اَماں ٻولی اَتیں تعلیم وڄیا۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔ احسن واگھا

[سرائیکی جرنل سُنڄاݨ اپریل۔ اگست 2015 وچ چھپئیل ہک لکھت]

اَماں ٻولی اَتیں تعلیم وڄیا

احسن واگھا

اَماں ٻولی وچ تعلیم وڄیا پچھئل سوال ہے۔ پیلھی ڳالھ اے ہے جو اَماں ٻولی آپ تعلیم ہے۔ اُتلی سمڑتی،  یانی کانشس سُوجھ اچ اَساں اے ڳالھ وِساری وَدے رہندے  ہئیں۔اَساݙی چیتے کاری، ورتݨ، اَہرݨ، مِتھݨ اتیں کرݨ کرتݨ دی واڳ اَماں ٻولی، یانی اماں دی ٻولی ہوئی، اتیں آکھی سکھائی ہوئی دے ہتھ راہندی ہے۔

سکول وچ جیرھلے ہک دم ٻئی ٻولی ٻال دے متھےلڳدی ہے تاں او ہک جھیڑے نال سُنڄاݨو تھیندے: اُستاد نال جھیڑا، قاعدے کتاب نال جھیڑا، لفظیں اَکھریں نال جھیڑا، سکول نال جھیڑا ('سکول ڈراپس آؤٹس  ' دا ہک وݙا کارݨ ایہا 'اوپری ٻولی وڄیا' دا جھیڑا ہوندے پر پاکستان وچ اے ڳالھ ݙسیندے نہیں) اے جھیڑا وت ساہ نال ویندے۔ اشو لال دی الاوݨی موجب  "اپݨے نال وی ہمدوں جھیڑا، ٻئے دے نال وی جھیڑا" ۔

ایں ڳالھ کوں سائنس دے لفظیں اچ آکھیجے تاں اے جو  'سِکشا سکھاوت ' سگنل سنیہے دا گِھن ݙے ہوندی ہے۔ اوپری ٻولی اچ سگنل سنیہے کئی دیر نال چیتے توڑیں پُڄدن، کئی ادھورے پُڄدن۔

سُنڄاݨ دئیں قومی موومنٹس وچ ٻولی دے پاسے اَکھ نوٹی

پاکستان اچ ہَݨیاں، ݙاڈھیاں کئی قومی چولاں تحریکاں ہوندل ہن، جیویں جو سندھی، سرائیکی، پختو، بلوچی، بلتی اَتیں ہتا جو   پنجابی وی۔ پر سوا سندھی دے (اَتیں پختو   وچ پچھلے سالیں دی اے۔این۔پی سرکار دے کیتے کم دے) ٻیاں سبھاں تحریکاں  ، توڑے جو ٻولی دے لیکے ہوئے ٻنیں نقشیں دے اُتے اُسریل ہن، ٻولی دے سوال کن اِکھ ںوٹی کریندن۔سرائیکی چول سئیں حسن حیدراݨی، میر حسان حیدری چانڈیو  اتیں اُنہیں دی سنگت ٻولی دے ایرے تیں شروع کیتی ہائی۔ پر جیویں جیویں سرائیکی چول اَڳونہی تھیندی ڳئی، ٻولی دا کم کرݨا  پچھوہاں تھیندا ڳیا۔ سرائیکی شاعر تے لکھاری سرائیکی تحریک کوں کلھئیں جیندا رکھی ریہے۔یونیورسٹی دے پبلک سیکٹر  دےسرائیکی ڈیپارٹمنس ڈھیر کم نہا کر سڳن، اے ڳالھ تاں سمجھ آندی ہے۔ پر جیرھے ڈھنڳ اُنھیں آپ کوں لکھاریں تے وسیب کن انج پنج،  یانی آپ کوں گھیٹوآئیز   کر گدھے، اے ڳالھ سرائیکی لکھاریں دی ہک پکی مونجھ بݨ ڳئی ہے۔ وجہ وت وی سمجھ آندی ہے  ۔ پنجاب دی کالونئیل سرکار دے ہٹھلڳ جیرھے نوکری کریندن، اے ہݙورتی اوھے ڄاݨدن۔ پر او چاھندے تاں ہتھ پیر مار سڳدے ہئین۔

اَماں ٻولی وچ وڄیا دی سوجھ  اتیں کیتی کرتی دا پچھوکڑ

  پاکستان دے پیلھے سال یانی 1947-48 (دسمبر۔جنوری) وچ سکشا ٻولی یانی ذریعہ تعلیم دے سوال تیں کانفرنس تھئی۔ اَماں ٻولیں دے حق اچ بحثاں تھیاں۔ پر ساریاں بحثاں پاسے  تیں سٹ کنیں ریزولیوشن اے منظور کیتونیں جو "اردو قومی تے تعلیمی ٻولی ہوسی۔"  سوا سندھ دے باقی سارے اڄوکے پاکستان وچ اردو  (اتیں انگریزی) لاڳو تھی ڳئی۔ باقی ٻولیں کوں ریجنل دا رُتبہ ملیا۔ انھیں وچو کُجھ وچ ایم۔اے اتیں ادیب/ منشی فاضل دے امتحان پاس کرݨ دی وِتھ رکھیونیں۔ اے رتبہ چار صوبائی ٻولیں کوں ملیا۔ سرائیکی شُمار اچ نہ آئی۔ اصل وچ 1960ء دے ݙہاکے توڑیں سرائیکی اپݨی سُنڄاݨ دے پندھ کریندی ودی ہئی۔ 1970ء دے ݙہاکے وچ بھٹو سرکار دے ہیٹھ تھیوݨ آلی 1975ء دی سرائیکی کانفرنس دے بعد سرائیکی اہرکاریں دی ݙوجھی پیڑھی اُٹھی تاں اُنہیں کوں ڈھیر سارے کم کرݨے پئے ڳئے۔کُجھ تھئے، کُجھ رہ ڳئے۔ اَماں ٻولی وچ تعلیم وڄیا دی ڳالھ ٻہوں گھٹ تھیندی ہئی۔ اساں اکثر لوکی ٻولی دے وݨ کوں پاند کن رہاوݨ تے ٹنگڑیاں پورݨ دا کم کریندے ریہوسے۔

ایندا سٹا نتیجہ اے ہے، جو جیکر اڳونہاں اندازہ لویجے تاں اے ہے جو ڈھیر ٻولیتی (لسانیاتی) والیاں ٻولیاں۔ایرانی ٹولے دی پشتو، بلوچی، ہزارگی (اتیں اُبھے پاکستان دیاں ٻولیاں) ۔ اتیں اینہہ وکھرپ دی وجہ کن، یانی ورتارا تھولا ہووݨ، مارکیٹ دی ٻولی نہ بݨ سڳݨ  دے سوب پچھوہیاں تھی ویسن۔ جݙاں جو ہند آریائی ٹولے دیاں ٻولیاں۔ سندھی، سرائیکی، ہندکو،   پنجابی۔ وݙے کھنڈار  اتیں وادھو ورتارے دی وجہ کن دیر تڳیل نکلسن۔ پر اردو انہیں ٻولیں کوں انت ہندی دے ہٹھلڳ کرݨ دا ہتھیار ہے، اتیں کُجھ سرائیکی لکھاری اردو دے لوبھ کنیں حالی واندے نئیں پئے تھیندے۔ اڄ اے ڳالھ آکھ ݙیویڄے جو ساݙیاں ٻولیاں جتلا ڈھیر اردو دے نیڑے تھیسن، اُتلا تکھئیں اردو دے پچھوآندی ہندی دی چھل وچ ٻݙسن مُکن۔ ڈھیر پڑھیڄݨ اتیں میڈیا دی عزت کماوݨ دی سِک کوں جھلݨا بلکہ سوا  کرݨا پوسی۔گبریل گارشیا آکھیا (انٹرویو، سرائیکی ترجمہ ساجد منصور قیصراݨی، سُنڄاݨ) جو اساں جیرھلے اپݨی ٻولی اچ لکھݨ دا متھیا تاں اے طے کیتا توڑے جو ساݙیاں کتاباں کوئی نہ پڑھسی اَتے اے جالیں اچ لاتھیاں رَہسن، اساں وت وی اپݨی ٻولی اچ لکھیسوں۔

اِماں ٻولی دے ہوکے۔ پنجابی سرکار  اتیں  پنجابی سوجھائیت

پنجاب وچ کافی مُدت کن پنجابی وپارئیں  دی سرکار ٹردی پئی ہے۔ اوپارئیں دیاں سرکاراں نظرئیں اتٰیں نظرئیں دی مخالفت کنیں واندیاں (آئیڈیالوجی نیوٹرل) ہوندئین۔ کُجھ پنجابی لکھاری ہر وریہہ ما ٻولی دا ݙینہہ مَنیدن اتیں سرکار وچ اپݨا ہک ادھ وزیر ہووݨ دے برتے تیں "ما ٻولی وچ مُنڈھلی تعلیم" شروع کراوݨ کیتے کھمبھ کھڑلیندن۔ اڳلے قدم دے طور تیں اے پنجابی سنگتی سرائیکیں اُتیں کوڑیندن جو بھئی سرائیکیں دے وکھرپ دے ہوکے پارو صوبے وچ ما ٻولی وچ تعلیم دا کم ݙکیا کھڑے۔

ٻنہیں سرائیکیں آلی کار پنجابی لکھاریں  (مشتاق صوفی ہوریں) میݙے نال وی ڳالھ چول کیتی۔ 2006ء دے سال میں اُنھیں دے سَݙے تیں اُنھیں دے ما ٻولی دے کٹھ ݙیکھݨ لہور ڳیم۔ چوہدری فخر زمان دی عالمی پنجابی کانفرنس اتیں سائیں نجم سید دی ٹولی انج انج کٹھ کیتے ہوئے ہئین۔ فخر زمان ہوریں تاں میݙو کَن ای نہ ݙتا۔ نجم سید سائیں دے ہک ادھ  ماٹھو نال ڳالھ  تھئی اتیں میں اے تجویز ݙتی جو ما ٻولی وچ تعلیم شروع کرݨ وچ مسئلہ سرائیکی اتیں پنجابی دے ناویں اتیں انھیں ٻولیں دے نصاب تیں چاڑن لکھݨ دا ہے۔ ایں مسئلہ دا حل اے تھی سڳدے:

·       پنجاب سرکار دا ٹیکسٹ بورڈ قاعدے کتابیں دا منہ متھا یانی آؤٹ لائن انگریزی وچ بݨاوے۔

·       اینہہ آؤٹ لائن دے مطابق قاعدے کتاباں لکھݨ دا کم ضلع سطح تیں مقامی ریٹائرڈ ہیڈ ماسٹریں اتیں مقامی ٻولی دے لکھارئیں دے ذمے لا ݙیویڄے۔

·       قاعدے کتاب دے اُتیں بولی دا ناں نہ لکھیڄے بلکہ مثال کیتے "ماٻولی دا قاعدہ ضلع جھنگ" لکھیا ہویا ہووے۔

ایں طرانح    پنجابی ضلعیں وچ   پنجابی قاعدے اتیں سرائیکی ضلعیں وچ سرائیکی قاعدے لکھیج تے ورتیج ویسن اتیں جھیڑا وی مُک ویسی۔

پر  پنجابی لکھارئیں دی میݙی ایں تجویز تیں تک نئیں پوندی۔ اتیں اڳو  ہک کُراڑی ڳالھ آکھݨی پوندی ہے۔ پنجاب دے لکھاری اپݨے سیاستدانیں کنیں ودھیک پنجابی ہن۔ اے غزنی کن گھن موہنجودڑو توڑیں پنجاب ݙیہدن (ریکارڈ تیں ہے) اتیں اساں سرائیکیں دے منہ متھئیں تیں پنجابی دی موہر لاوݨ چاہندن۔

کریجے کیا؟

اماں ٻولی وڄیا دا ساݙا اَہر سرائیکی کوں بچاوݨ دے کُل اَہر نال جُڑیا ہوئے۔ساݙی ٻولی کوں اے کرتݨ /فیکٹرمُکیندے پئین:

·       ٻولی دے معاملے تیں سرائیکی سیاسی ورکریں دا "ڄُل ویلھا" دا رویہ

·       اردو میڈیا دی مار یلغار

·       سرائیکی میرھیں دا   اردو دی پُھوت گلیمر دے اثر ہیٹھوں ہووݨ

·       ما  پیو  دا   اردو کوں اپݨے ٻالیں کیتے فائدہ مند سمجھݨ

·       سرکار دی پالیسی کوں نواوݨ کیتے تݨ مار نہ کرݨ

·       اماں ٻولی وڄیا کیتے سرکار دو تکی رکھݨ اتیں پرائیویٹ سیکٹر دا فائدہ نہ چاوݨ

کُجھ تھی سڳدے او اے ہے جو:

·       اردو میڈیا کوں نکیل گھتݨ کیتے پرامن پر زور دی تحریک چول کرݨ

·       اپݨا میڈیا پیدا کرݨ

·       سرائیکی۔انگریزی دا مواد۔مورت قاعدے اتیں چارٹ بݨاوݨ

·       سرائیکی وڄیا مواد کوں مارکیٹ اتیں سکولیں وچ پُچاوݨ

عزیز شاہد دی "اول"۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔ سعید اختر (سنگھڑ۔۔۔تونسہ)

[سُنڄاݨ اپریل۔اگست 2015 وچ چھیئل لکھت)

عزیز شاید دی "اول"

سعید اختر گاݙی

We are the children of an ancient band broken between the mountain and sea.

ترجمہ: پہاڑیں تیں سمندر دے وچالے نکھڑے، اَساں کہیں پراݨے جتھے دے ٻال ہئیں۔

پیلھی ڳالھ تاں اے ہے جو اے کوئی مضمون کائینی۔ علمی مضمون پرکھ پڑچول دے پیمانے تیں ہوندے اَتے شاعری کوں اوندی وَرتی قدریں نال پرکھا ویندےیا ول ننویں قدر دی ڳول دا ناں ہوندے۔ ایں مضمون اندر کہیں قدر کوں سامݨے رکھ "اول" دی پرکھ پڑچول نہیں کیتی ڳئی۔ در اصل ایہہ سطراں "اول" کوں اپݨے واسطے سمجھݨ کیتے لکھیاں ڳئین۔ ول خیال آئے جو اینکوں ڳالھ مہاڑ بݨا گھنوں متاں کوئی ڳالھ اڳوں ٹُردی ہووے۔ ایندے نال جے"اول"  اُتیں کوئی  ڳالھ اڳوں ٹُر پئی تاں مَیں چُپ چُپا تے اپݨے آپ کوں شاباش ضرور ݙیساں۔

کئی ورھیں پیلھےدی ڳالھ  ہے جݙݨ اے کتاب پیلھی واری چَھپی ہئی تیں میں اینکوں پڑھݨ شروع کیتا پر کوئی ڳالھ چیتے وچ نہ آئی۔ کجھ سَطراں چنڳیاں محسوس تھیاں پر ڳالھ نہ بݨی۔ کُجھ مُد بعد عزیز شاہد نال ذاتی ڄاݨ سُنڄاݨ تھئی پر ول وی "اول" دا کھلارا نہ تھیا۔ ایہہ ڳالھ تاں سمجھ  آڳئی جو  ایں کتاب نال جیوݨ دے بعد ہی کوئی تَند ہتھیں آسی۔ عزیز شاہد دی شاعری دی تفہیم  دے ٻہوں دَر دروازے ہن ۔اوندی شاعری اوندے اپݨے کار کُھلے دل دی ہے ۔ ہر کوئی اینکوں اپݨی عقل ، اپݨے تجربے نال پڑھدے اتے اپݨی گُھنڈ پاتی ٻیٹھا ہوندے تیں او سبھوں ٹھیک ہوندے۔اگر کہیں قدر دی ڳالھ چا کروں تاں اے وݙی شاعری دا وصف ہے۔ تیں ول "اول" میݙے نال ڳالھ کیوں نہ ہئی کریندی ؟اے میݙی تفہیم دا مسئلہ ہوسی لیکن ایہہ کتاب تاں کُلاج^[1] ہے ۔ کلاج دے فن دا کمال اے ہے جو تصویر ٻہوں سارے کاغذ دے ٹکڑیں تیں کپڑیں دے ٹکڑیں کوں جوڑ جوڑ بݨائی ویندی اے۔ہر ٹکڑا جُز وی ہوندے  اَتے کُل دا مکمل حصہ وی ہوندے۔ پر تصویر کوں پرکھݨ واسطے کُل اُتے عرق ریزی کرݨ ضروری ہوندے۔

"اول" دی جُزیات (فرض کرو تُساں کتاب کھولی اے تیں ہک نظم تہاݙے سامݨے آ ڳئی ہے)تہاݙے سامݨے اپݨا پورا اظہار کریسن:

اینویں تاں او نئیں ملدا

پَل دے پَروݨ وچوں

چھݨ چھݨ کے اپݨے کولوں

ول ول نکھڑݨا پوندے

اینویں نئیں وسوں تھیندی

ٻس آپ جھوک بݨ کے

ول ول اُڄڑݨا پوندے

پر جینویں جینویں ورق پھولیسو اے نظم اپݨے کُل نال رَلی کھڑی ہے تیں او ٻئے معنی وچ کُل دی تفہیم کریندی ہے۔ ٻس میݙی ڳالھ ایہہ ہئی۔

شاعری کوں پرکھݨ اوکھی ڳالھ ہے۔ شاعر جادو گر وی تاں ہوندے۔اینویں تاں کالرج نہ آکھیا ہا:

"سارے شور مچیندن، خبرادر،خبردار!

اوندیاں چمکدیاں اَکھیں ، اوندے ہوا وچ

لہراندے وݙے وال!

تیں ہک مقدس خوف دے بھئو کنیں اپݨیاں اکھیں میٹ گھنو

کیوں جو او ماکھی دی پݨیال تیں پلا ہوئے

اوں جنت دا کھیر   پیتا  ہوئے"

شاعر دا مقدس خوف وی ہوندے تیں قاری کوں اپݨے مُندریجݨ دا بھئو وی ہوندے پر شاعری کلہا جادوگری دا ناں وی نہیں۔ شاعری سماجی تاریخ وی ہے ، لوک اِچھا دی کہانی وی ہے ، ہک فرد دی کتھا وی ہے تیں سماجی سوڑ (سپریشن)دے ہوندیں ہوئیں وی ول جیوݨ دی داستان وی ہے۔ چھیکڑی صنف کوں اساں عام لفظیں وچ وچھوڑے دی شاعری آکھدے ہئیں۔ وچھوڑے دی شاعری کݙاہیں ذات دے وچھوڑے دی ڳالھ نئیں کریندی۔ شاعری وچ وچھوڑا سماجی تجربہ ہے اَتے اوں سماجی تجربے وچ ذات دا ڳل ونڄݨ وی کار ہے ۔

وچھوڑا سماجی تجربہ ایں ہے جو ایہہ تجربہ سماجی تبدیلی دے ابتدائی مراحل دے وچوں گذرݨ دے کرب دا تجربہ ہے۔ ہر شئے نال رشتہ ترٹدا پئے۔ ایں ترٹ بھڄ وچ انسانی رشتے وی ظاہر اے اپݨی ننویں سماجی اُساری (تشکیل) کریندن (ایہہ ڳالھ تہاکوں اوپری لڳسی) اَتے سماجی تبدیلی دے ابتدائی مراحل دے وچ غرق بندہ کہیں اوپری ڳول وچ ڳل ویندے۔ اے ذات دا وچھوڑا ہے ۔ بندہ کہیں ڳالھ کوں یقین نال نہیں آکھ سڳدا تیں نہ ہی او کہیں شئے کوں یقین نال ݙیکھ سڳدے۔ انسانی رشتیں اُتیں یقین کرݨ تاں اصلوں محال ہے:

سفر ہے کہیں اندھارے توں ولا ہک ٻئے اندھارے تئیں

امر ہے سوجھلا پل دا ابد کیا ہے ، ازل کیا ہے

(اول)

سماجی تبدیلی دے عمل وچ بندے کوں پناہ  اپݨی  ذات وچ نظر آندی ہے ۔ پَل دا سوجھلا اوندی پَل دی حقیقت ہوندے۔ اڳلی حقیقت دی ڳول دا ول ننواں سفر شروع تھیندے:

کہیں ڳجھڑی بند اچ بند اساں او وی گݨجی مݨجی تند اساں

کُئی بند بھلا کیا کُھلݨی ہئی ٻس اپݨے آپ تے کُھل ڳئے ہیں

(اول)

شاعر بے معنویت تیں افراتفری کوں معنی ݙیوݨ چاہندے۔

ویلس سٹیونسن آہدے جو بدلدے سماجی قدریں دے دور دا شاعر  Connoisseur of chaos وی ہوندے۔

(معذرت جو ایں اصطلاح دا سرائیکی ترجمہ میݙے وس وچ کائنی)

ایں کیفیت وچ ذات تیں کُھل ونڄݨ دا وی گمان ہوندے ۔ بندہ اے سمجھ گھندے جو "ہک سچ" اینجھا ہے جو صرف اوندے کول ہے ۔ جیڑھا اوں حیاتی دی ڳول پھرول کرکے لبھا ہوندے ۔ اونکوں او لُکائی راہندے۔ پر ہک ݙینہہ اونکوں لڳدے او وی کُوڑ ہا:

او آخری ونگ وی ترٹی ڳئی

نہ ونگ رہ ڳئی نہ سک رہ ڳئی

(اول)

"اول" دی پہلی نظم "ما من موہݨی ما" ہے ۔ اے نظم کتاب دا دیباچہ وی ہے ۔ ما  دے نال رشتہ ول ٻال بݨ کے حیاتی کنیں لُکݨ دا سہارا وی ہے۔

ما دی جھولی وچ اونکوں اپݨے درشن، اپݨا آپ ترٹدا نہیں لڳدا چاہے اے وی واہمہ ہے پر ہک جذباتی آسرا تاں ضرور ہے :

ما من موہݨی ما

ول ہک واری سکدیں لُہندیں

اپݨی جھولی پا

کُئی اسمانوں لَہندی لے وچ

لولی ویݨ سُݨا

اندر نیلے تھیندے ویندن

گُھُٹی گھول پلا

سر تیں ہاڑ ہجر دا کھڑ ڳئے

ٻُکل ہیٹھ لُکا

(اول)

بدلدے معاشرتی اَتے سماجی قدریں وچ حیاتی کلہیپے دا سفر ہے:

ازل دی اندھی ادھور مارے

نکھڑ سڳے ہئیں نہ مل سڳے ہئیں

اساں تاں کُھل کے

نہ رو سڳیے ہئیں نہ کِھل سڳیے ہئیں

(اول)

بندہ ڳل ڳئے۔ اونکوں چپ لڳ ڳئی ہے ۔ او کہیں نال کیا ڳالھ کرے؟ نکھڑے ٻال دی کوݨ سُݨدے ۔جیڑھا اوندی ڳالھ سمجھے ہا او تاں کہین ویران جھوک تے کوکدا پئے :

کہیں وِران جھوک تے

اپݨے تن دی ریت وچ

خالی پیر پا کرائیں

کون پیا ہے کوکدا

کوٹھی کوٹھی پک پو

وا مینہہ آندا پئی

تھوڑی ترتیب دی اگوں پچھوں دی معذرت تھی ڳئی۔ کون ذات وی ہےاَتے او سماجی ویڑھا وی ہے جتھاں ابلاغ تھیندا ہا۔" کوٹھی کوٹھی پک پو وا مینہہ آندا پئی" صرف لوک سطراں نئیں اے پورا سماجی ابلاغ ہے۔ اوں سماج دی تاریخ ہے جتھاں اے سطراں ورتیاں ویندیاں ہَن ۔ او کھیݙ حیاتی نال جڑت دا کھیݙ  ہا۔ پر ہُݨ :

کئی ہزار سانوݨیاں

کئی کروڑ چاندݨیاں

اݨ ڳݨتر کوٹھڑیاں

وَہݨ نال وَیہہ ڳیاں

اندھیں کھوہیں لہہ ڳیاں

کینکوں یاد رہ ڳیاں

جھوک پُراݨا سماجی رشتہ ہے۔اے کٹھے رل حیاتی گذارݨ دا ناں ہا پر اوں سماجی رشتے کوں اساں کہیں وِران جھوک تیں چھوڑ آئے ہیں :

اوکون ہا

جینکوں روندیں اکھیں نال

جھوکیں تیں چھوڑآئے ہیں

او کینجھا رشتہ ہا نال اوندے

جو تروڑ آئے ہیں

اے کون اے

شہریں دے شور وچ

اساݙی کِھل دا شریک راہندے

ایں سارے عمل وچ اساں اپݨی ذات دے تھی ویندے ہئیں۔ اپݨی ذات کوں اپݨے ہووݨ دا سبب سمجھ گِھندے ہیں ۔ تحلیل نفسی دی تنقید وچ اینکوں شاید انا (ایگو) دی بھن تروڑ آکھسوں۔ اے اپݨی ذات دی ڳول نئیں تیں نہ ہی اپݨی ذات کوں ڄاݨݨ دا عمل ہے ۔ اے تیں بھئو دا عمل ہے ۔ اے بے یقینی دی کیفیت ہے۔ اے واہمے دی دنیا ہے ۔ ساݙی اپݨی ذات، ساݙا اپݨا سانول تھی ویندی، گو اساں سانول کوں ہک معروضی شئے سمجھ  ٻہندے ہئیں۔کہیں رُلیے رشتے دی ڳول وچ ہک رشتے دا واہمہ بݨانوݨ ہے۔ اساں کجھ لحظے  کیتے اوندے نال جُڑ ے، اے نہ ڄاݨدے ہوئیں جو او تاں اپݨی ذات دا پرچھاواں ہے جیندا عکس پاݨی تے پوندا پئے۔ اے کلیہپے دا منظر ہے ۔پر منظر چوݙویں دی رات دے صحرا دا منظر ہے جو اردگرد اینویں لڳدے جینویں اساں اونکوں ݙیکھݨ چاہندے ہئیں:

اساں تاں سانولا تیݙی رضا دی موج تے ٹھِل پوسوں

پر اپݨی ذات اپݨے آپ کو کتنا دلاسا ݙیوے ۔سِجھ وی تاں نکلݨا ہوندے۔ٻاہر ذات دی خواہش موجب تاں نئیں بدلدا ٻاہر اوترے دی کَوڑ تاں اکھیں رواݙیندی ہے ۔ ٻاہر دا ݙر ول ذات دو چھک ݙیندے۔ اے تبدیلی وچوں گذردے سماج دی سوڑ ہے جیڑھی اونکوں ولا ذات دی گور وچ پاء ݙیندی ہے :

میݙے اندر وچ

اے کینجھی رَو پئی گھمدی اے

کُئی ویرݨ مُشکݨ نانڳݨ جھئیں

میکوں ساری رات ݙنڳیندی اے

ول جھمدی اے

اوندے زہر کنوں

میں انت نساہ تھی مَر وینداں

ول روندیں ہوئیں

میݙی لوں لوں کوں ٻہہ چُمدی اے

ذات دا سماجی کلیہپا ذات دا اظہار نئیں تھیوݨ ݙیندا۔ اے المیہ ہے میݙا ہووݨ کوڑ لڳدے۔ جیڑھے سماجی رشتے ذات دے اظہار وچ سوڑ پیدا کرن تاں پچھیں ول سچ کینہاں تے جہان کیہاں:

لاحاصل دی ڳول

حاصل سکھݨیں دُھوڑ

ٻالیں کھیݙ ونڄی

تھی ڳئی دھوڑ اَرُوڑ

ہوکا  آندا پئے

ہُݨ دیاں بݨیاں کُوڑ

ٻس ایہہ ڳالھ مہاڑ تہاݙے نال ہئی۔ میں کولاج دے کجھ  جُز  جوڑ کنیں کُل کوں سمجھݨ دی کوشش کیتی ہے۔ ٻئے جُز تساں ݙیکھو۔ اللہ کرے تہاݙی ڳالھ کوئی ننویں ڳالھ ہوسی۔ ہک آخری ڳالھ کنٹکیسٹ (Context) مُتوں ذات (سیلف)کوڑ ہے ۔ بغیر کنٹیکسٹ دے ذات دا اردگرد نال رشتہ کوڑ ہوندے۔اے صرف کنٹیکسٹ دے پیرائے وچ ہی ممکن ہے جو :

میں اپݨے آپ اِچ سیجھ بݨی

بَݨ سائیں اپݨا خواب لتھے

میں آپ آپ تے کُھلدی ڳئی

میݙے اپݨے نال حجاب لتھے

(اول)

---

[1] Collage