیتے ہک ݙک ٹھل ہئی تاں ٻئی پاسیوں ایں سانجھ تے سٻدھ نال رنجیت سنگھ کیتے مُلتان، کشمیر تے پشاور ہتھیکا کرݨ سوکھا تھی ڳیا  تے جنہیں  دی لُٹ پُٹ نال اوندے خزانے بھریڄ ڳئے۔

ہک ڳالھ جیندی ساکوں اتھاں سُنڄاݨ دی لوڑھ ہے، او  رنجیت سنگھ دی سرکار دا دیسی ہووݨ ہے۔ اوندا وݙا  ارتھ اپݨے آپ کوں سمراٹھ  بݨاوݨ تے اپݨا خزانہ بھرݨ تاں ہئی، پر اوندی چیتے  کاری اچ انگریزی سَمراج وانگ سوشل انجینرنگ تے پولیٹیکل کالونائزیشن دا کوئی ایجنڈا نہی۔ جے کہیں علاقے کنیں اوندی مرضی دا  نذرانہ تے شُکرانہ ملدا ریہوے ہا تاں اوں علاقے کوں  کُھل چھوٹ ݙیوݨ اوندا مسئلہ نہی ہوندا۔مُلتان اچ ساوݨ مل دی سرکار ایندی ہک مثال ہے۔   

(سُنڄاݨ سرائیکی جرنل اپریل۔ اگست 2015ء دی ہک لکھت کنوں گیدھا ہک سیکشن)