عزیز شاہد دی "اول"۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔ سعید اختر (سنگھڑ۔۔۔تونسہ)

[سُنڄاݨ اپریل۔اگست 2015 وچ چھیئل لکھت)

عزیز شاید دی "اول"

سعید اختر گاݙی

We are the children of an ancient band broken between the mountain and sea.

ترجمہ: پہاڑیں تیں سمندر دے وچالے نکھڑے، اَساں کہیں پراݨے جتھے دے ٻال ہئیں۔

پیلھی ڳالھ تاں اے ہے جو اے کوئی مضمون کائینی۔ علمی مضمون پرکھ پڑچول دے پیمانے تیں ہوندے اَتے شاعری کوں اوندی وَرتی قدریں نال پرکھا ویندےیا ول ننویں قدر دی ڳول دا ناں ہوندے۔ ایں مضمون اندر کہیں قدر کوں سامݨے رکھ "اول" دی پرکھ پڑچول نہیں کیتی ڳئی۔ در اصل ایہہ سطراں "اول" کوں اپݨے واسطے سمجھݨ کیتے لکھیاں ڳئین۔ ول خیال آئے جو اینکوں ڳالھ مہاڑ بݨا گھنوں متاں کوئی ڳالھ اڳوں ٹُردی ہووے۔ ایندے نال جے"اول"  اُتیں کوئی  ڳالھ اڳوں ٹُر پئی تاں مَیں چُپ چُپا تے اپݨے آپ کوں شاباش ضرور ݙیساں۔

کئی ورھیں پیلھےدی ڳالھ  ہے جݙݨ اے کتاب پیلھی واری چَھپی ہئی تیں میں اینکوں پڑھݨ شروع کیتا پر کوئی ڳالھ چیتے وچ نہ آئی۔ کجھ سَطراں چنڳیاں محسوس تھیاں پر ڳالھ نہ بݨی۔ کُجھ مُد بعد عزیز شاہد نال ذاتی ڄاݨ سُنڄاݨ تھئی پر ول وی "اول" دا کھلارا نہ تھیا۔ ایہہ ڳالھ تاں سمجھ  آڳئی جو  ایں کتاب نال جیوݨ دے بعد ہی کوئی تَند ہتھیں آسی۔ عزیز شاہد دی شاعری دی تفہیم  دے ٻہوں دَر دروازے ہن ۔اوندی شاعری اوندے اپݨے کار کُھلے دل دی ہے ۔ ہر کوئی اینکوں اپݨی عقل ، اپݨے تجربے نال پڑھدے اتے اپݨی گُھنڈ پاتی ٻیٹھا ہوندے تیں او سبھوں ٹھیک ہوندے۔اگر کہیں قدر دی ڳالھ چا کروں تاں اے وݙی شاعری دا وصف ہے۔ تیں ول "اول" میݙے نال ڳالھ کیوں نہ ہئی کریندی ؟اے میݙی تفہیم دا مسئلہ ہوسی لیکن ایہہ کتاب تاں کُلاج^[1] ہے ۔ کلاج دے فن دا کمال اے ہے جو تصویر ٻہوں سارے کاغذ دے ٹکڑیں تیں کپڑیں دے ٹکڑیں کوں جوڑ جوڑ بݨائی ویندی اے۔ہر ٹکڑا جُز وی ہوندے  اَتے کُل دا مکمل حصہ وی ہوندے۔ پر تصویر کوں پرکھݨ واسطے کُل اُتے عرق ریزی کرݨ ضروری ہوندے۔

"اول" دی جُزیات (فرض کرو تُساں کتاب کھولی اے تیں ہک نظم تہاݙے سامݨے آ ڳئی ہے)تہاݙے سامݨے اپݨا پورا اظہار کریسن:

اینویں تاں او نئیں ملدا

پَل دے پَروݨ وچوں

چھݨ چھݨ کے اپݨے کولوں

ول ول نکھڑݨا پوندے

اینویں نئیں وسوں تھیندی

ٻس آپ جھوک بݨ کے

ول ول اُڄڑݨا پوندے

پر جینویں جینویں ورق پھولیسو اے نظم اپݨے کُل نال رَلی کھڑی ہے تیں او ٻئے معنی وچ کُل دی تفہیم کریندی ہے۔ ٻس میݙی ڳالھ ایہہ ہئی۔

شاعری کوں پرکھݨ اوکھی ڳالھ ہے۔ شاعر جادو گر وی تاں ہوندے۔اینویں تاں کالرج نہ آکھیا ہا:

"سارے شور مچیندن، خبرادر،خبردار!

اوندیاں چمکدیاں اَکھیں ، اوندے ہوا وچ

لہراندے وݙے وال!

تیں ہک مقدس خوف دے بھئو کنیں اپݨیاں اکھیں میٹ گھنو

کیوں جو او ماکھی دی پݨیال تیں پلا ہوئے

اوں جنت دا کھیر   پیتا  ہوئے"

شاعر دا مقدس خوف وی ہوندے تیں قاری کوں اپݨے مُندریجݨ دا بھئو وی ہوندے پر شاعری کلہا جادوگری دا ناں وی نہیں۔ شاعری سماجی تاریخ وی ہے ، لوک اِچھا دی کہانی وی ہے ، ہک فرد دی کتھا وی ہے تیں سماجی سوڑ (سپریشن)دے ہوندیں ہوئیں وی ول جیوݨ دی داستان وی ہے۔ چھیکڑی صنف کوں اساں عام لفظیں وچ وچھوڑے دی شاعری آکھدے ہئیں۔ وچھوڑے دی شاعری کݙاہیں ذات دے وچھوڑے دی ڳالھ نئیں کریندی۔ شاعری وچ وچھوڑا سماجی تجربہ ہے اَتے اوں سماجی تجربے وچ ذات دا ڳل ونڄݨ وی کار ہے ۔

وچھوڑا سماجی تجربہ ایں ہے جو ایہہ تجربہ سماجی تبدیلی دے ابتدائی مراحل دے وچوں گذرݨ دے کرب دا تجربہ ہے۔ ہر شئے نال رشتہ ترٹدا پئے۔ ایں ترٹ بھڄ وچ انسانی رشتے وی ظاہر اے اپݨی ننویں سماجی اُساری (تشکیل) کریندن (ایہہ ڳالھ تہاکوں اوپری لڳسی) اَتے سماجی تبدیلی دے ابتدائی مراحل دے وچ غرق بندہ کہیں اوپری ڳول وچ ڳل ویندے۔ اے ذات دا وچھوڑا ہے ۔ بندہ کہیں ڳالھ کوں یقین نال نہیں آکھ سڳدا تیں نہ ہی او کہیں شئے کوں یقین نال ݙیکھ سڳدے۔ انسانی رشتیں اُتیں یقین کرݨ تاں اصلوں محال ہے:

سفر ہے کہیں اندھارے توں ولا ہک ٻئے اندھارے تئیں

امر ہے سوجھلا پل دا ابد کیا ہے ، ازل کیا ہے

(اول)

سماجی تبدیلی دے عمل وچ بندے کوں پناہ  اپݨی  ذات وچ نظر آندی ہے ۔ پَل دا سوجھلا اوندی پَل دی حقیقت ہوندے۔ اڳلی حقیقت دی ڳول دا ول ننواں سفر شروع تھیندے:

کہیں ڳجھڑی بند اچ بند اساں او وی گݨجی مݨجی تند اساں

کُئی بند بھلا کیا کُھلݨی ہئی ٻس اپݨے آپ تے کُھل ڳئے ہیں

(اول)

شاعر بے معنویت تیں افراتفری کوں معنی ݙیوݨ چاہندے۔

ویلس سٹیونسن آہدے جو بدلدے سماجی قدریں دے دور دا شاعر  Connoisseur of chaos وی ہوندے۔

(معذرت جو ایں اصطلاح دا سرائیکی ترجمہ میݙے وس وچ کائنی)

ایں کیفیت وچ ذات تیں کُھل ونڄݨ دا وی گمان ہوندے ۔ بندہ اے سمجھ گھندے جو "ہک سچ" اینجھا ہے جو صرف اوندے کول ہے ۔ جیڑھا اوں حیاتی دی ڳول پھرول کرکے لبھا ہوندے ۔ اونکوں او لُکائی راہندے۔ پر ہک ݙینہہ اونکوں لڳدے او وی کُوڑ ہا:

او آخری ونگ وی ترٹی ڳئی

نہ ونگ رہ ڳئی نہ سک رہ ڳئی

(اول)

"اول" دی پہلی نظم "ما من موہݨی ما" ہے ۔ اے نظم کتاب دا دیباچہ وی ہے ۔ ما  دے نال رشتہ ول ٻال بݨ کے حیاتی کنیں لُکݨ دا سہارا وی ہے۔

ما دی جھولی وچ اونکوں اپݨے درشن، اپݨا آپ ترٹدا نہیں لڳدا چاہے اے وی واہمہ ہے پر ہک جذباتی آسرا تاں ضرور ہے :

ما من موہݨی ما

ول ہک واری سکدیں لُہندیں

اپݨی جھولی پا

کُئی اسمانوں لَہندی لے وچ

لولی ویݨ سُݨا

اندر نیلے تھیندے ویندن

گُھُٹی گھول پلا

سر تیں ہاڑ ہجر دا کھڑ ڳئے

ٻُکل ہیٹھ لُکا

(اول)

بدلدے معاشرتی اَتے سماجی قدریں وچ حیاتی کلہیپے دا سفر ہے:

ازل دی اندھی ادھور مارے

نکھڑ سڳے ہئیں نہ مل سڳے ہئیں

اساں تاں کُھل کے

نہ رو سڳیے ہئیں نہ کِھل سڳیے ہئیں

(اول)

بندہ ڳل ڳئے۔ اونکوں چپ لڳ ڳئی ہے ۔ او کہیں نال کیا ڳالھ کرے؟ نکھڑے ٻال دی کوݨ سُݨدے ۔جیڑھا اوندی ڳالھ سمجھے ہا او تاں کہین ویران جھوک تے کوکدا پئے :

کہیں وِران جھوک تے

اپݨے تن دی ریت وچ

خالی پیر پا کرائیں

کون پیا ہے کوکدا

کوٹھی کوٹھی پک پو

وا مینہہ آندا پئی

تھوڑی ترتیب دی اگوں پچھوں دی معذرت تھی ڳئی۔ کون ذات وی ہےاَتے او سماجی ویڑھا وی ہے جتھاں ابلاغ تھیندا ہا۔" کوٹھی کوٹھی پک پو وا مینہہ آندا پئی" صرف لوک سطراں نئیں اے پورا سماجی ابلاغ ہے۔ اوں سماج دی تاریخ ہے جتھاں اے سطراں ورتیاں ویندیاں ہَن ۔ او کھیݙ حیاتی نال جڑت دا کھیݙ  ہا۔ پر ہُݨ :

کئی ہزار سانوݨیاں

کئی کروڑ چاندݨیاں

اݨ ڳݨتر کوٹھڑیاں

وَہݨ نال وَیہہ ڳیاں

اندھیں کھوہیں لہہ ڳیاں

کینکوں یاد رہ ڳیاں

جھوک پُراݨا سماجی رشتہ ہے۔اے کٹھے رل حیاتی گذارݨ دا ناں ہا پر اوں سماجی رشتے کوں اساں کہیں وِران جھوک تیں چھوڑ آئے ہیں :

اوکون ہا

جینکوں روندیں اکھیں نال

جھوکیں تیں چھوڑآئے ہیں

او کینجھا رشتہ ہا نال اوندے

جو تروڑ آئے ہیں

اے کون اے

شہریں دے شور وچ

اساݙی کِھل دا شریک راہندے

ایں سارے عمل وچ اساں اپݨی ذات دے تھی ویندے ہئیں۔ اپݨی ذات کوں اپݨے ہووݨ دا سبب سمجھ گِھندے ہیں ۔ تحلیل نفسی دی تنقید وچ اینکوں شاید انا (ایگو) دی بھن تروڑ آکھسوں۔ اے اپݨی ذات دی ڳول نئیں تیں نہ ہی اپݨی ذات کوں ڄاݨݨ دا عمل ہے ۔ اے تیں بھئو دا عمل ہے ۔ اے بے یقینی دی کیفیت ہے۔ اے واہمے دی دنیا ہے ۔ ساݙی اپݨی ذات، ساݙا اپݨا سانول تھی ویندی، گو اساں سانول کوں ہک معروضی شئے سمجھ  ٻہندے ہئیں۔کہیں رُلیے رشتے دی ڳول وچ ہک رشتے دا واہمہ بݨانوݨ ہے۔ اساں کجھ لحظے  کیتے اوندے نال جُڑ ے، اے نہ ڄاݨدے ہوئیں جو او تاں اپݨی ذات دا پرچھاواں ہے جیندا عکس پاݨی تے پوندا پئے۔ اے کلیہپے دا منظر ہے ۔پر منظر چوݙویں دی رات دے صحرا دا منظر ہے جو اردگرد اینویں لڳدے جینویں اساں اونکوں ݙیکھݨ چاہندے ہئیں:

اساں تاں سانولا تیݙی رضا دی موج تے ٹھِل پوسوں

پر اپݨی ذات اپݨے آپ کو کتنا دلاسا ݙیوے ۔سِجھ وی تاں نکلݨا ہوندے۔ٻاہر ذات دی خواہش موجب تاں نئیں بدلدا ٻاہر اوترے دی کَوڑ تاں اکھیں رواݙیندی ہے ۔ ٻاہر دا ݙر ول ذات دو چھک ݙیندے۔ اے تبدیلی وچوں گذردے سماج دی سوڑ ہے جیڑھی اونکوں ولا ذات دی گور وچ پاء ݙیندی ہے :

میݙے اندر وچ

اے کینجھی رَو پئی گھمدی اے

کُئی ویرݨ مُشکݨ نانڳݨ جھئیں

میکوں ساری رات ݙنڳیندی اے

ول جھمدی اے

اوندے زہر کنوں

میں انت نساہ تھی مَر وینداں

ول روندیں ہوئیں

میݙی لوں لوں کوں ٻہہ چُمدی اے

ذات دا سماجی کلیہپا ذات دا اظہار نئیں تھیوݨ ݙیندا۔ اے المیہ ہے میݙا ہووݨ کوڑ لڳدے۔ جیڑھے سماجی رشتے ذات دے اظہار وچ سوڑ پیدا کرن تاں پچھیں ول سچ کینہاں تے جہان کیہاں:

لاحاصل دی ڳول

حاصل سکھݨیں دُھوڑ

ٻالیں کھیݙ ونڄی

تھی ڳئی دھوڑ اَرُوڑ

ہوکا  آندا پئے

ہُݨ دیاں بݨیاں کُوڑ

ٻس ایہہ ڳالھ مہاڑ تہاݙے نال ہئی۔ میں کولاج دے کجھ  جُز  جوڑ کنیں کُل کوں سمجھݨ دی کوشش کیتی ہے۔ ٻئے جُز تساں ݙیکھو۔ اللہ کرے تہاݙی ڳالھ کوئی ننویں ڳالھ ہوسی۔ ہک آخری ڳالھ کنٹکیسٹ (Context) مُتوں ذات (سیلف)کوڑ ہے ۔ بغیر کنٹیکسٹ دے ذات دا اردگرد نال رشتہ کوڑ ہوندے۔اے صرف کنٹیکسٹ دے پیرائے وچ ہی ممکن ہے جو :

میں اپݨے آپ اِچ سیجھ بݨی

بَݨ سائیں اپݨا خواب لتھے

میں آپ آپ تے کُھلدی ڳئی

میݙے اپݨے نال حجاب لتھے

(اول)

---

[1] Collage

Seraiki National Congress (Manssor Karim Sial)

[An introduction paper of Sain Mansoor Karim Sial on "Seraiki National Congress." It is being published for the purpose of information dissemination and public discussion.]

Seraiki National Congress

Preamble

Seraiki people have been aspiring to achieve their rights, including the recognition of their culture, linguistic and ethnic identity, and have been demanding their separate unit/entity in the federation of Pakistan. On their part, they have successfully gained the status of large distinct group of people enjoying a unique historical, social and cultural background which is a fait accompli. But the state of Pakistan, so far, refuses to recognize it as separate federal unit under the constitution of Pakistan. With every passing day people’s struggle to achieve their legitimate right of autonomy is intensifying. At the same time those nations of Pakistan who don’t agree to Seraikis demand are launching various reactive offensives against the peaceful Seraiki people. At this historical juncture Seraiki leadership, which mainly comes from the middle classes, is poised to reorganize itself so as to give impetus to the ongoing Seraiki national movement. In fact, Seraiki activists are asking their people “what happened to you?” why your forefathers let your people get massacred by invaders, why didn’t they check the hand of the oppressors and resist, the onslaught of violent destroyers of your sanctity and dignity? Why? Why? Because my forefathers were divided under their rulers, they were caused to lose their nation hood.” To answer, Seraiki National Congress (SNC) comes forward, and aims at carving out the strategies to help Seraiki movement meet success. 

Difficulties Facing Seraiki Movement

The main obstacle, all along, has been the nation /state building processes prevalent in Pakistan. During the first decade the rulers—de facto as well as de jure—predominantly belonged to the migrant population and obviously they couldn’t fathom the multi-ethnic, multinational and multi-cultural essence of the landmass then called West Pakistan. So, instead of re-organizing it into various ethno-national entities and hence provinces, they made efforts to create one-unit status for all the nations of the present–day Pakistan.  And hence the nationalist aspirations and urges of the various people were rather suppressed or ignored. At the same time these processes encouraged the people to direct their energies towards gaining the consciousness of security, religiosity and one-ness of all citizens (one language, one nation, religion and so on). In line with this the state oppressed those nations—Sindhi, Baloch and Pakhtuns—who resisted the offensive of one-ness. Under these circumstances the emerging ethno-national feelings of Seraikis were harassed; so they stood subdued.

Second difficulty, which was closely linked to the aforementioned main one, was the political agenda or political cards which were played during the first two decades. The ruling elite harped on the Kashmir card, strong defense, allying with the western powers and anti-India postures. In this context the kind of politics suited to this environment automatically became pro-dictatorship, pro-autocracy and anti-democratic. The nations like Bangalis, Sindhi, Baloch and Pakhtuns who were fighting for the recognition of their own identity could make little efforts in favor of the emerging ethnic groups.

After 1972, when the futility and erroneousness of the abovementioned nation building process were established, and the present Pakistan started a new political course, the federation could have re-organized itself. it was due to more than a century old militarization of  the Punjab which gave rise to the predominance of Punjabis and Punjabi nationalism in the state apparatus that the parliamentary politics failed to tackle the issue of multi-ethnicity. In other words, this dispensation indemocratic politics didn’t resolve the national question in Pakistan. Accordingly, Seraiki movement in the form of Bahawalpur SoobaMahaz was co-opted by the government of the time which transformed into the expanded form to become Seraiki SoobaMahaz.

At fourth place, as the nations which were sympathetic to Seraiki people, such as Sindhi, Baloch and Pakhtuns, were themselves oppressed provinces and were striving to obtain their legitimate share in the federation these couldn’t pay much supportive attention to the Seraiki national movements—Seraiki being the most prominent then. Nevertheless they welcomed the initiatives taken to raise the Seraiki issue in the open forums. In short, the first wave of Seraiki awareness started in seventies with the encouragement of the political activists of these oppressed provinces such as NAP AND PNP.

Fifth, besides the causes extraneous to the Seraiki region and people, the road blocks facing the Seraiki movement were and are primarily within the Seraiki Vasaib. It goes without saying that norms, behaviors and cultural traits are evolved under the influence of social, political and historical environment of a society or national grouping. As Seraikis mostly opted for nonviolence and hence practiced peaceful coexistence among its various regions or their statehoods. For instance State of Bahawalpur, Multan, Deragaat. co-existed side by side in different eras. Due to this, which once would have been an appreciable quality of the people and rulers, the whole Seraiki vasaib didn’t come under one rule and thus lacked one single state formation. That’s probably the reason that political activists belonging to the Seraiki movement adopted different groupings with divergent positions for the same main purpose of Seraiki autonomy. As a resultant the leadership of Seraiki movement is acutely fragmented and lacks unity and expansion.

Sixth, the economic elite or wealthy and powerful families and individuals, which generally support and push the agenda of national aspiration, has not opted to enter the Seraiki movement; instead they prefer to become the part of the Pakistani elite, notwithstanding the exception of a few. Overall the activists are very passionate to lead their own little organizations than becoming a part/worker of an existing political set-up.

Need of the Hour

Despite the difficulties, obstacles and challenges, Seraiki movement has elapsed a significant distance towards its goals. All it lacks is the organizational quality among its rank and file, a political maturity to withstand the challenges in running an organization and democratic attitude in dealing with the affairs of a political movement. In nutshell, common people want to see the unity among the various political parties of Seraiki populace. SNC takes this challenge and wants to create a system and modus operandi under which Seraiki movement will gain strength and profile.

Objectives

1.       Providing a forum for debates and discussions on the issues relevant to the advancement of Seraiki political movement and its organizations.

2.       Playing the role of consensus building platform on issues and action plans among the various sections of Seraiki activists as well as among various Seraiki organizations.

3.       Acting as a forum for organizing factors essential for land & agricultural reforms, law & judicial reforms, education, health and election reforms and so many others.

4.       Facilitating the launch of joint actions to take forward the Seraiki national movement.

5.       Creating a permanent structure for holding All nationalist Parties Conferences (ANPC) for developing a collective response to the issues and challenges facing the movement.

6.       Developing positions and stands on various sectors and political / social aspects, such as water, agriculture, infrastructure, basic facilities, extremism, and foreign policy issues, and demographic controls etc. etc. The wording the contents of such positions would be agreed by all the participant parties and they would endorse the final version.

7.       Clarifying and expounding various concepts such as ‘inter-nation relations and social progress’, ‘administrative, ‘linguistic’, ‘national democracy’, ‘national question’, ‘national movement’, ‘nationalism’, ‘federalism’, ‘multinational/nation-state’, ‘provincial autonomy’, etc. etc.

8.       Countering the propaganda and other methods of creating confusions about Seraiki movement and its objectives that is generally carried out by hostile forces.

9.       Promoting a culture of friendship and accommodation among various social and political groupings of the movement.

Seraiki National Congress

Mansoor Karim Seyal,

Midcity, Seyal Arcade.

Sher shah road, Multan.

Tell: 03007388711