انگریزی سَمراج، مہاراجہ رنجیت سنگھ، افغان فرنٹیر اتیں وادی سندھ ۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔ مشتاق گاڈی

انگریزی سَمراج، مہاراجہ رنجیت سکھ ، افغان فرنٹیر اتیں وادی سندھ

مشتاق گاڈی

" دریائے سندھ  اُتے افغانیں، سکھیں تے سندھیں دے وچالے طاقت دی ونڈ ساݙا  ہک اینجھا سوچیا سمجھیا بندوبست ہے جیندے کارݨ دریا سندھ دی پاسیوں ساݙے اُتے کوئی دھاڑ نئیں تھی سڳدی۔"

(سیکرٹ پولیٹکل کمیٹی،  ریکارڈ آف ایسٹ انڈیا کمپنی)

برٹش ایسٹ انڈیا کمپنی 1757ء اچ بنگال ہتھیکا کیتا تے اُتھوں دی مالیے تے لگان دی سرکاری آمدݨ نال برٹش انڈٰین آرمی دی بݨیاد رکھی جیندے نال اڳوں پورے ہندوستان اچ انگریزی سمراج ٻدھیڄا۔ بنگال ہتھیکا کرݨ پچھوں انگریزیں  پیلھے 1764ء اچ بکسر دی مشہور بھڑاند اچ مرہٹیں کوں ہرا  کنیں بہار تے اُڑیسہ اچ کمپنی دی سرکار بݨائی۔وت نظام دکن نال رَل 1797ء اچ   میسور دے ٹیپو سلطان کوں ڈھوایا تے اڳوں روہیلیں تے مرہٹیں کوں ہریندے  1803ء اچ ایسٹ انڈیا کمپنی تے انگریز  پوری گنگا جمنا وادی تے مغل دربار دی مولدھاݨی دِلی دے مالک بݨ چُکے ہئین۔ مغل بادشاہ کوں پنشن ݙ ے ݙتی ڳئی۔

دلی نال ڳانڈھویں پنجاب (صوبہ لہور)  اچ  اوں ویلھے خالصہ سکھ تے اُنہیں دیاں کئی مِسلاں رنجیت سنگھ دے ہیٹھوں کٹھے تھی ہک وݙی تݙ بݨ چُکے ہئین۔  رنجیت سنگھ لہور کوں 1799ء اچ ہتھیکا کیتا ۔اوں   1802ء اچ بھنگی مِسل کوں ہرا کنیں سکھیں دے مقدس شہر امرتسر  کوں اپݨی سرکار اچ رَلایا۔

اوں ویلھے انگریزیں مہاراجہ رنجیت سنگھ دے پنجاب تے وادی سندھ  کوں ہندوستان تے افغانستان (سنٹرل ایشاء) دے وچالے ہک ' بفر زون' سمجھ اپݨی فوجی تے سفارتی کھیݙ   سِتری۔اپݨی تکڑی نیوی دی تݙ  نال پورے ہند سمندر اُتے اُنہیں دا زور چلدا ہئی تے ہندوستان اچ کمپنی دی سرکار کوں اوں پاسیوں کہیں وݙی چڑھائی دا ݙر بھئو نہی۔ جݙاں جو افغانستان تے ایران راہیں او پیلھے فرانس دے نیپولین تے وت زارِ روس دی چڑھائی دے ݙر بھئو اچ  ریہے تے جیندی اُنہیں ہر تراویں دی فوجی تے سفارتی ݙک ٹھل کیتی۔

افغانستان دی ایں ݙک ٹھل اچ مہاراجہ رنجیت سنگھ تے سکھیں دی پریتی جاہ ہئی۔ انگریزیں جیڑھی شطرنج دی کھیݙ سِتری، اوندا مُکھ مُہاندرا کُجھ ایں ہئی۔

1.  اُنہیں رنجیت سنگھ کوں 1805ء اچ ہک معاہدہ کر کنیں ایں ڳالھ  دا ٻَدھیل کیتا  جو او  مَرہٹیں تے روہیلیں نال کوئی سانجھ سٻدھ نہ کریسی جیڑھے جو اوں ویلھے بچے کھچے فرانسیسی جرنیلیں نال دِلی دے چودھاروں انگریزیں نال بھڑدے پئے ہئین۔ ایں بھڑاند اچ مرہٹیں تے روہیلیں رنجیت سنگھ تے افغانستان دے بادشاہ شاہ شُجاع کوں انگریزیں دے خلاف ہک وݙا  کٹھ بݨاوݨ دی سَت کیتی ہوئی ہئی۔ پر مہاراجہ رنجیت سنگھ  انگریزیں نال سانجھ سٻدھ کوں اپݨے کیتے  ودھیک فیدہ مند  تے محفوظ ڄاتا۔ 

2.  ہک پاسیوں انگریزیں رنجیت سنگھ کوں دلی نال ڳانڈھویں ماجھے دے ریجن (راوی تے بیاس دریا دے وچالے دا  اُتلا پنجاب جیندے وݙے مرکز امرتسر تے لہورہئین)  اچ تکڑا کرݨ کیتے سکھ سرداریں کوں اوندے ہیٹھوں لڳݨ دی تُلی ݙتی (میچو خوشونت سنگھ، صفحہ، 31)،  تاں ٻئی پاسیوں رنجیت سنگھ تے سکھیں کوں اپݨے کنٹرول اچ رکھݨ کیتےجمنا تے ستلج دے وچالے،  اُتلے پنجاب دے مَلوا ریجن کوں 1809ء اچ اپݨے ہتھیکے کیتا تے لُدھیانہ اچ ہک وݙی آرمی گیریژن بݨائی⁹۔ مَلوا سکھیں دی وݙی وسوں ہئی تے اُتھاں کئی نامی گرامی سکھ سرداریں اپݨی انجو انج سرکار بݨائی ہوئی ہئی۔ مَلوا  ہتھیکا کرݨ پچھوں انگریزیں اُتلے سکھ پنجاب کوں ونڈ ݙتیا۔مہاراجہ رنجیت سنگھ جیتلا وی ݙاڈھا ہئی پر او ندا پنجاب ہک ونڈا ہوئیا پنجاب ہئی۔

3.  انگریزیں تے مہاراجہ رنجیت سنگھ وچالےاُتلے  پنجاب دی اے ونڈ کہیں بھڑاند  مُتوں تھئی۔ لڳ بھڳ ہک پورا وریہہ  کمپنی دے ایجنٹ چارلس میٹکالف تے رنجیت سنگھ تے اوندے ساتھیں آپت اچ ڳالھ مُہاڑ کیتی رکھی جیندے اچ  ݙوہیں دھونس دھمکی کنیں گھن لوبھ  ݙیوݨ جہیں سارے سفارتی سَندر سلو ورتے۔ چھیکڑ اچ رنجیت سنگھ ایسٹ انڈیا کمپنی کوں کہیں بھڑاند مُتوں 1809ء اچ ہک معاہدہ راہیں پنجاب اچ ستلج دے پوادھی لمی پاسیوں دا مَلوا ریجن ݙے ݙتا۔

4.     پنجاب دی ایں کتر ویتر پچھوں انگریزیں مہا راجہ رنجیت سنگھ کوں پوری چُھٹی ݙے ݙتی جو او سرائیکی وسوں (مُلتان، بہاولپور، تھل، دیرہ جات)،  کشمیر ، پشاور وادی تے افغانستان تائیں کُھل کھیݙے۔اے سارا علاقہ اُنہیں دا  'انڈس بفر زون' ہئی جیندے اچ  اُنہیں اڳلے تریہہ چالیہہ وریہیں ہر پاسیوں اینجھی چومکھی بھڑاند کروائی جیندے اچ سکھ  پنجابی، افغان، سرائیکی، سندھی تے بلوچ آپت اچ گُتھم گُتھا ریہن۔ ایں بھڑاند کوں چالو رکھݨ تے افغان فرنٹیر اچ ہک تکڑی ہمراہی سکھ سرکار  رکھݨ کمپنی دی پالیسی ریہی۔ ایں کیتے جݙاں 1815 ء اچ رنجیت سنگھ دی مُلتان اُتے ہک دھاڑویلھے نواب مظفر خان کمپنی کوں مُلتان دا قلعہ مُفت ݙیوݨ دی ڳالھ کیتی تاں کمپنی ایں کنیں انکاری تھئی۔ایہو کُجھ اوں ویلھے کشمیر دے افغان صوبیدار دی ہک  اینجھی درخواست نال تھیا۔  

5.  ایں شرنج دی بازی یا 'گریٹ گیم' اچ کمپنی دا وچار تے مَن اے ہئی جو پنجاب ونڈا ریہوے تے افغانیں کوں ہر ہک سکھ نال بھڑایا ونڄے۔ (میچو خوشونت سنگھ، صفحہ 31)۔ ایں بازی اچ اُنہیں ݙنڈا تے لوبھ ݙیوݨ جہیں ݙوہیں ہتھیار ورتے۔  کمپنی دا  ایجنٹ چارلس میٹکالف رنجیت سنگھ  نال 1809ء اچ ملدے تاں اونکوں شاند ݙیندے جے او  افغانستان تے چڑھائی کرے تاں کمپنی دی پاسیوں چنتا دی کئی لوڑھ نئیں۔ جݙاں جو اوں ویلھے کمپنی دا ٻیا ایجنٹ  ایلفنسٹون افغانستان دے سیالے دی مولدھاݨی پشاور اچ  شاہ شُجاع نال فرانس، روس تے ایران دے خلاف ہک معاہدہ کریندا  پیا ہئی۔ ایسٹ انڈیا کمپنی لہور تے کابل وچالے ایں بھڑاند کوں چلدڑ  رَکھݨ چاہندی ہئی۔

6.  ایں گریٹ گیم دا کلاسیکل روپ اوں ویلھے سامہݨے آندے جݙاں انگریز  وائسرائے آکلینڈ دا رنجیت سنگھ دی سرکار نال 1838ء اچ معاہدہ تھیندے جو او کٹھے مل بھڳوڑے شاہ شُجاع کوں کابل دے تخت تے ٻَلہیسن۔ایں کم کیتے  انگریز یں نویکلی برٹش آرمی آف انڈس بݨائی جیڑھی سندھ تے درہ بولان دی پاسیوں قندھار  کنیں تھیندی  کابل اُتے چڑھائی کیتی۔ ٻئی پاسیوں رنجیت سنگھ دی فوج پشاور کنیں کابل پُڄی۔ کابل ہتھیکا کرݨ پچھوں برٹش انڈین آرمی دے نال مل کنیں رنجیت سنگھ دی فوج کٹھی پریڈ کیتی۔

انگریزی سمراج تےرنجیت سنگھ  دی آپت دی سانجھ  سٻدھ دے ݙوہیں کوں کئی فیدے تھئے۔ جتھاں رنجیت سنگھ  تے اوندا لہور  دربار  انگریزیں کیتے افغانستان دی پاسیوں کہیں دھاڑ  کیتے ہک ݙک ٹھل ہئی تاں ٻئی پاسیوں ایں سانجھ تے سٻدھ نال رنجیت سنگھ کیتے مُلتان، کشمیر تے پشاور ہتھیکا کرݨ سوکھا تھی ڳیا  تے جنہیں  دی لُٹ پُٹ نال اوندے خزانے بھریڄ ڳئے۔

ہک ڳالھ جیندی ساکوں اتھاں سُنڄاݨ دی لوڑھ ہے، او  رنجیت سنگھ دی سرکار دا دیسی ہووݨ ہے۔ اوندا وݙا  ارتھ اپݨے آپ کوں سمراٹھ  بݨاوݨ تے اپݨا خزانہ بھرݨ تاں ہئی، پر اوندی چیتے  کاری اچ انگریزی سَمراج وانگ سوشل انجینرنگ تے پولیٹیکل کالونائزیشن دا کوئی ایجنڈا نہی۔ جے کہیں علاقے کنیں اوندی مرضی دا  نذرانہ تے شُکرانہ ملدا ریہوے ہا تاں اوں علاقے کوں  کُھل چھوٹ ݙیوݨ اوندا مسئلہ نہی ہوندا۔مُلتان اچ ساوݨ مل دی سرکار ایندی ہک مثال ہے۔   

(سُنڄاݨ سرائیکی جرنل اپریل۔ اگست 2015ء دی ہک لکھت کنوں گیدھا ہک سیکشن) 

شاعر ہک تخلیق کار دی حیثیت وچ ۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔ فدا حسین گاݙی

[سُنڄاݨ سرائیکی جرنل اپریل۔اگست 2015ء وچ چھپیئل ہک لکھت]

شاعر ہِک تخلیق کار دی حیثیت وچ

فدا حسین گاݙی

زبان مجموعہ ہے لفظیں دا ‘ لفظ اِشارہ ہِن کہیں شئے دا [1] ۔ کہیں شئے دا لفظ دے طور اِدراک کیتا ونڄے تاں لفظ اُوں شئے دا اِشارہ بݨ ویندن ۔ ݙوجھے لفظیں وچ اے وی آکھیا ونڄ سڳدے جو  اشارہ ہک شئے دے تصور کرݨ دا ذریعہ تھیندے۔ ایں لحاظ نال لفظ کہیں شئے دے طبعی وجود  دا فوری احساس ݙیندن۔

اِشارہ اَتے سگنل دا فرق

لفظ اِشارہ دی حیثیت وچ ہک شئے کیتے مخصوص تھی ویندن ۔ ایں واسطے اشارے اَتے سِگنل[2] وچ کجھ مِلݨ جُلݨ اَتے یک رنگی پاتی ویندی ہے ۔ اشارہ وی ہک شئے واسطے مخصوص ہوندے ‘ سگنل وی ہک شئے واسطے مخصوص ہوندے۔ فرق اے ہے جو سگنل جتھاں ہک شئے لو مخصوص ہوندے تاں اُوندے نالوں نال او جامد ہوندے ۔ ہک شئے دا سگنل اَپݨی اے حالت نئیں بدل سڳدا جݙاں جو  ایندے برعکس اشارہ متحرک ہوندے۔ اشارے کوں ہک کنیں زیادہ ڳالھیں اَتے واقعات واسطے ورتیا ونڄ سڳدے۔

سکول دی حاضری دی گھنٹی چَھڑا حاضری دا سگنل ہوسی ۔ ایں کنیں ݙوجھا کوئی مطلب نہ گِیدھا  ونڄ سڳسی۔ ایندے خلاف چَندر ہک لفظ ہے‘ ہک اشارہ ہے۔ ایں کنیں اَسمان دا چندر وی تھی سڳدے‘ محبوب وی تھی سڳدے،  ہک خوبصورت شخص وی ایں کنیں مطلب گِھداونڄ سڳدے،  کیوں جو اشارہ متحرک ہے ۔ اے اپݨا مفہوم اَتے مطلب بدلیندے۔

اشارہ اَتے اِستعارہ

اِستعارہ[3] دے لُغت وچ معنی تاں کہیں کنیں کئی شئے کُجھ وقت کیتے مانگویں گھنݨ ہے ۔ شاعری دی اصطلاح وچ جݙاں کوئی لفظ اپݨے لُغاتی معنی دی بجائے کہیں مجازی معنیں وچ ورتیا ونڄے اَتے ایں لفظ دے لُغاتی اَتے ننویں مجازی معنیں وچ کوئی مشابہت اَتے تعلق وی ہووے تاں اے اِستعارہ ہوسی ۔ چندر کوں جݙاں اَساں اَسمانی چندر دے معنیں وچ ورتیسوں تاں اے ورتارا لُغاتی ہوسی ‘ اشارہ ہوسی ۔ جے چندر کوں محبوب یا خوبصورتی دے مفہوم وچ ورتیسوں تاں اے اِستعارہ تھی ویسی ۔ لفظ یا اشارے وچ اِیندے معنی زبان دے اندر بݨیادی طرانح نال مقرر ہوندن جݙاں جو  استعارے وچ کہیں لفظ کوں ننویں معنی ݙیوݨے پوندن ۔ اشارہ اَتے استعارہ زبان دے ݙو مستقل جُز ہِن۔ اشارہ مُفرد معنی گِھن کنیں آندے ‘ استعارہ مُرکب معنیں وچ ہوندے اَتے ایندے معنیں دیاں کئی سمتاں اتے جِہتاں ہوندین۔

کہیں زبان دی شعری لسانیات اشارے اَتے استعارے دے ہک ٻئے دی تعلق دی بݨیاد اُتے اُسردی ہے۔ اشارہ اَتے استعارہ اصل وچ لفظیں دی او حیثیت ہوندن جیڑھی حیثیت وچ اے ورتیے ویندن ۔ جیویں جو پیلھے آکھیا ڳئے جو  استعارے وچ لفظیں کوں اُنہیں دے سیاق و سباق وچ ننویں معنی ݙیوݨے پوندن جیندے نتیجے وچ زبان وچ پھیلاؤ آندے اَتے اُوندا وَدھارا تھیندے۔ جیویں اَڄ ٻال شئیں دے امیج کنیں لفظیں تئیں پُڄدے اینویں ہی ابتداء وچ آدمی شئیں دے امیجز کنیں لفظیں تئیں پُڄے۔  اَتے اے استعارہ ہے  جیڑھا نارتھ اوبفرائی دے مطابق حقیقت دا تل (fabric) تیار کریندے اَتے شاعری ایندی معنویت ‘ ایندے سیاق و سباق اَتے لفظیں دی جُڑت اَتے تعلق نال اِلہام گھندی ہے ۔ ایں واسطے اشارہ تشریحی نئیں تشکیلی ہے۔

شاعر ہک تخلیق کار

شاعر لفظیں دے ورتارے نال لفظیں کوں اشارے دی حیثیت کنیں اُچا کرکے استعارہ دی حیثیت وچ وَرت کنیں، لفظیں کوں ننواں ابلاغ، ننواں مفہوم ݙے کنیں معنیں دی ننویں دُنیا تخیلق کریندے۔ مثال کیتے عزیز شاہد دی ایں نظم کوں گھندے ہَئیں۔

 ٻَیڑیاں ساڑ سُوا کر چھوڑین

کُجھ نئیں چھوڑیا پَلے

کیا وَنگاں کیا وال وَلانگے

کیا مُندریاں کیا چھلے

ویڑھ سُوا کوں لُوڑھ ݙتا اے

وَہندی سِیڑھ دے رَلے

کون پچھو تے وَلے

ہُݨ تاں ہک بے اَنت طلب دا

تھل اے پیریں تَلے

کون پچھو تے وَلے

ایں نظم وچ ٻیڑیاں ‘ وَنگاں ‘ مُندریاں ‘ چھلے اَپݨے لُغاتی معنیں وچ نئیں ورتیئے ڳئے،  نہ وَہندی سِیڑھ اَتے تھل دا او مفہوم ہے جیڑھا اِنہیں دا لُغات وچ ݙتا ڳئے ۔ ٻیڑیں ‘ ونگیں ‘ مُندریں ‘ چَھلیں کنیں  مُراد اسباب ہے اَتے وَہندی سیڑھ کنیں مُراد ایں اسباب ‘ ایں سامان دی تباہی اَتے بربادی ہے ۔ اے سبَھ کُجھ ہک عزم‘ ہک ارادہ ‘ ہک طلب واسطے کیتا ڳئے اَتے طلب دے وچ ثابت قدمی کیتے ایں سامان کنیں جی چُھڑایا ڳئے ۔ تھل دا ݙکھ کشالے جیڑھا جو شاعر ایں عزم واسطے برداشت کرݨ لو تیار ہے ۔ ایں ننویں انداز وچ لفظیں کوں وَرت کنیں خیال دی ہک ننویں دنیا خلق کیتی ڳئی ہے ۔ اینویں عزیز شاہد دی ہک ٻئی لائن !

ساوݨ مینگھ مَلہاراں مُوسم

جنگل ٻیلے وَسوں

آ سانول وَل وَسوں

ساوݨ ‘ مینگھ ‘ ملہار ‘ مُوسم جنگل ‘ ٻیلا جے اپݨے لغاتی مفہوم وچ ورتیے ونڄن ہا تاں اے لفظ اشارہ دی حیثیت رکھݨ ہا ۔ ہُݨ اے لفظ شادابی ‘ خوشحالی دا استعارہ ہِن ۔ ساݙے کلچر وچ ساوݨ ‘ مینگھ ملہار اَتے جنگل ٻیلے کوں قدیم کنیں ہک خاص حیثیت رہی ہے ۔ اے او کلچر ہے جݙاں ساوݨ وچ مینہہ تھیون ہا’ دریا چڑھن ہا ‘ کانہہ ٻیلے وچ ساوے  ہوون ہا  اَتے مہاڳاں چھڑکے کھیر دے لوٹے ݙیون ہا اَتے اے کھیر مکھݨ لوکیں دی خوشحالی دا موجب بݨن ہا ۔ انہیں لفظیں دے پچھوں جیڑھی روایت ہے او پیلھے کنوں شاعری وچ ورتیندی آندی پئی ہے۔ اوندے سہارا گھن کے عزیز شاہد انہیں کوں استعارے دے طور ورتیئے ۔ لفظیں دا اے جذباتی اَتے تصوراتی رویہ اِنہیں دے استعاراتی استعمال دی وجہ کنیں پیدا تھئے اَتے ساݙے اندر خوشی اَتے خوشحالی دی سِک اَتے سدھر پیدا کرکے سانول نال وَل وَسݨ دی خواہش پیدا کیتی ہِس۔ لفظیں دا ایہو ورتارا شاعر دی تخلیق کاری ہے۔ ایہا تخلیق کاری زبان کوں وسعت ݙیندی ہے۔

دراصل ڳالھ کنیں ہَٹ کے استعاریں دی اپݨی ہک روایت ہوندی ہے ۔ بدلیں صورتیں وچ روایت دی صورت وی بدلݨی پوندی ہے ۔ وقت لفظیں کوں ننواں تناظر ‘ زبان کوں ننواں لب و لہجہ ݙیندے۔ اے لب و لہجہ استعاریں دے ورتارے دا نتیجہ ہوندے ۔ جے استعارے ننویں وقتیں وچ پُراݨے ورتئیے ونڄن ‘ وقت دے خیالات نہ جذب کیتے ونڄن ‘ ننویں خیالیں دے مطابق زبان کوں ننواں آہنگ نہ ݙتا ونڄے تاں زبان دی ترقی رُک ویندی ہے ۔ وَت مدتیں تئیں کھنڈر‘ کھنڈر اِی رہندن ۔ پَر اے تاں نشان ہوندن جو اِتھاں کݙاہیں آبادی ہوندی ہئی ۔ اَڄ دی آباد کاری دا موجب نئیں ہوندے۔ خیر اے تاں ڳالھ ہئی جو جے زبان کوں وسعت نہ ݙتی ونڄے تاں زبان چُڑھدیں چُڑھدیں مَر ویندی ہے ۔ اے نہ جیوݨ وات ہوندی ہے نہ مرݨ وات ۔ جے سِرے کنیں کہیں زبان کوں نہ مَنیا ونڄے ‘ نہ لکھیا ونڄے،  نہ پڑھیا ونڄے تاں اُوں زبان دا کیا بݨدے؟ زبان دے ٻولݨ آلے شاید کجھ ݙس سڳن یا صحیح جواب تخلیق کار ݙے سڳن۔

---

[1]  اِشارہ۔۔sign  ( اِنہیں اصطلاحیں دا انگلش ترجمہ اصل لکھت دا حصہ نئیں، اے وادھوں ݙتے ڳئین)

[2]  سگنل۔۔۔signal

[3] اِستعارہ۔۔Metaphor

اَماں ٻولی اَتیں تعلیم وڄیا۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔ احسن واگھا

[سرائیکی جرنل سُنڄاݨ اپریل۔ اگست 2015 وچ چھپئیل ہک لکھت]

اَماں ٻولی اَتیں تعلیم وڄیا

احسن واگھا

اَماں ٻولی وچ تعلیم وڄیا پچھئل سوال ہے۔ پیلھی ڳالھ اے ہے جو اَماں ٻولی آپ تعلیم ہے۔ اُتلی سمڑتی،  یانی کانشس سُوجھ اچ اَساں اے ڳالھ وِساری وَدے رہندے  ہئیں۔اَساݙی چیتے کاری، ورتݨ، اَہرݨ، مِتھݨ اتیں کرݨ کرتݨ دی واڳ اَماں ٻولی، یانی اماں دی ٻولی ہوئی، اتیں آکھی سکھائی ہوئی دے ہتھ راہندی ہے۔

سکول وچ جیرھلے ہک دم ٻئی ٻولی ٻال دے متھےلڳدی ہے تاں او ہک جھیڑے نال سُنڄاݨو تھیندے: اُستاد نال جھیڑا، قاعدے کتاب نال جھیڑا، لفظیں اَکھریں نال جھیڑا، سکول نال جھیڑا ('سکول ڈراپس آؤٹس  ' دا ہک وݙا کارݨ ایہا 'اوپری ٻولی وڄیا' دا جھیڑا ہوندے پر پاکستان وچ اے ڳالھ ݙسیندے نہیں) اے جھیڑا وت ساہ نال ویندے۔ اشو لال دی الاوݨی موجب  "اپݨے نال وی ہمدوں جھیڑا، ٻئے دے نال وی جھیڑا" ۔

ایں ڳالھ کوں سائنس دے لفظیں اچ آکھیجے تاں اے جو  'سِکشا سکھاوت ' سگنل سنیہے دا گِھن ݙے ہوندی ہے۔ اوپری ٻولی اچ سگنل سنیہے کئی دیر نال چیتے توڑیں پُڄدن، کئی ادھورے پُڄدن۔

سُنڄاݨ دئیں قومی موومنٹس وچ ٻولی دے پاسے اَکھ نوٹی

پاکستان اچ ہَݨیاں، ݙاڈھیاں کئی قومی چولاں تحریکاں ہوندل ہن، جیویں جو سندھی، سرائیکی، پختو، بلوچی، بلتی اَتیں ہتا جو   پنجابی وی۔ پر سوا سندھی دے (اَتیں پختو   وچ پچھلے سالیں دی اے۔این۔پی سرکار دے کیتے کم دے) ٻیاں سبھاں تحریکاں  ، توڑے جو ٻولی دے لیکے ہوئے ٻنیں نقشیں دے اُتے اُسریل ہن، ٻولی دے سوال کن اِکھ ںوٹی کریندن۔سرائیکی چول سئیں حسن حیدراݨی، میر حسان حیدری چانڈیو  اتیں اُنہیں دی سنگت ٻولی دے ایرے تیں شروع کیتی ہائی۔ پر جیویں جیویں سرائیکی چول اَڳونہی تھیندی ڳئی، ٻولی دا کم کرݨا  پچھوہاں تھیندا ڳیا۔ سرائیکی شاعر تے لکھاری سرائیکی تحریک کوں کلھئیں جیندا رکھی ریہے۔یونیورسٹی دے پبلک سیکٹر  دےسرائیکی ڈیپارٹمنس ڈھیر کم نہا کر سڳن، اے ڳالھ تاں سمجھ آندی ہے۔ پر جیرھے ڈھنڳ اُنھیں آپ کوں لکھاریں تے وسیب کن انج پنج،  یانی آپ کوں گھیٹوآئیز   کر گدھے، اے ڳالھ سرائیکی لکھاریں دی ہک پکی مونجھ بݨ ڳئی ہے۔ وجہ وت وی سمجھ آندی ہے  ۔ پنجاب دی کالونئیل سرکار دے ہٹھلڳ جیرھے نوکری کریندن، اے ہݙورتی اوھے ڄاݨدن۔ پر او چاھندے تاں ہتھ پیر مار سڳدے ہئین۔

اَماں ٻولی وچ وڄیا دی سوجھ  اتیں کیتی کرتی دا پچھوکڑ

  پاکستان دے پیلھے سال یانی 1947-48 (دسمبر۔جنوری) وچ سکشا ٻولی یانی ذریعہ تعلیم دے سوال تیں کانفرنس تھئی۔ اَماں ٻولیں دے حق اچ بحثاں تھیاں۔ پر ساریاں بحثاں پاسے  تیں سٹ کنیں ریزولیوشن اے منظور کیتونیں جو "اردو قومی تے تعلیمی ٻولی ہوسی۔"  سوا سندھ دے باقی سارے اڄوکے پاکستان وچ اردو  (اتیں انگریزی) لاڳو تھی ڳئی۔ باقی ٻولیں کوں ریجنل دا رُتبہ ملیا۔ انھیں وچو کُجھ وچ ایم۔اے اتیں ادیب/ منشی فاضل دے امتحان پاس کرݨ دی وِتھ رکھیونیں۔ اے رتبہ چار صوبائی ٻولیں کوں ملیا۔ سرائیکی شُمار اچ نہ آئی۔ اصل وچ 1960ء دے ݙہاکے توڑیں سرائیکی اپݨی سُنڄاݨ دے پندھ کریندی ودی ہئی۔ 1970ء دے ݙہاکے وچ بھٹو سرکار دے ہیٹھ تھیوݨ آلی 1975ء دی سرائیکی کانفرنس دے بعد سرائیکی اہرکاریں دی ݙوجھی پیڑھی اُٹھی تاں اُنہیں کوں ڈھیر سارے کم کرݨے پئے ڳئے۔کُجھ تھئے، کُجھ رہ ڳئے۔ اَماں ٻولی وچ تعلیم وڄیا دی ڳالھ ٻہوں گھٹ تھیندی ہئی۔ اساں اکثر لوکی ٻولی دے وݨ کوں پاند کن رہاوݨ تے ٹنگڑیاں پورݨ دا کم کریندے ریہوسے۔

ایندا سٹا نتیجہ اے ہے، جو جیکر اڳونہاں اندازہ لویجے تاں اے ہے جو ڈھیر ٻولیتی (لسانیاتی) والیاں ٻولیاں۔ایرانی ٹولے دی پشتو، بلوچی، ہزارگی (اتیں اُبھے پاکستان دیاں ٻولیاں) ۔ اتیں اینہہ وکھرپ دی وجہ کن، یانی ورتارا تھولا ہووݨ، مارکیٹ دی ٻولی نہ بݨ سڳݨ  دے سوب پچھوہیاں تھی ویسن۔ جݙاں جو ہند آریائی ٹولے دیاں ٻولیاں۔ سندھی، سرائیکی، ہندکو،   پنجابی۔ وݙے کھنڈار  اتیں وادھو ورتارے دی وجہ کن دیر تڳیل نکلسن۔ پر اردو انہیں ٻولیں کوں انت ہندی دے ہٹھلڳ کرݨ دا ہتھیار ہے، اتیں کُجھ سرائیکی لکھاری اردو دے لوبھ کنیں حالی واندے نئیں پئے تھیندے۔ اڄ اے ڳالھ آکھ ݙیویڄے جو ساݙیاں ٻولیاں جتلا ڈھیر اردو دے نیڑے تھیسن، اُتلا تکھئیں اردو دے پچھوآندی ہندی دی چھل وچ ٻݙسن مُکن۔ ڈھیر پڑھیڄݨ اتیں میڈیا دی عزت کماوݨ دی سِک کوں جھلݨا بلکہ سوا  کرݨا پوسی۔گبریل گارشیا آکھیا (انٹرویو، سرائیکی ترجمہ ساجد منصور قیصراݨی، سُنڄاݨ) جو اساں جیرھلے اپݨی ٻولی اچ لکھݨ دا متھیا تاں اے طے کیتا توڑے جو ساݙیاں کتاباں کوئی نہ پڑھسی اَتے اے جالیں اچ لاتھیاں رَہسن، اساں وت وی اپݨی ٻولی اچ لکھیسوں۔

اِماں ٻولی دے ہوکے۔ پنجابی سرکار  اتیں  پنجابی سوجھائیت

پنجاب وچ کافی مُدت کن پنجابی وپارئیں  دی سرکار ٹردی پئی ہے۔ اوپارئیں دیاں سرکاراں نظرئیں اتٰیں نظرئیں دی مخالفت کنیں واندیاں (آئیڈیالوجی نیوٹرل) ہوندئین۔ کُجھ پنجابی لکھاری ہر وریہہ ما ٻولی دا ݙینہہ مَنیدن اتیں سرکار وچ اپݨا ہک ادھ وزیر ہووݨ دے برتے تیں "ما ٻولی وچ مُنڈھلی تعلیم" شروع کراوݨ کیتے کھمبھ کھڑلیندن۔ اڳلے قدم دے طور تیں اے پنجابی سنگتی سرائیکیں اُتیں کوڑیندن جو بھئی سرائیکیں دے وکھرپ دے ہوکے پارو صوبے وچ ما ٻولی وچ تعلیم دا کم ݙکیا کھڑے۔

ٻنہیں سرائیکیں آلی کار پنجابی لکھاریں  (مشتاق صوفی ہوریں) میݙے نال وی ڳالھ چول کیتی۔ 2006ء دے سال میں اُنھیں دے سَݙے تیں اُنھیں دے ما ٻولی دے کٹھ ݙیکھݨ لہور ڳیم۔ چوہدری فخر زمان دی عالمی پنجابی کانفرنس اتیں سائیں نجم سید دی ٹولی انج انج کٹھ کیتے ہوئے ہئین۔ فخر زمان ہوریں تاں میݙو کَن ای نہ ݙتا۔ نجم سید سائیں دے ہک ادھ  ماٹھو نال ڳالھ  تھئی اتیں میں اے تجویز ݙتی جو ما ٻولی وچ تعلیم شروع کرݨ وچ مسئلہ سرائیکی اتیں پنجابی دے ناویں اتیں انھیں ٻولیں دے نصاب تیں چاڑن لکھݨ دا ہے۔ ایں مسئلہ دا حل اے تھی سڳدے:

·       پنجاب سرکار دا ٹیکسٹ بورڈ قاعدے کتابیں دا منہ متھا یانی آؤٹ لائن انگریزی وچ بݨاوے۔

·       اینہہ آؤٹ لائن دے مطابق قاعدے کتاباں لکھݨ دا کم ضلع سطح تیں مقامی ریٹائرڈ ہیڈ ماسٹریں اتیں مقامی ٻولی دے لکھارئیں دے ذمے لا ݙیویڄے۔

·       قاعدے کتاب دے اُتیں بولی دا ناں نہ لکھیڄے بلکہ مثال کیتے "ماٻولی دا قاعدہ ضلع جھنگ" لکھیا ہویا ہووے۔

ایں طرانح    پنجابی ضلعیں وچ   پنجابی قاعدے اتیں سرائیکی ضلعیں وچ سرائیکی قاعدے لکھیج تے ورتیج ویسن اتیں جھیڑا وی مُک ویسی۔

پر  پنجابی لکھارئیں دی میݙی ایں تجویز تیں تک نئیں پوندی۔ اتیں اڳو  ہک کُراڑی ڳالھ آکھݨی پوندی ہے۔ پنجاب دے لکھاری اپݨے سیاستدانیں کنیں ودھیک پنجابی ہن۔ اے غزنی کن گھن موہنجودڑو توڑیں پنجاب ݙیہدن (ریکارڈ تیں ہے) اتیں اساں سرائیکیں دے منہ متھئیں تیں پنجابی دی موہر لاوݨ چاہندن۔

کریجے کیا؟

اماں ٻولی وڄیا دا ساݙا اَہر سرائیکی کوں بچاوݨ دے کُل اَہر نال جُڑیا ہوئے۔ساݙی ٻولی کوں اے کرتݨ /فیکٹرمُکیندے پئین:

·       ٻولی دے معاملے تیں سرائیکی سیاسی ورکریں دا "ڄُل ویلھا" دا رویہ

·       اردو میڈیا دی مار یلغار

·       سرائیکی میرھیں دا   اردو دی پُھوت گلیمر دے اثر ہیٹھوں ہووݨ

·       ما  پیو  دا   اردو کوں اپݨے ٻالیں کیتے فائدہ مند سمجھݨ

·       سرکار دی پالیسی کوں نواوݨ کیتے تݨ مار نہ کرݨ

·       اماں ٻولی وڄیا کیتے سرکار دو تکی رکھݨ اتیں پرائیویٹ سیکٹر دا فائدہ نہ چاوݨ

کُجھ تھی سڳدے او اے ہے جو:

·       اردو میڈیا کوں نکیل گھتݨ کیتے پرامن پر زور دی تحریک چول کرݨ

·       اپݨا میڈیا پیدا کرݨ

·       سرائیکی۔انگریزی دا مواد۔مورت قاعدے اتیں چارٹ بݨاوݨ

·       سرائیکی وڄیا مواد کوں مارکیٹ اتیں سکولیں وچ پُچاوݨ

عزیز شاہد دی "اول"۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔ سعید اختر (سنگھڑ۔۔۔تونسہ)

[سُنڄاݨ اپریل۔اگست 2015 وچ چھیئل لکھت)

عزیز شاید دی "اول"

سعید اختر گاݙی

We are the children of an ancient band broken between the mountain and sea.

ترجمہ: پہاڑیں تیں سمندر دے وچالے نکھڑے، اَساں کہیں پراݨے جتھے دے ٻال ہئیں۔

پیلھی ڳالھ تاں اے ہے جو اے کوئی مضمون کائینی۔ علمی مضمون پرکھ پڑچول دے پیمانے تیں ہوندے اَتے شاعری کوں اوندی وَرتی قدریں نال پرکھا ویندےیا ول ننویں قدر دی ڳول دا ناں ہوندے۔ ایں مضمون اندر کہیں قدر کوں سامݨے رکھ "اول" دی پرکھ پڑچول نہیں کیتی ڳئی۔ در اصل ایہہ سطراں "اول" کوں اپݨے واسطے سمجھݨ کیتے لکھیاں ڳئین۔ ول خیال آئے جو اینکوں ڳالھ مہاڑ بݨا گھنوں متاں کوئی ڳالھ اڳوں ٹُردی ہووے۔ ایندے نال جے"اول"  اُتیں کوئی  ڳالھ اڳوں ٹُر پئی تاں مَیں چُپ چُپا تے اپݨے آپ کوں شاباش ضرور ݙیساں۔

کئی ورھیں پیلھےدی ڳالھ  ہے جݙݨ اے کتاب پیلھی واری چَھپی ہئی تیں میں اینکوں پڑھݨ شروع کیتا پر کوئی ڳالھ چیتے وچ نہ آئی۔ کجھ سَطراں چنڳیاں محسوس تھیاں پر ڳالھ نہ بݨی۔ کُجھ مُد بعد عزیز شاہد نال ذاتی ڄاݨ سُنڄاݨ تھئی پر ول وی "اول" دا کھلارا نہ تھیا۔ ایہہ ڳالھ تاں سمجھ  آڳئی جو  ایں کتاب نال جیوݨ دے بعد ہی کوئی تَند ہتھیں آسی۔ عزیز شاہد دی شاعری دی تفہیم  دے ٻہوں دَر دروازے ہن ۔اوندی شاعری اوندے اپݨے کار کُھلے دل دی ہے ۔ ہر کوئی اینکوں اپݨی عقل ، اپݨے تجربے نال پڑھدے اتے اپݨی گُھنڈ پاتی ٻیٹھا ہوندے تیں او سبھوں ٹھیک ہوندے۔اگر کہیں قدر دی ڳالھ چا کروں تاں اے وݙی شاعری دا وصف ہے۔ تیں ول "اول" میݙے نال ڳالھ کیوں نہ ہئی کریندی ؟اے میݙی تفہیم دا مسئلہ ہوسی لیکن ایہہ کتاب تاں کُلاج^[1] ہے ۔ کلاج دے فن دا کمال اے ہے جو تصویر ٻہوں سارے کاغذ دے ٹکڑیں تیں کپڑیں دے ٹکڑیں کوں جوڑ جوڑ بݨائی ویندی اے۔ہر ٹکڑا جُز وی ہوندے  اَتے کُل دا مکمل حصہ وی ہوندے۔ پر تصویر کوں پرکھݨ واسطے کُل اُتے عرق ریزی کرݨ ضروری ہوندے۔

"اول" دی جُزیات (فرض کرو تُساں کتاب کھولی اے تیں ہک نظم تہاݙے سامݨے آ ڳئی ہے)تہاݙے سامݨے اپݨا پورا اظہار کریسن:

اینویں تاں او نئیں ملدا

پَل دے پَروݨ وچوں

چھݨ چھݨ کے اپݨے کولوں

ول ول نکھڑݨا پوندے

اینویں نئیں وسوں تھیندی

ٻس آپ جھوک بݨ کے

ول ول اُڄڑݨا پوندے

پر جینویں جینویں ورق پھولیسو اے نظم اپݨے کُل نال رَلی کھڑی ہے تیں او ٻئے معنی وچ کُل دی تفہیم کریندی ہے۔ ٻس میݙی ڳالھ ایہہ ہئی۔

شاعری کوں پرکھݨ اوکھی ڳالھ ہے۔ شاعر جادو گر وی تاں ہوندے۔اینویں تاں کالرج نہ آکھیا ہا:

"سارے شور مچیندن، خبرادر،خبردار!

اوندیاں چمکدیاں اَکھیں ، اوندے ہوا وچ

لہراندے وݙے وال!

تیں ہک مقدس خوف دے بھئو کنیں اپݨیاں اکھیں میٹ گھنو

کیوں جو او ماکھی دی پݨیال تیں پلا ہوئے

اوں جنت دا کھیر   پیتا  ہوئے"

شاعر دا مقدس خوف وی ہوندے تیں قاری کوں اپݨے مُندریجݨ دا بھئو وی ہوندے پر شاعری کلہا جادوگری دا ناں وی نہیں۔ شاعری سماجی تاریخ وی ہے ، لوک اِچھا دی کہانی وی ہے ، ہک فرد دی کتھا وی ہے تیں سماجی سوڑ (سپریشن)دے ہوندیں ہوئیں وی ول جیوݨ دی داستان وی ہے۔ چھیکڑی صنف کوں اساں عام لفظیں وچ وچھوڑے دی شاعری آکھدے ہئیں۔ وچھوڑے دی شاعری کݙاہیں ذات دے وچھوڑے دی ڳالھ نئیں کریندی۔ شاعری وچ وچھوڑا سماجی تجربہ ہے اَتے اوں سماجی تجربے وچ ذات دا ڳل ونڄݨ وی کار ہے ۔

وچھوڑا سماجی تجربہ ایں ہے جو ایہہ تجربہ سماجی تبدیلی دے ابتدائی مراحل دے وچوں گذرݨ دے کرب دا تجربہ ہے۔ ہر شئے نال رشتہ ترٹدا پئے۔ ایں ترٹ بھڄ وچ انسانی رشتے وی ظاہر اے اپݨی ننویں سماجی اُساری (تشکیل) کریندن (ایہہ ڳالھ تہاکوں اوپری لڳسی) اَتے سماجی تبدیلی دے ابتدائی مراحل دے وچ غرق بندہ کہیں اوپری ڳول وچ ڳل ویندے۔ اے ذات دا وچھوڑا ہے ۔ بندہ کہیں ڳالھ کوں یقین نال نہیں آکھ سڳدا تیں نہ ہی او کہیں شئے کوں یقین نال ݙیکھ سڳدے۔ انسانی رشتیں اُتیں یقین کرݨ تاں اصلوں محال ہے:

سفر ہے کہیں اندھارے توں ولا ہک ٻئے اندھارے تئیں

امر ہے سوجھلا پل دا ابد کیا ہے ، ازل کیا ہے

(اول)

سماجی تبدیلی دے عمل وچ بندے کوں پناہ  اپݨی  ذات وچ نظر آندی ہے ۔ پَل دا سوجھلا اوندی پَل دی حقیقت ہوندے۔ اڳلی حقیقت دی ڳول دا ول ننواں سفر شروع تھیندے:

کہیں ڳجھڑی بند اچ بند اساں او وی گݨجی مݨجی تند اساں

کُئی بند بھلا کیا کُھلݨی ہئی ٻس اپݨے آپ تے کُھل ڳئے ہیں

(اول)

شاعر بے معنویت تیں افراتفری کوں معنی ݙیوݨ چاہندے۔

ویلس سٹیونسن آہدے جو بدلدے سماجی قدریں دے دور دا شاعر  Connoisseur of chaos وی ہوندے۔

(معذرت جو ایں اصطلاح دا سرائیکی ترجمہ میݙے وس وچ کائنی)

ایں کیفیت وچ ذات تیں کُھل ونڄݨ دا وی گمان ہوندے ۔ بندہ اے سمجھ گھندے جو "ہک سچ" اینجھا ہے جو صرف اوندے کول ہے ۔ جیڑھا اوں حیاتی دی ڳول پھرول کرکے لبھا ہوندے ۔ اونکوں او لُکائی راہندے۔ پر ہک ݙینہہ اونکوں لڳدے او وی کُوڑ ہا:

او آخری ونگ وی ترٹی ڳئی

نہ ونگ رہ ڳئی نہ سک رہ ڳئی

(اول)

"اول" دی پہلی نظم "ما من موہݨی ما" ہے ۔ اے نظم کتاب دا دیباچہ وی ہے ۔ ما  دے نال رشتہ ول ٻال بݨ کے حیاتی کنیں لُکݨ دا سہارا وی ہے۔

ما دی جھولی وچ اونکوں اپݨے درشن، اپݨا آپ ترٹدا نہیں لڳدا چاہے اے وی واہمہ ہے پر ہک جذباتی آسرا تاں ضرور ہے :

ما من موہݨی ما

ول ہک واری سکدیں لُہندیں

اپݨی جھولی پا

کُئی اسمانوں لَہندی لے وچ

لولی ویݨ سُݨا

اندر نیلے تھیندے ویندن

گُھُٹی گھول پلا

سر تیں ہاڑ ہجر دا کھڑ ڳئے

ٻُکل ہیٹھ لُکا

(اول)

بدلدے معاشرتی اَتے سماجی قدریں وچ حیاتی کلہیپے دا سفر ہے:

ازل دی اندھی ادھور مارے

نکھڑ سڳے ہئیں نہ مل سڳے ہئیں

اساں تاں کُھل کے

نہ رو سڳیے ہئیں نہ کِھل سڳیے ہئیں

(اول)

بندہ ڳل ڳئے۔ اونکوں چپ لڳ ڳئی ہے ۔ او کہیں نال کیا ڳالھ کرے؟ نکھڑے ٻال دی کوݨ سُݨدے ۔جیڑھا اوندی ڳالھ سمجھے ہا او تاں کہین ویران جھوک تے کوکدا پئے :

کہیں وِران جھوک تے

اپݨے تن دی ریت وچ

خالی پیر پا کرائیں

کون پیا ہے کوکدا

کوٹھی کوٹھی پک پو

وا مینہہ آندا پئی

تھوڑی ترتیب دی اگوں پچھوں دی معذرت تھی ڳئی۔ کون ذات وی ہےاَتے او سماجی ویڑھا وی ہے جتھاں ابلاغ تھیندا ہا۔" کوٹھی کوٹھی پک پو وا مینہہ آندا پئی" صرف لوک سطراں نئیں اے پورا سماجی ابلاغ ہے۔ اوں سماج دی تاریخ ہے جتھاں اے سطراں ورتیاں ویندیاں ہَن ۔ او کھیݙ حیاتی نال جڑت دا کھیݙ  ہا۔ پر ہُݨ :

کئی ہزار سانوݨیاں

کئی کروڑ چاندݨیاں

اݨ ڳݨتر کوٹھڑیاں

وَہݨ نال وَیہہ ڳیاں

اندھیں کھوہیں لہہ ڳیاں

کینکوں یاد رہ ڳیاں

جھوک پُراݨا سماجی رشتہ ہے۔اے کٹھے رل حیاتی گذارݨ دا ناں ہا پر اوں سماجی رشتے کوں اساں کہیں وِران جھوک تیں چھوڑ آئے ہیں :

اوکون ہا

جینکوں روندیں اکھیں نال

جھوکیں تیں چھوڑآئے ہیں

او کینجھا رشتہ ہا نال اوندے

جو تروڑ آئے ہیں

اے کون اے

شہریں دے شور وچ

اساݙی کِھل دا شریک راہندے

ایں سارے عمل وچ اساں اپݨی ذات دے تھی ویندے ہئیں۔ اپݨی ذات کوں اپݨے ہووݨ دا سبب سمجھ گِھندے ہیں ۔ تحلیل نفسی دی تنقید وچ اینکوں شاید انا (ایگو) دی بھن تروڑ آکھسوں۔ اے اپݨی ذات دی ڳول نئیں تیں نہ ہی اپݨی ذات کوں ڄاݨݨ دا عمل ہے ۔ اے تیں بھئو دا عمل ہے ۔ اے بے یقینی دی کیفیت ہے۔ اے واہمے دی دنیا ہے ۔ ساݙی اپݨی ذات، ساݙا اپݨا سانول تھی ویندی، گو اساں سانول کوں ہک معروضی شئے سمجھ  ٻہندے ہئیں۔کہیں رُلیے رشتے دی ڳول وچ ہک رشتے دا واہمہ بݨانوݨ ہے۔ اساں کجھ لحظے  کیتے اوندے نال جُڑ ے، اے نہ ڄاݨدے ہوئیں جو او تاں اپݨی ذات دا پرچھاواں ہے جیندا عکس پاݨی تے پوندا پئے۔ اے کلیہپے دا منظر ہے ۔پر منظر چوݙویں دی رات دے صحرا دا منظر ہے جو اردگرد اینویں لڳدے جینویں اساں اونکوں ݙیکھݨ چاہندے ہئیں:

اساں تاں سانولا تیݙی رضا دی موج تے ٹھِل پوسوں

پر اپݨی ذات اپݨے آپ کو کتنا دلاسا ݙیوے ۔سِجھ وی تاں نکلݨا ہوندے۔ٻاہر ذات دی خواہش موجب تاں نئیں بدلدا ٻاہر اوترے دی کَوڑ تاں اکھیں رواݙیندی ہے ۔ ٻاہر دا ݙر ول ذات دو چھک ݙیندے۔ اے تبدیلی وچوں گذردے سماج دی سوڑ ہے جیڑھی اونکوں ولا ذات دی گور وچ پاء ݙیندی ہے :

میݙے اندر وچ

اے کینجھی رَو پئی گھمدی اے

کُئی ویرݨ مُشکݨ نانڳݨ جھئیں

میکوں ساری رات ݙنڳیندی اے

ول جھمدی اے

اوندے زہر کنوں

میں انت نساہ تھی مَر وینداں

ول روندیں ہوئیں

میݙی لوں لوں کوں ٻہہ چُمدی اے

ذات دا سماجی کلیہپا ذات دا اظہار نئیں تھیوݨ ݙیندا۔ اے المیہ ہے میݙا ہووݨ کوڑ لڳدے۔ جیڑھے سماجی رشتے ذات دے اظہار وچ سوڑ پیدا کرن تاں پچھیں ول سچ کینہاں تے جہان کیہاں:

لاحاصل دی ڳول

حاصل سکھݨیں دُھوڑ

ٻالیں کھیݙ ونڄی

تھی ڳئی دھوڑ اَرُوڑ

ہوکا  آندا پئے

ہُݨ دیاں بݨیاں کُوڑ

ٻس ایہہ ڳالھ مہاڑ تہاݙے نال ہئی۔ میں کولاج دے کجھ  جُز  جوڑ کنیں کُل کوں سمجھݨ دی کوشش کیتی ہے۔ ٻئے جُز تساں ݙیکھو۔ اللہ کرے تہاݙی ڳالھ کوئی ننویں ڳالھ ہوسی۔ ہک آخری ڳالھ کنٹکیسٹ (Context) مُتوں ذات (سیلف)کوڑ ہے ۔ بغیر کنٹیکسٹ دے ذات دا اردگرد نال رشتہ کوڑ ہوندے۔اے صرف کنٹیکسٹ دے پیرائے وچ ہی ممکن ہے جو :

میں اپݨے آپ اِچ سیجھ بݨی

بَݨ سائیں اپݨا خواب لتھے

میں آپ آپ تے کُھلدی ڳئی

میݙے اپݨے نال حجاب لتھے

(اول)

---

[1] Collage