سرائیکی تحریک دیاں ݙلاں (Moral Fault Lines of Siraiki Movement)

نوٹ: اے کُجھ لِکھتاں سرائیکی لوک سانجھ دی پُراݨی سنگت دی اپݨے اتے سرائیکی تحریک (دے کرداریں) بارے ہک بحث ہے۔ ایندے اچ ویلھے دی ترتیب دے لحاظ نال پیلھی لکھت احسن واگھا دی ہے جیڑھی جو اُنہیں کُجھ ݙیہنیں پیلھوں انگلش اچ فیس بُک دے ذریعے چھاپی ہے۔ سُنڄاݨ اوندا سرائیکی وٹارا (ترجمہ) کیتے۔ ݙوجھی لکھت مظیر عارف صاحب دا عاشق خان بُزدار دے سُنڄاݨ دی پنجوی لڑی مئی 2004 اچ چھپے کُجھ سوالیں، گِلیں دا ولدا ہے۔ تریجھی اتے چھیکڑی لکھت عاشق خان بُزدار دا او خط ہے جیندا ولدا مظیر عارف ݙتا۔ مظہر عارف اتے عاشق خان بزدار دی اے بحث ہک ݙہاکا پُراݨی ہے جینکوں احسن واگھا اپݨے انداز اچ ولا شروع کیتا۔ انہیں لکھتیں نال رلدی ٻئی لکھت "سنگت وید۔سرائیکی تحریک فدا حسین گاݙی دے خطیں دے سوجھلے اچ"ہے۔ اے لکھتاں سُنڄاݨ ریکارڈ اتے اڳونہی ڳالھ مُہاڑ ݙوہیں کیتے کٹھے کر کنیں چھپیندا پئے۔

(سُنڄاݨ۔ جرنل آف سرائیکی لٹریچر، کلچر اتے پالیٹکس)

   

سرائیکی تحریک اچ موقع پرستی دیاں ݙلاں

(Moral Fault Lines of Siraiki Movement)

(احسن واگھا)

مظہر عارف صاحب کُجھ ݙینہہں  پیلھوں فری لانس جرنلسٹ رؤف کلاسرہ، جیڑھے جو اصل وچ سرائیکی دے ہک سرمائے اتے ساݙے قریبی دوست دے چھوٹے بھرا اتے ایں سانگے ساݙے عزیز ہن، اُنہیں کوں سرائیکی تحریک وچ گُھسیڑ کنیں اُنہیں دے سانگے اپݨا وݙپ ݙکھاوݨ دی کوشش کیتی ہے۔  کئی سالیں پچھوں مظہر صاحب سرائیکی صوبہ دے بݨاوݨ کوں ہک ٻئےاسرائیل دے بݨاوݨ نال تشبیہہ ݙتی ہئی۔ کُجھ بَھنے ترٹے بہانیں نال ایں ڳالھ کوں او اڄ وی تسلیم کریندن۔ اُنہیں دی اے ننویں کِرت میکوں ݙو ڳالھیں پاروں پریشان کریندی ہے۔ پیلھی ڳالھ تاں اے جو رؤف کلاسرہ دا قد کاٹھ  سرائیکی جہیں نماݨی اتے ہݨی تحریک کیتے اوندی حیثیت کنیں کُجھ ودھ  کنیں ہے۔ کُجھ عرصہ پیلھوں اُنہاں ہک ٹی وی شو وچ اے سَٹنٹ بݨایا جو کہیں ریٹائرڈ جرنیل۔۔ٻہوں اہم قومی ادارے دے ایکس چیف'  اُنہیں کوں ݙسایا ہئی جو "طالبان ساݙے اپݨے بندے ہن۔" رؤف کنیں کہیں نہ پُچھیا جو تُساں اوں ویلھے کیندے حُکم اُتے ایں ڳالھ کوں ݙسݨ کنیں ݙچکے۔ یا وت ہُݨ کیندے حُکم اُتے تُساں ایں ڳالھ کوں پبلک کریندے پئے ہاؤ۔ رؤف کلاسرہ صاحب دی سرائیکی تحریک دو پاسوں جیڑھی تازہ توجہ بݨدی پئی ہے، کوئی بندہ ایندے اُتے اعتراض نئیں کر سڳدا۔ پرسرائیکی تحریک کیتے ایندے نتائج کوں چیتے وچ رکھݨا چاہیدا ہے۔ ݙوجھی ڳالھ اے ہے جو کہیں کوں تاں سرائیکی تحریک دی ننیگر پیڑھی کوں اے ݙسݨے جو مظیر عارف اتے روف کلاسرہ جہیں وݙے مفادات رکھݨ والے افراد ایں تحریک نال کیا کر سڳدن جیویں جو ٻنہیں ٻہوں سارے اینجھے معاملات وچ او کر چُکن۔

میں فیس بُک دے ذریعے ایں معاملے نال ڳنڈھیا ہک تبصرہ کیتا تاں شہر یار المعروف کمیونٹی پکچردی وساطت نال میکوں  مظہر عارف اپݨی ناراضگی دا ہک خط لکھیا۔ ایں ڳالھ نال میکوں سرائیکی تحریک ، خاص کرایندے وچ ہک ویلھے سرگرم  سرائیکی لوک سانجھ جیندا جو میں خود حصہ وی ریہاں، اوندے بارے کُجھ لکھݨ دا خیال آیا۔ جیویں جو تُساں ڄاݨدے ہاؤ جو واقعات دے ذکر وچ افراد بارے وی ڳالھ کرݨی پوندی ہے۔ ایں کیتے میکوں ݙو بندیں 'فدا حسین گاݙی' اتے 'مظہر عارف' بارے کُجھ ڳالھیں کرݨاں پوسن۔ میݙے خیال وچ جتھاں پیلھا ہک سوجھل ہئی تاں ݙوجھا اُنہیں دا ہک کالا پچھاواں۔

جے تہذیب آداب اتے سچ ہک ٻئے دے آمݨے سامݨے آ ونڄن تاں اے لازمی ہے جو سچ کوں ترجیح ݙتی ونڄے۔ سچ کوں لُکاوݨ یا جَھل رکھݨ ہک ٻئی شے ہے جݙاں جو سچ دا قتل ہک بُرائی ہے۔ سرائیکی ادب اتے تہذیب دا ہک رویہ اے وی ہے جو "سبھ چنڳا ہے۔" اپݨی ایں تہذیبی رویہ اُتے اساں جائز فخر وی کریندے ہئیں۔ جائز ایں کیتے جو بے جاہی اتے بے وقت دے  جھیڑے جھگڑے کنوں بچݨ نال تحریک دی توانائی بچدی ہے۔ پر اَساں وچوں کُجھ سنگتی، جیویں جو عاشق خان بُزدار دی مثال ہے، ایں "سبھ چنڳا ہے" کوں "ہمیش چنڳا" بݨا کنیں صوفی ازم دا حصہ سمجھݨ لڳ ڳئین۔ جے سبھ چنڳا ہے تاں وت پنجاب دی بالادستی کیوں چنڳی نئیں؟ مظیر عارف صاحب دی موقع پرستی کوں سنگتیں ایں سبق "سبھ چنڳا ہے" دے تحت برداشت کیتی رکھئے۔ 

سرائیکی تحریک دے ریسرچر اتے عالم اکرم میراݨی جیہں سنگتی جیڑھا اپݨا آدرعزیز رکھدن۔ توڑے جواو

 ہک شائستہ سرائیکی رویہ کوں ودھیندے پئے ہوندن پر ایندے نال ہک ٻہوں وݙا نقصان اے تھیندے جو میݙے اتے مظہر عارف صاحب جہیں اپݨی شان اتے وݙائی دی پھوت وچ مُبتلا بندے کُجھ ٻیا حوصلہ پکڑویندن۔ میں اپݨے بارے کوئی دعوی نئیں کریندا پر مظہر عارف صاحب سرائیکی لوک سانجھ دی جنرل سیکریٹری دی حیثیت اچ جہیں طرانح دی موقع پرستی اتے ناجائز وݙپ دا رویہ رکھے، اوندے نال سرائیکی تحریک دے چنڳے بھلے لوکیں، خاص کر مہرے والا اتے بہاولپور دی سنگت، کوں تکلیف پُڄدی ریہی ہے۔ مظہر عارف جیڑھا جو ڄماندروں داخلیت پسند ہے، جئیں ویلے اونکوں ایں ڳالھ دا احساس تھئے تاں اوں اپݨا اے رویہ بݨایا جو 'خود فیصلہ کرو، لُکی چھُپی کم کرو اتے کہیں نال کوئی 

شے سانجھ نہ کرو۔'

ایں پرابلم/مسئلے کوں چنڳی تراویں سمجھݨ کیتے ساݙے سامہݨے ہک اُلٹ مثال موجود ہے، او ہے

  مہرے والے دی سرائیکی سنگت جیڑھی جو ہر اپݨے قریبی اندرونی دائرے دے تݙ اُتے چلدی ہے پر ہر ویلھے اے وی آکھی رکھدی ہے جو ' اے سبھ دوستیں دی مہربانی  ہے۔'  اپݨے سارے چنڳپ نال اے وہ ہک طرانح دی ٻئی انتہا ہے۔مظیر عارف صاحب دی صورت وچ سرائیکی سنگت اچ ایندا اُلٹ ماڈل ساݙے سامہݨے ہے۔اوندی تُہاݙے نال ڳالھ مُہاڑ کجھ ایں طرانح شروع تھیندی ہے، ' تینوں پتہ اے؟ کیہہ پتہ اے تینوں؟' اے سٹائل اپݨی ہک اندرونی وݙائی دے احساس دی ݙَس ݙیندے۔اپݨے سبھ کُجھ ڄاݨن دی وݙائی دے ایں کوڑے احساس کوں ڄماوݨ کیتے اونکوں اینجھی اݨ گݨت کِرتی  دی لوڑھ پوندی ہے جینکوں او ول اپݨی طاقت اتے ہتھیار بݨا ہر طرانح دی جواب طلبی کنوں بچݨ دا حیلہ بݨیدے۔ ایں وجہ توں مظہر عارف صاحب وسیب دی جواب طلبی کنوں ہُݨ تائیں بچیا ریہے۔پر اڄ اینجھی سخت اتے تنقیدی 

جواب طلبی دی شدید لوڑھ ہے جیویں جو اساں اڳوں ݙیکھسوں۔

اُنہیں سرائیکی لوک سانجھ کوں کلہا کیتا، پچھلے ݙو ݙہاکیں کنیں سرائیکی سر گرمیں دا بائیکاٹ کیتا۔ پچھلے پندرہ سالہیں کنیں اوں کہیں قابل ذکر سرائیکی کٹھ وچ شرکت نئیں کیتی، سوائے ایندے جو مُلتان دے ہک پروگرام وچ اُنہاں دی شرکت جتھاں آ کے اُنہیں سرائیکی صوبہ دی مخالفت کیتی۔اُنہاں ہک غیر سرائیکی مُلتانی مرزا نال اپݨے تعلق کوں ورتیندے ہوئیں فاروق لغاری دے صدارتی عملے وچ اپݨی جاہ بݨائی۔ جݙاں فاروق لغاری بی بی دی حکومت کوں برطرف کر کنیں زرداری صاحب کوں جیل سَٹ ݙتا تاں او وت وی فاروق لغاری دے صدارتی عملے وچ شامل ریہے۔ ہُݨ او ہک واری ول سرائیکی تحریک وچ ننیگریں دا پاݨی کَچھݨ کیتے میدان اچ آئن۔ او اے سب فیصلے اپݨی ذات دے ودھارے اتے 

فیدے کیتے کریندے ریہے جیویں جو سرائیکی تحریک اُنہیں دی کوئی ذاتی شے ہووے۔

ایں سبھ کُجھ لکھݨ دا مطلب مظہر عارف دا ذاتی کردار ݙَسݨ نئیں بلکہ اے ݙکھاوݨ ہے جو سرائیکی تحریک دیاں وݙیاں کمزوریاں کیا ہَن۔ہک دفعہ دی ڳالھ ہے جو جنرل ضیا دی حکومت کُجھ کشمیری موقع پرستیں دی ہک چھوٹی جہیں فہرست بݨائی۔او موقع پرست ہمیش اسلام آباد دے حکم دے غلام ہوندے ہئین بلکہ صحیح تاں اے ہے جو سبھے اسلام آباد ونڄ کنیں وَس ڳئے۔ آزاد کشمیر ہر طرانح دی ترقی کنیں وانجا ریہا۔ٻیا تے ٻیا پاکستان اتے آزاد کشمیر دے وچالے ہک پُل دی شدید لوڑھ ہئی پر اوندے کیتے وی کوئی ٹکہ خرچ نہ تھیا۔بیچارے کشمیریں دی اکثریت ایں تانگھ اچ ریہی جو کݙاں بھٹو دی وح 

وت اُتھاں پھیرا پیسی۔

[مظیر عارف کوں ایں ولدے دا ہک وݙا مقصد سرائیکی تحریک وچ سچ ݙس کنیں اوندی ہک طرانح دی

خدمت کرݨ ہے، ماسوائے ہک اضافی نکتہ دے۔ مظہر عارف صاحب میکوں اپݨے خط اچ مشورہ ݙتے جو میں اُنہیں دیاں اچھائیاں یاد کراں۔اُنہیں دے ٻہوں سارے اچھائیاں اچوں اچݨ چیتی یاد وچ آوݨ آلی ہک اچھائی اے ہے جو پنج سال پیلھوں جݙاں میں بہاالدین ذکریا یونیورسٹی ہک مُلازمت دا اُمیدوار ہم تاں اُنہیں خاص کر مُلتان دا دورہ کیتا جو اُتھاں اپݨے بااثر سنگتیں  دے ذریعے میݙی ملازمت رُکواوے۔اوں دوران ہک سانجھے دوست دے سامہݨے اُنہیں آکھیا جو "واگھا کوں ہُݨ گھر ٻہوݨا چاہیدا ہے۔" اوں سِدھے پروفیسر اُنہیں کوں رد کریندیں ہوئیں آکھیا، " مظیر صاحب، تُساں ایں نصحیت اُتے آپ عمل کیوں نئیں کریندے۔"  اے پوری حیاتی دے سنگتی دے کردار دا ہک چھوٹا جیہاں نمونہ ہے۔  (جاری رہسی)

 سوال یا گلے؟

(مظہر عارف)

[اے لکھت سُنڄاݨ دی چھیویں لڑی۔فروری 2005 اچ چھپی ہئی۔)

"سُنڄاݨ" دی پنجویں لڑی اچ سئیں عاشق بزدار سرائیکی لوک سانجھ دے پُراݨے سنگتیں کوں یاد کیتے۔ پڑھ تے خوشی وی تھئی ہے تے روح مونجھا وی تھیا۔ اُنہاں 1986 دی ہک شام دا ذکر کیتے جیڑھی ویہہ (20) سال پیلھے دی ڳالھ اے۔ اوں ویلے اساں سارے جوان ہاسے۔ کُجھ کرݨ دے جذبے توانا اتے طاقتور ہَن۔ ہُݨ کمراں وچ درد شروع تھی ڳئین۔

ویہہ سال پیلھے دی دُنیا اڄ توں وکھری ہائی۔ لوک سیاسی نظریات تے یقین رکھدے ہَن۔ کمٹ منٹ دا ٻہوں ذکر تھیندا ہا۔ لوک نفع نقصان دی پرواہ کیتے مُتوں اوں کم اچ لڳے رہندے ہَن جینکوں او صحیح سمجھدے ہائن۔ ننویں علوم اچ عوام، نظریات، سیاسی جدوجہد دی طرانح دے لفظ سرے کنوں غائب ہن۔ شہراں اچ ننویں علوم دی مار کُجھ ودھیک اے۔ جیرھے لوک شہراں اچ رھندن او بھانویں نئیں چاہندے پر اُنہاں دی زد اِچ ہن۔ میݙی ڳالھ دا مقصد اتنا ہے جو اَڄ اساں کتھاں کھڑے ہئیں تے اڄ تے گُذرے کل دے وچالے کیتلا لمبا ویلا ہے۔ معافی چاہنداں غلط پاسے نکل ڳیاں۔ ایندے اُتے بحث بعد اچ تھیسی۔

"سُنڄاݨ" عاشق بُزدار دا خط چھاپ کے ایہہ وی نال آکھے جو اُنہاں لوک سانجھ دی سنگت اڳوں کُجھ سوال رکھے ہن۔ پر ڳالھ اے ہے جو اُنہاں سنگتیاں اڳوں کُجھ سوال رکھے ہن یا پراݨے یاراں دوستاں نال کُجھ گِلے کیتن؟ عاشق خان نہ صرف ساݙا پُراݨا سنگتی ہے بلکہ ہک سچا، کھرا، فقیر منش تے دریش صفت شخص وی ہے۔ ایہہ گِلے اوندے دلوں نکھتن ہن۔ ایہہ او سݙ ہے جیڑھا کوئی بندہ سُنڄ بر اچ گھبرا کے سنگتیاں کوں مریندے۔ جے ٻاہروں سُنڄ بر ہووے، ساری کوششاں، ساری ہمتاں، رل مل دیاں ساری خوشیاں، جھیلے ہوئے سانجھے ݙکھاں دے اڄائے لُڑھ ونڄݨ دا ݙر ہووے تاں ول اندر دی سُنڄ بر ہکلاں مارݨ تے مجبور کریندی اے۔ عاشق خان، اے کلہا تُہاݙا ݙکھ نئیں۔ اساں ساریاں دا اے ݙکھ سانجھا اے۔ تُساں ول ہمت کیتی ہے جو ہکل ماری ہے۔ اساں تاں قابوس دی زد اچ ہئیں، ساݙی تاں آواز وی نئیں نکلدی بھاویں جو ایویں لڳدے جو کوئی ساݙے سینے تے چڑھ کے خنجر ماری ویندے۔

"سُنڄاݨ" دے مطابق عاشق خان بزدار دا پیلھا سوال تے میݙے نزدیک شک ایہہ اے جو "سرائیکی لوک سانجھ دے مُہاندریں صلاح کر کے سرائیکی لوک سانجھ دے میلے دا بائیکاٹ کر ݙتونے۔" جیکر میں وی اُنہیں مُہاندریں اچ شامل ہاں تاں میں ایں مشورہ کنیں قطعی لاعلم ہاں۔ اے ڳالھ ایویں نئیں تھی سڳدی جو لوکاں رل کے کہیں بائیکاٹ دا فیصلہ کیتا ہووے۔ میݙے نزدیک ایں طرانح دے کہیں فیصلے دی کوئی وجہ وی نئیں۔ لوک سانجھ دے پُراݨے سنگتی کہیں نہ کہیں حوالے نال میلے اچ شریک تھیندے رہن۔ کݙاہیں زیادہ، کݙاہیں گھٹ۔ میݙے خیال اچ ایندے پچھوں کہیں 'صلاح مشورے' دی بجائے او حالات ہن جیڑھے میلے اچ سنگتیں دی شرکت اچ رکاوٹ بݨے تے انہاں حالات اچ مختلف سیاسی نقطہ نظر وی تھی سڳدن۔ خاص طور تے 1988 دے الیکشن دے بعد دے مُلکی سیاسی حالات وی تھی سڳدن جیندے بارے لوک سانجھ دے سنگتیاں ( جنہاں اچ اُستاد فدا گاݙی وی شامل ہَن) دا خیال ہائی جو مارشل لا دے خاتمے تے عام مُلکی سیاست شروع تھیوݨ کنوں بعد سرائیکی تحریک دی اوں وقت دی اُٹھاݨ کوں ہک دھچکہ لڳ سڳدے۔ بے نظیر بھٹو دی پیلھی حکومت، بعد دے سیاسی حالات، سرائیکی جماعتاں تے اُنہیں دی بھن تروڑ کُجھ سرائیکی دوستاں دی مایوسی تے بےعملی وی وجہ بݨ سڳدی اے۔

عاشق خان! جدوجہد تعلق دل تے دماغ ݙوہیں نال اے۔ دل تاں کُجھ کرݨ دا کریندا پیا ہووے پر دماغ نہ مَنے یا دماغ منے پر دل ناں کرے تاں نتیجہ اے نکلدے جو بندہ کُجھ وی نئیں کریندا۔ میں خود ایندی ہک مثال ہاں۔ تُساں سالانہ پوسٹر اچ سارے سنگتیاں دے ناں لکھدے ہوے۔ تُساں چنڳے لوک ہاؤ، چنڳا کم کریندے ہاؤ۔ میں بھیڑا ہاں، میلے تے نمہی آسڳدا یا تُہاݙے لفظاں اچ نمہی آندا۔ چنڳے لوک بھیڑیاں کوں نال گھیل کے ٹُردن۔ پچھلے ویہہ سالاں اچ تُساں کݙاں میݙے کنوں (یا شاید ٻنہاں دوستاں کنوں وی) پُچھیا اے جو تُساݙے نال کیا بݨی؟ ٻیاں لوکاں کنوں سچ کوڑ سُݨ کے نتیجے کڈھݨ سیاݨے لوکاں دا کم نئیں۔ تُساں دل تے ھتھ رکھ کے ݙسو جو اساں کلہے ایں لائق ہائیں جو پوسٹر تے ناں چھاپ ݙتا ونڄے تے ٻس؟ تُساݙا ساݙا ایہو تعلق اے؟ تُساں کݙاں چھڑا میکوں فون چا کیتا ہووے جو میلے اچ ضرور آوݨا اے۔ اگر اساں میلے اچ نئیں آندے تاں ایندی ہک وجہ ایہہ وی ہے جو اُتھاں کوئی ساݙی تانگھ وی نئیں کریندا پیا ہوندا۔ میلے اچ آوݨ یا نہ آوݨ دی ݙو وجوہات تھی سڳدیاں ہن، ذاتی تے سیاسی۔ ذاتی ڳالھ میں کر ݙتی اے، سیاسی ڳالھ تے بحث تھی سڳدی اے۔

عاشق خان آہدے جو "سانجھ دے دوستاں دی بے پرواہی کنوں ٻیاں تنظیماں میلے دیاں ٻانہہ ٻیل بݨ ڳیاں ہَن۔" اے تاں چنڳی ڳالھ اے جو ٻئے لوک وی سانجھ دے نال آرلے ہن۔ اے تُساں دوستاں دی محنت اے، تُساں دوستاں دا سچ اے جو لوک آرلدن۔ سندھ دریا اچ کیتلے ندی نالے آرلدن تے کتنے پاڑے بݨ کے وکھ تھیندن۔ واہݨ اینکوں آہدن۔ ایہو قدرت دا نظام اے، ایہو ای سچ اے۔ میلے اچ کیتلے لوک آ رلدن تے کیتلے نکھڑدن، کوئی ڳیݨ تھوڑی کریندے۔ دریا وہندے رہندن، میلے لڳدے رہندن۔

عاشق خان لکھدن جو "لوک سانجھ دے دوستاں اپݨی صلاحیتاں این جی اوز دے لیکھے لا ݙتن۔" اڄ کل اے ڳالھ شاید ٻہوں عام ہے۔ این جی اوز کیا ہَن؟ کیوں ہَن؟ کیا کریندیاں ہَن؟ اے ہک لمبی ڳالھ اے۔ اساں این جی اوز اچ صرف نوکری کریندے ہائیں۔ اے ٻئی ڳالھ اے جو پچھلے ویہہ سالاں اچ ملکی تے عالمی سطح تے سیاست اچ اُتھل پٹھل دے نتیجے اچ قوم پرستاں، بائیں بازو آلیاں تے ترقی پسند دانشوراں دی اکثریت این جی اوز دی نظر تھی ڳئی اے۔این جی اوز اچ نوکری کرݨ ایویں ہے جیویں میں امروز یا فرنٹئیر پوسٹ نوکری کریندا ہَم۔ فوج، بیوروکریسی (حکمرانی)، عدالتاں، صحافت اے سبھ انسان دشمن پیشے ہَن۔ انیویں این جی اوز اچ نوکری وی ہک پیشہ اے۔ چنڳے لوک او ہوندن جیڑھے بُرائی مَن کے کریندن، اوندے حق اچ دلیلاں نئیں ݙیندے۔ آپݨے آپ کوں منصور یا سقراط بݨاوݨ دی کوشش نئیں کریندے۔

سئیں رفعت آہدے:

اساں رب کوں آپ سُنڄاݨدے ہائیں

اوندی ڄاݨ سُنڄاݨوں تھیآئے ہائیں

رفعت پتہ نئیں کیڑھے رب دی ڳالھ کریندے، صوفیاں دی ڳالھیں سمجھݨ ایݙا سوکھا نئیں ہوندا پر این جی اوز اچ نوکری کرݨ دا ہک فائدہ اے تھئے جو اساں اڄ دے خداواں دے سُنڄاݨوں بݨ ڳئے ہئیں۔ عالمی بینک ہووے یا بھانویں کوئی ٻیا بینک، امریکہ ہووے یا پاکستانی جرنیل، 'سبھ پاݨی ہے میاں پاݨی ہے' اوں میکنزم دی ݙاݙھی سمجھ آئی ہے جیڑھا کیپیٹلزم دنیا تے کنٹرول کرݨ کیتے بݨایا اے۔ میں عادت دے طور چُپ رہنداں۔ کوئی کاوڑ وی کرے تاں ولدا نمہی ݙیندا۔ عاشق خان دے پیار دا دڑکا وی پی ڳیا ہَم۔ پر اتھاں سنگتیاں مجبور کیتا جو کُجھ تاں آکھاں۔ ڳالھ شروع تھئی اے تاں ٻہوں کُجھ آکھݨ کوں دل آہدے۔ عاشق خان گِلے دی شکل اچ جیڑھے سوال چاتن، او ہک ننویں بحث منگدن۔ میݙا خیال اے پوری سرائیکی تحریک کوں طے کرݨ تے کون کیا کریندا ودے، اینکوں ننویں سروں ݙیکھݨ تے سمجھݨ دی لوڑھ اے۔ ویہہ سالاں بعد اتنی لمبی بحث دی ضرورت اے جتنی سرائیکی لوک سانجھ بݨاوݨ کنوں پیلھوں کیتی ڳئی ہائی۔ ایہہ کم کون کریسی، پتہ نئیں۔ ڳالھ لمبی تھی ڳئی اے تے سُنڄاݨ آلے پتہ نئیں کیتلا چھپیندن۔ ایں کیتے ڳالھ اتھائیں مُکیندا پیاں۔  

                 

کھڑی ݙیندی آں سنہڑا۔۔۔۔

(عاشق خان بزدار)

[اے لکھت سُنڄاݨ دی پنجوی لڑی مئی۔2004 اچ چھپی ہئی)

1986 دی او شام یاد ہے جݙاں بنگلہ کورائی اچ سرائیکی لوک سانجھ بݨی ہئی، جیندی مونڈھی ستاویز "اعلانِ بنگلہ کورائی" دے ناں نال جاری کیتی ڳئی۔ اوں رات سرائیکی کانفرش تھئی۔ جُھمر، ڳالھ مُہاڑ اتے ڳاوݨ دا پروگرام کیتا ڳیا ہا۔ سنگت دے کیا جذبے ہن جو سخت سردی دے باوجود کٹھی تھئی۔۔۔ول ݙوجھے سال ݙو ݙیہاڑے دا سرائیکی ادبی ثقافتی میلہ  مہرے والہ اچ شروع تھیا جیندے وچ سرائکی وسیب دے سب معتبر مُہاندرے کٹھے تھئے۔صدراتی ایوارڈ یافتہ سفرنامہ "پیت دے پندھ" اتے ناول "چھولیاں دے سرائیکی دے نامور لکھاری سئیں محمد اسماعیل احمداݨی اپݨی تریجھی کتاب "امر کہاݨی" اچ لکھیا ہا جو سرائیکی اسمان دے سب ستارے مہرے والے دی سرزمین تے لتھے ہن۔ پندھ ہا تھیندا پیا ہا' مقصد دی ہائی ودھدی پئی ہائی۔

ول پتہ نئیں کیا تھیا جو سرائیکی لوک سانجھ دے مُہاندریں صلاح کر کے سرائیکی لوک سانجھ دے میلے دا بائیکاٹ کر ݙتونے لیکن سرائیکی لوک سانجھ راجݨ پور دی سنگت سرائیکی میلے دی روایت کوں جیندا رکھیا۔ ایں نومبر اَٹھارواں ݙو روزہ سرائیکی ادبی ثقافتی میلہ منعقد تھیا جیندے اچ ڳالھ مُہاڑ، سرائیکی مشاعرہ، سرائیکی لوک تماشا دی طرفوں سرائیکی ڈعامی، سوانگ، جُھمر، سرائیکی لوک موسیقی، کتابیں دی نمائش اتے سرائیکی کھیݙیں دے پروگرام پیش کیتے ڳئے۔ سرائیکی میلے دے پوسٹر اچ ہُݨ تائیں سرائیکی لوک سانجھ دی پُراݨی اتے ننویں سنگت دے ناں لکھئے ویندن پئین توڑیں جو او سنگت شرکت نئیں کریندی۔ نہ وت سنگت کݙاہیں خط پتر لکھئے یا کہیں رسالے اچ معذرت دی شکل وچ اپݨے آوݨ، نہ آوݨ بارے کُجھ ݙسائے۔ جے کُجھ لکھیا ݙسیا ونڄے ہا تاں چنڳی ڳالھ ھئی۔ ہو سڳدے کوئی ساݙا طریقہ اݨ بھاوݨاں ہووے ہا تاں اَساں اونکوں بھاوݨاں بݨاؤں ہا۔ دانشور دوست جیڑھا کُجھ سمجھن اساں مطمئین ہوں جو خواجہ فرید سرائیکی ادبی ثقافتی میلہ دا فنکشن ٹھیک کھڑے کریندوں اتے خود ایں پڑ وچ کھڑ تے علاقے وچ سرائیکی شعور دی راند رسائی کھڑوں۔

سرائیکی لوک سانجھ دے دوستیں دی بے پرواہی دی وجہ کنوں ٻیاں تنظیماں سرائیکی لوک سانجھ دیاں ٻانہہ ٻیل بݨ تے میلے کوں وݙا بݨائی کھڑن۔ سرائیکی لوک سنگت اپݨیاں صلاحیتاں این جی اوز دے لیکھے لاݙتن۔ اللہ کرے او اپݨیں ننویں ذمہ واریاں کوں نبھاوݨ وچ کامیاب تھیون۔ کوئی اعتراض نئیں۔ پتہ ہے جو اے سنگت NGOs دے پلیٹ فارم توں تے سرائیکی سانگے کم پئی کریندی ہووے۔ پتہ اے ساکوں کلہا کرݨ اچ سنگت حق بجانب ہہوے۔ کاش کوئی سنگتی ساکوں اصل صورتحال کنوں باخبر کرے۔ بے شک ساکوں خط نہ لکھے پر "سُنڄاݨ" وچ مضمون لکھ چھوڑے۔ اساں پڑھ کے اوندا جواب لکھسوں۔ شیت دوری دا مسئلہ مُک ونڄے۔ اساں ول سارے کٹھے تھی ونڄوں اتے ننویں سفر دے پاندھی بݨ ونڄوں۔ باقی سُنڄاݨ بھیڄݨ اتے مجلس ادرات وچ شامل کرݨ دا شکریہ

سنگت وید (سرائیکی تحریک فدا حسین گاݙی دیاں کُجھ یادواشتاں دے سوجھلے وچ)

سنگت وید

(سرائیکی تحریک فداحسین گاݙی دیاں کُجھ یادواشتاں  دے سوجھلے وچ)

ساݙے  عام تجربہ وچ   ویلھا  ساندوراند (مسلسل) وڳدے۔ اے ونکو  ونک دے واقعات ہوندن جٰیڑھے ایں ویلھے (زمان) دی وِتھ بݨدن۔واقعات دا تعلق ساݙی یادواشت نال ہوندے۔ یادواشت دا  ہک اصول ہے جو جذباتی طور صدمہ ݙیوݨ آلے واقعات دا نقش  ایندے کیتے اَݨ مِٹ ہوندے۔ اینجھے واقعات دی مثال ساݙے کیتی بَتی یا فلیش بلب دی کار ہوندی ہے۔ جݙاں وی اینجھے واقعہ نال سلہڑے اِشارے یا حوالے ساݙے سامہݨے آسن تاں او  واقعہ اپݨی اڳلی پچھلی تمام تفصیل نال ساݙے اڳوں سوجھل تھی ویسی۔

اُنوی (19) جنوری دا ݙیہاڑا میݙی یادواشت دا ہک اینجھا فلیش بلب ہے جیڑھا  ایں تاریخ کوں فوت تھئے میݙے    پیو اتَے اُستاد فدا حسین گاݙی کوں ولا جِیندا  کر پورا میݙے سامہݨے اَن کھڑیندے۔ ماضی چِتا دی اندھی گوروں نکل سُوجھلا بݨ ویندے۔وت اے تھی نئیں سڳدا جو اُستاد فدا حسین گاݙی دا خیال آوے تاں مَیں سرائیکی سنگت اتے تحریک بارے سوچ وچار نہ کراں۔

اے ضیائی مارشل لا دے شروع دے ݙیہاڑے ہئین۔ میں ہالی سکول وچ پڑھدا ہَم تاں او   ٹیچر ریٹائرڈ تھی سرائیکی تحریک وچ سرگرم تھئے۔ساݙے گھر وچ یا کم از کم میݙے کیتے وت سبھ کُجھ سرائیکی سرائیکی تھی ڳیا۔ سرائیکی لوک سانجھ دی میٹنگ ہے؛ سرائیکی شاگرد سانجھ دا کٹھ ہے؛ مہرے آلے دا میلہ ہے؛ لیفٹ پالیٹکس وچ سرائیکی  کوں گھُساوݨے؛   پیپلز پارٹی کوں آکھوں جو سرائیکی ثقافتی فرنٹ بݨاوے؛ سندھی، بلوچ اتے ٻنہیں قوم پرستیں نال سرائیکی قومی سُنڄاݨ دی ڳالھ کرݨی ہے؛ سُنڄاݨ رسالہ چھپواؤں؛  سرائیکی تریمت سانجھ بݨاؤ؛ سرائیکی ٹیچر فورم ہووݨا چاہیندا ہے؛ سرائیکی وچ ناٹک یا لوک تماشا دی کوئی ریت بݨے۔  اینجھیاں اݨ گݨت ڳالھیں ساݙےروز مرہ دے  جیوݨ دا حصہ بݨدیاں ڳیاں۔

اَسی دے ݙہاکے وچ اپݨی ݙکھالی ݙے  وَت سرائیکی تحریک ݙیوے کار ٹمٹماوݨ لڳ پئی۔ ضیا دے طیارے دا حادثہ تھیا۔ اَدھی ادھوری ڈیموکریسی آئی اتے سرائیکی تحریک (خاص کر لوک سانجھ) ککھ کُلنجر تھئی ڳئی۔ سبھ کھیڈ اینجھی سنگت نال ہئی جیڑھی ݙیہاڑیں وچ ہک ٻئے کنیں اوپری تھی اپݨی ذات دی ݙݙھ سلھی مسیت بݨا اپݨے آپ کوں پوجݨ لڳ پئی۔ رَسدی راند ترٹ پئی، کھیڈ مُک ڳئی۔اے  سبھ کُجھ ہک اذیت ناک جذباتی تجربہ ہئی۔بے شک اے تجربہ داخلی اتے شخصی ہئی پر ایندے نال سرائیکی تحریک اتے اوندے وچ شامل سنگت دا وی کُجھ سوجھلا تھیندے۔

ایں تجربے دی اذیت دا جتھاں میں آپ گواہ ہاں، اُتھاں اُنہیں دے اوں ویلھے دے  احسن واگھا کوں لکھیں کُجھ خطیں نال ودھیک اندازہ تھیندے۔ مثال کیتے:

"سرائیکی سرائیکی تاں کھیݙی ویندی پئی ہے۔ اے ایں علاقے دی اڄ دی ڳالھ ہے، پر تبدیلی وچ کِتلی موثر ہے، اے ٻیا سوال ہے۔ جیڑھے سنگتی ساتھی سرائیکی دی کھیݙ وچ نال ہئین، اکثر اُنہیں وچوں کھنبیں وچ سر ݙتی ٻیٹھن یا اُنہیں دے راہ بدلیج ڳئین۔"

"سرائیکی سرائیکی چودھار تھیندی پئی ہے، ہک بانگ ہے ݙتی ویندی پئی ہے پر ایندا اثر چم کنیں زیادہ ݙونگھا نئیں۔"

"سرائیکی ݙیس وچ ہک ترتیب جیڑھی بݨی ہائی، او کھنڈ ڳئی ہے۔ مظہر عارف فرنٹیر پوست وچ مصروف ہے تے کُجھ ہلکا جھیاں احساس، ہک ہلکی جھئیں ہیل سرائیکی دی محسوس تھیندی ہِس۔ مظہر نواز ہک جیندے جاڳدے بُت دیں اُٹھدیں لَہندیں لہریں وچ گُم تھیا ݙسدے۔ رفیق دکان کنیں جے فارغ تھی ونڄے تاں اپݨی آواز وچ گُم تھیوݨ دی کوشش کریندے۔ اوندا ہارمونیم رہ ڳئے۔ فراز لورالائی ملازمت تے لڳا ڳئے۔ اشو لال اپݨی ذات تے لفظیں وچ گُم ہے۔ زمان شادی کر گیدھی ہے، لنگاہ تے سیاست دا رنگ چوکھا چڑھا ہوئے، او سیاسی صورت وچ دُکھدا پئے۔"

"سانجھ تے سنجھ ہے۔ ایندے وچ شریک مڈل کلاس تھک ڳئی ہے۔ کُجھ شوں شاں ہئی تاں اوں ویلھے دوستیں کوں شُغل ملیا ہویا ہا۔ ہک ٻئے دی جنگھ چھکݨ دا شغل۔ جے میݙی ذات دے نغارے نوبتاں نئیں وڄداں تاں ٻئے دی ذات دے حوالے کہیں جاہ تے کیوں ہوون۔ جے میݙے گوݙیں وچ ساہ نئیں، جے میں نہمی اُٹھی سڳدا تاں ٻیا کیوں اُٹھے۔ اساں جݙاں ذاتی مُراداں نہسے پا سڳدے تاں اساں جیڑھے ٹولے دے ہمراہ ہوندے ہئیں، جے کہیں کوں بامُراد سمجھݨ لڳ ونڄوں تاں اصولیں، ضابطیں تے اخلاق دی آڑ وچ اُنہیں کوں اپݨی نفرت دا نشانہ بݨیدے ہئیں۔ میݙی اے خواہش راہندی ہے جو میں نہمی تاں میݙی ڄاݨ سُنڄاݨ والا وی نہ ہووے۔ خضر حیات دے پیو  والی صورت شاید ٻہوں وݙی خواہش تے عادت دے بعد ونڄ تھیوے تاں تھیوے۔ آدمی آپ بالکونی وچ ٻہہ کنیں ٻئے کوں کریندا ݙیکھے۔ تُساں آکھ سڳسو جو اے بلیو پرنٹ وی تاں خواہش دے پورے تھیوݨ دی ٹواݨے والی شکل ہے۔ شئیت میݙے خیال وچ اے اینویں نئیں۔ اتھاں تاں ݙوہیں فریق ڄاݨ سُنڄاݨ والے نئیں ہوندے۔ جے ہوون وی تاں جیوݨ تے زندگی دا او تعلق نئیں ہوندا جیڑھا ڄاݨ سُنڄاݨ نال رل کے گُذارݨ دا ہوندے۔"

جھوک فنا دی ہے۔ انہیں خطیں دے  کُجھ ای عرصہ بعد اُستاد فدا حسین گاݙی فوت تھی ڳئے۔   

ہندو  / ٻدھ مت وچ  عقیدہ ہے جو کہیں شے دی جون اوندے کرمیں نال بدلدی ہے۔ جےہکے کرم رہون تاں اوہا صورت ول ول پیدا تھیندی ہے۔ جے اساں عقیدے کوں چھوڑ  ایں دلیل دی منطق اُتے غور کروں تاں اے کُجھ غلط نئیں نظردی۔ سرائیکی تحریک اتے ایندے وچ شریک سنگت ایندی ہک مثال بݨدی ہے۔

جنرل مُشرف دے ہاں سوڑ دور وچ وت ہک واری سرائیکی سرائیکی کھیݙیجݨ شروع تھئی۔ وݙے عرصے بعد وسیب دا ہک وݙا کٹَھ   مُلتان تھیا۔ سویل بݨی۔ رفعت عباس سئیں دے سر  اُتے پڳ ٻدھی ڳئی۔ وت نہ پتہ لڳیا جو ایندے نال کیا تھیا۔ سویل دی جیڑھی کونسل بݨی، اوندا کوئی ہک کٹھ نہ تھیا۔ اُݙدی اُݙدی خبر ملی جو پڳ ہُݨ بدل ڳئی ہے۔ ذات پرستی اتے گروہ بندی دے اصولیں اُتے چلدیں کُجھ سنگتیں سیاست اتے کلچر  دے کم وچ فرق دا پُراݨا راڳ الاپݨ شروع کیتا۔ سویل کنیں انج ہک بے اثر، روح کنیں خالی سرائیکی لوک پارٹی بݨائی ڳئی۔ پڳوں ودھدیاں ڳیا، وسوں اتَے وسیب  چھوٹے اتے ہِیݨے تھیندے ڳئے۔۔نتیجہ اے نکھتا جو   جیرھلےتاریخ اتے وقت دے دھارے سرائیکی سوال کوں مُلکی سٹیج اُتے گھن آ کنیں پارلیمانی سوال بݨایا تاں نہ کوئی بانگ ہئی نہ کوئی کئو ہئی۔

لڳدے اڄ ایں ہاں سوڑ، ݙݙھپ اتے جبر نال بھرے  دور وچ جݙاں جو سرائیکی وسیب دی اڳلے درجہ دی کالونائزیشن اتے انجینرنگ تھیندی پئی ہے تاں ضروری کتھارسس / اینستھیزیا کیتے وت سرائیکی سرائیکی دی لوڑھ بݨدی پئی ہے۔ اڄ وت غلامی دی نفسیات کوں ننواں روپ رنگ ݙیوݨے۔

فینن فرانز  کالونائزیشن دے نتیجے وچ وُݨی غلامی دی ایں نفسیات دی سُنڄاݨ کرݨ آلا پیلھا بندہ ہئی۔ اوں اپݨی کتاب Black Man, White Mask  وچ ساکوں ݙکھایا جو کیویں غلامی دا تجربہ، اپݨی ہوند کنیں ہک ݙر بھئو بݨیدے اتے کالے بندے وچ چٹا تھیوݨ دی اِچھا پیدا تھیندی ہے۔ جے تائیں کالا بندہ اپݨی غلامی دی تحلیل نفسی نہ کریسی، اوں ویلھے تائیں کرچی کرچی آئینہ وچ اپݨی وڳڑی شکل کوں ہی اپݨا آپ سمجھیندا رہسی۔

  

کالونائزیشن آف مائنڈ

کالونائزیشن آف مائنڈ

انگونگی واتھیونگو[1]

ٻولی وٹار: زکریا نتکاݨی

میں رڑھ واہی کرݨ آلے ہک درگھے ٹٻر وچ ڄمیاں۔ ساݙے ٹٻر وچ میݙا پیو، اوندیاں چار ذالیں تے اٹھاوی ٻال ہئین۔ اے اوں ویلھے دی ڳالھ اے جݙاں ہر ٹٻر پورے ویہڑے تے وت اڳوں پورے وسیب نال گنڈھیا ہویا ہوندا ہئی۔

رڑھ واہی کریندیں ہوئیں ساݙا اَلا ٻول اپݨی ما ٻولی گیکئیو وچ تھیندا ہئی۔ ساݙے گھر تے اوندے ٻاہروں گیکئیو ای الائی ٻولی ویندی ہئی۔ اڄ وی میکوں چنڳی تراویں یاد اے کیویں اساں  دیگر ویلھے پتھاری دے چُودھار ٻہہ کے قصے کہاݨیاں سُݨدے ہاسے۔ اے قصے کہاݨیاں ٻالیں کوں اُنہیں دے وݙ وݙیرے سُݨیدے ہئین۔ ہر کوئی انہیں قصے کہاݨیں کوں شوق نال ٻہے سُݨدا ہئی۔ اساں ٻالیں دا ہک کم اڳلے ݙینہہ اُنہیں سُݨیے ہوئے قصیں کہاݨیں کوں اپݨے یورپئین تے افریقی مالکیں دے چاہ دے باغ وچ پتے تے ٹِنگڑیں چُݨدے ٻالیں کوں سُݨاوݨ ہوندا ہا۔

اے کہاݨیاں، جنہیں دے وݙے کردار جانور ہئین، ساکوں اپݨی ما ٻولی گیکئیو وچ ݙسیاں وینداں ہئین۔ سیہڑ ننڈھڑا تے ہیݨا ہوندیں ہوئیں وی اپݨی نویکلی ذہانت تے ہوشیاری دی وجہ توں ساݙا ہیرو ہوندا ہا۔ جئیں ویلھے او شیر، چیتا تے اینجھے ٻئے شکاری جانوریں دے خلاف اپݨا بچا کریندا ہئی تاں اساں اپݨے آپ کوں او سیہڑ دی جاہ تے سمجھیندے تے محسوس کریندے ہاسے۔ سیہڑ دی کامیابی ساݙی کامیابی ہوندی ہئی تے اوندی کہاݨی کنیں اساں اے سکھیا جو ہیݨا تے کمزور ݙیکھیجݨ آلا کیویں اپݨے سیہݨپ اتے پُھرتی نال ݙاڈھے کوں ہرا سڳدے۔ انہیں قصے کہاݨیاں وچ اساں ݙیہدے ہاسے اے جانور کیویں سخت فطرت۔جیویں جو کُریہہ، جھڑ مینہہ، گرمی سردی، جھکڑ جھولے وغیرہ۔ دے خلاف بِھڑدن تے ایں بھڑاند وچ سانجھ دے راہ رستے ڳولیندن۔ ساݙی ہک دلچسپی انہیں قصے کہاݨیاں وچ جانوریں دی آپت دی بھڑاند ݙیکھݨ وی ہوندی ہئی، خاص کر  درندے شکاری جانوریں اتے اُنہیں دے شکار وچالے تھیوݨ آلی بھڑاند۔ فطرت دے خلاف تے جانوریں دی آپت دی  بھڑاند دیاں اے کہاݨیاں ساکوں اپݨی اصلی انسانی دنیا دے بھڑاندیں ونگ لڳدیاں ہئین۔

اے ڳالھ نہی جو اساں او قصے کہاݨیاں نَہسے سُݨدے جیندے وچ انسان وݙے کردار ہوندے ہئین۔ انہیں انسانی کہاںیاں وچ کرداریں دیاں وت ݙو ونکیاں ہوندیاں ہئین۔ اینجھے انسان جنہیں دی خصوصیات وچ مہربانی، رحم، برائی کنیں نفرت، ݙوجھیں

دا خیال رکھݨ شامل ہئی تے ݙوجھے پاسو ݙو مُونہے آدم خور انسان ہوندے ہئین جنہیں دی خاصیت لالچ، خود غرضی تے ہر اوں شے کنیں نفرت کرݨ ہا جیندے نال سانجھ تے وسوں ودھدی ہئی۔ ساݙے اوں ویلھے دے وسیب وچ آپت تے سانجھ کوں چنڳا ڄاݨا ویندا ہئی۔ ایں سانجھ وچ انسان تے جانور کٹھے رل کے دیہیں ݙیݨیں دا مقابلہ کریندے۔

قصے کہاݨیاں کرݨ آلیں وچوں کُجھ ٻہوں چنڳے تے کُجھ مندے ہوندے ہئین۔ چنڳا کہاݨی سُݨاوݨ آلا ہکا کہاݨی ولا ولا اینویں سُݨیدا ہئی جو ہر دفعہ سُݨن آلے کوں او ننویں کہاݨی ڄاپدی ہئی یا کہیں ٻئے دی سُݨائی کہاݨی کوں اینویں ولا سُݨویندے ہئین جو او کہاݨی ودھیک ڈرامائی تے مݨ بھاوݨی تھی ویندی ہئی۔ قصہ کہاݨی سُݨاوݨ وچ سارا فرق لفظیں تے تشبیہات دے وکھرے ورتارے تے انجو انج تاثرات کوں ݙکھاوݨ کیتے کڈھے ہوئیں آوازیں نال پوندا ہئی۔انہیں قصے کہاݨیں کنیں  اساں لفظ تے اوندے معنی دی قدر کرݨ سِکھیا۔ساݙے کیتے ٻولی کلہا لفظیں نال ڳنڈھیا کئی ہار نہی۔ ایندا اثر لفظیں دے فوری ورتارے تے اُنہیں دے لغوی معنیں کنیں ودھ ہوندے۔ ساکوں لفظیں دی لُکی ہوئی جادوئی طاقت دا پتہ اوں ویلھے لڳیا جݙاں اساں ٻُجھارتیں، آکھاݨ تے ہجیاں دے وٹا پھیر دی چس چاوݨ لڳے یا وت جئیں ویلھے اساں بے معنی پر موسیقیت دے حساب نال سلہڑے لفظ اَلاوݨ لڳے۔ ایہا ڳالھ اے جو اساں اپݨی ٻولی دی موسیقیت کوں سبھ توں پیلھے تے ودھ سِکھدے ہئیں۔ ساݙی ٻولی اپݨے استعاریں تے تشبیہات دے ذریعے ساکوں دنیا کوں ݙکھݨ تے سمجھݨ دی راہ ݙتی۔ ایں سبھ توں ودھ ٻولی دا ہک اپݨا اݨ مُک سُہݨپ ہئی۔ ساݙا گھر تے اوندے ٻاہرو رڑھی راہی دے میدان ساݙے کیتے کچی پکی جماعت دے سکول ہوندے ہئین۔ ساݙی ایں بحث کیتے سبھ توں ودھ اہم ڳالھ اے ہے جو ساݙی  شام ویلھے دی لکھائی پڑھائی دی ٻولی تے ساݙے ویہڑے وسبے تے کم کار آلی جاہ دی ٻولی وچ کئی فرق نہی ہوندا۔ اساں سبھے جاہیں تے کم کاریں وچ اپݨی ما ٻولی ٻلیندے ہاسے۔

وت اے تھیا جو میکوں گھر آلئیں سکول داخل کر ݙتا۔ اے ہک کالونئیل سکول ہئی جیندے وچ ذریعہ تعلیم ساݙی اپݨی ٻولی نہی۔ ایں تراویں  میݙی تعلیم دی ٻولی تے میڈے کلچر دی ٻولی وچ پیلھی وای وکھرپ آڳیا۔ پیلھوں میݙا داخلہ کمانڈیورا دے علاقے وچ ہک مِشنری سکول وچ تھیا۔ کُجھ ای عرصے باد میݙا تبادلہ مانگوؤ دے سکول وچ تھی ڳیا۔ ایں سکول دا کنٹرول ہک نیشلسٹ گروپ دے ہتھیں ہئی جیڑھا گیکئیو انڈیپینڈنٹ اینڈ کارینگا سکولز ایسوسی ایشن دے ناں نال کئی سکول چلیندا ہئی۔ ساݙے ایں سکول وچ پڑھائی دی ٻولی اَڄاں تائیں گیکئیو ای ہئی۔ پیلھی دفعہ جݙاں لکھائی دی وجہ توں میݙی تعریف تھئی اے تاں او میݙی گیکئیو دی ہک لکھت ہئی۔ ایں کیتے اپݨی پڑھائی دے پیلھے چار سالیں وچ میڈی تعلیم دی ٻولی تے گھر وسیب وچ ٻولی ونڄݨ آلی زبان وچالے ہک جڑت ہئی پئی۔

اے تاں 1952 وچ  جݙاں کینیا وچ ایمرجنسی دا نفاذ تھیا تاں نیشلسٹ سکولیں کوں ساݙی کالونئیل سرکار اپݨے ہتھیکے کر کے اُنہیں دا کنٹرول ڈسٹرک ایجوکیشن بورڈز کوں ݙے ݙتونیں جنہیں دا سربراہ انگریزیں کوں بݨایا ویندا ہئی۔ ایں واقعے بعد انگلش میڈی باقاعدہ تعلیم دی زبان بݨ ڳئی۔ کینیا وچ انگلش ہک ݙادھی زبان بݨ ڳئی تے ٻنہیں سبھے زباناں دی انگلش اڳو کئی خاص حثیت ناں رہی۔

ایمرجنسی لڳݨ باد جے اساں سکول یا سکول دے نالوں گیکئیو ٻولی ٻلیندے پکڑے ونڄوں ہا تاں اے ساݙی کیتے ہک وݙی ذلت دی ڳالھ بݨا ݙتی ویندی ہئی۔ جیڑھا شاگرد وی اپݨی ما ٻولی ٻُلیندا پکڑا ویندا تاں اونکوں سزا ݙیوݨ کیتے بانس دی چھڑی نال ماریا کُٹیا ویندا ہئی یا وت اوندے ڳلے وچ ہک لوہے دی تختی لڑکائی ویندی ہئی جیندے اُتیں لکھیا ہوندا ہئی جو "میں ڳالھا باؤش ہاں" یا "میں گݙاں ہاں"۔ کہیں ویلھے اپݨی ٻولی ٻولݨ دے مجرم شاگرد کوں ایتلا ودھ جُرمانہ کیتا ویندا ہئی جیڑھا او مسائیں ای بھر سڳدا ہئی۔ اُستادیں کوں اینجھے مجرم شاگردیں دی خبر کیویں تھیندی ہئی؟ ایندے کیتے سویلے سویلے سکول کُھلدیں ای کہیں ہک شاگرد دے ہتھیں وچ بٹݨ ݙے ݙتا ویندا ہئی۔ اپݨی جان چُھڑاوݨ کیتے اوں شاگرد کیتے لازمی ہئی جو او اے بٹݨ اوں شاگرد کوں ݙیسی جیڑھا سکول دی چاردیواری وچ گیکئیو ٻولیندا ودا ہوسی۔ ایں تراویں اے بٹݨ ہک کنیں اڳوں ݙوجھے شاگرد تائیں منتقل تھیندا رہندا ہئی۔اے سلسلہ سکول بند تھیوݨ تائیں چلدا رہندا ہئی۔ چُھٹی ویلھے جیندے ہتھیں او بٹݨ ہوندا ہئی او ݙسے ہا جو اونکوں اے بٹݨ کئیں ݙتے، وت اینویں اڳلا ݙسے ہا تے سبھے مجرم شاگردیں دا پتہ لڳدا ونڄے ہا۔ ایں تراویں نِکے نِکے ٻالیں کوں اے سکھایا ویندا جو اپݨے سنگتیں تے وسوں نال غداری کرݨ دے کیتلے وݙے فائدے ہن۔  

 ݙوجھی پاسو انگلش ٻولݨ تے سکھݨ آلے ٻالیں بارے انگریز اُستادیں دا رویہ بلکل انج ہوندا ہئی۔ جیڑھا وی شاگرد انگلش لکھت پڑھت وچ تھولی جہیں وی کامیابی ݙکھاوے ہا، اوندی تعریف کیتی ویندی تے انعام ݙتا ویندا ہئی۔ انگلش لینگوئیج دا سکھݨ ہائیر ایجوکیشن کیتے ہک ٹکٹ سمجھا ویندا ہئی۔ ایں تراویں آرٹس، سائنسز تے ٻئے ہر قسم دے علوم وچ انگلش زبان ٻولݨ تے لکھت پڑھت شاگردیں دی صلاحیت تےذہانت دا ہک وݙا معیار بݨ ڳئی۔ انگلش زبان ٻال دے سرکاری تعلیم دے میدان وچ ترقی کرݨ کیتے ہک وݙی پُڑسانگ دا کم ݙیندی ہئی۔  

جیویں جو تُساکوں پتا ہووݨا چاہیدے جو کالونئیل ایجوکیشن سسٹم دی اُساری نسلی امتیاز تے بےانصافی توں علاوہ ہک تکون ٹائپ ڈھانچے دے نمونے اُتے تھئی ہوئی ہئی۔ اے ایجوکیشن سسٹم پرائمری لیول اُتے کُھلا تے کہیں ݙک متوں ہئی۔ ہر کوئی سکول وچ داخلہ گھنݨ کیتے آزاد ہئی۔ مڈل لیول تے ونڄ کے اے ذرا تنگ تے چھوٹا تھی ویندا ہئی جڈاں جو یونیورسٹی لیول تے اے ٻہوں ای تنگ تھی ویندا ہئی۔ ایں ایجوکیشن سسٹم وچ پرائمری توں مڈل لیول تائیں ونڄݨ کیتے جیڑھا امتحان پاس کرݨا پوندا ہئی اوندے وچ بشمول میتھ، نیچر سٹڈیز تے کِسواہیلی ٻولی کُل چھ سبجیکٹس پڑھائے ویندے ہئین۔ سارے پیپرز دے سوال انگلش وچ لِکھے ہوندے ہئین۔ انگلش بطور ہک سبجیکٹ دے پاس کرݨ لازمی ہئی۔ جیڑھا شاگرد انگلش وچ فیل ہووے ہا او امتحان وچوں فیل شمار تھیندا ہئی توڑے جو ݙوجھے سجیکٹس وچ اوندی کارکردگی کِتلی ای چنڳی کیوں نہ ہوندی ہئی۔ میکوں 1954 دا اپݨا ہک کلاس فیلو یاد اے جئیں باقی سبھے سجیکٹس امتیازی پوزیشن نال پاس کیتن، سوائے انگلش دے جیندے وچ او فیل ہئی۔ اونکوں پورے امتحان وچ فیل کر ݙتا ڳیا۔ او چھوہر بعد وچ پڑھائی چھوڑ ہک مقامی بس کمپنی وچ ملازم تھی ڳیا۔ میں جیڑھا باقی سبجیکٹس وچوں مر مسائیں پاس تھیا پر انگلش وچ کریڈٹ گِدھا، میکوں الائنس ہائی سکول وچ داخلہ مل ڳیا جیڑھا جو کالونئیل افریقا دے سبھ توں مشہور تے وݙے تعلیمی اداریں وچوں ہک ہئی۔ ایویں ای کہیں وی یونیورسٹی وچ انگلش زبان وچ کریڈٹ گِدھے متوں داخلہ نہی تھی سڳدا۔ ایجوکیشن سسٹم دے ایں تکونی ڈھانچے وچ اوندی جاہ سبھ توں پکی ہوندی ہئی جیڑھا انگلش زبان وچ چھڑا پاس نہی ہوندا پر جئیں کریڈٹ وی گدھا ہوئیا ہووے ہا۔ انگلش زبان وچ مہارت اینجھا جادوئی فارمولہ ہئی جیندے نال کوئی وی کالونئیل اقتدار وچ سانجھے دار تھی سڳدا ہئی۔

ہولئیں ہولئیں ساݙی لٹریری ایجوکیشن (ادبی تعلیم) دا معیار انگلش زبان بݨ ڳئی، جیندے نال انگلش دا ݙدھپ تے زور ودھیک پکا تھیا۔ ݙوجھی پاسو کینیا دیاں تل وطنی ٻولیاں وچ اوریچر (زبانی لٹریچر) دی ریت ڈھلی تھیوݨ پئے ڳئی۔ پرائمری لیول کنیں ای ساکوں سادہ زبان وچ ڈِکن، سٹیوینسن، جم ہاکن تے ٻئے انگلش لکھاری پڑھائے ویندے ہئین جیڑھے ساݙی تصوراتی دنیا دا حصہ بݨ کے ساݙے نال رہوݨ لڳ پئے۔

ایں کالونئیل پالیسی دا نتیجہ اے نِکھتا جو انگلش لینگوئیج تے لٹریچر ساکوں اپݨی ہوند تے سُنڄاݨ کنوں اوپرا کریندا ڳیا تے اساں اپݨی دنیا کنیں پریں ہک ٻئی اوپری دنیا دی پاسوں لڳے ڳئے۔

---

[1]  اے مضمون کینیا دے مشہور ناولسٹ تے سوجھواݨ انگونگی وا تھیونگو دی کتاب "کالونائزیشن آف مائنڈ: پالیٹکس آف لینگوئیج اِن افریقن لٹریچر" دے ہک حصے دا ترجمہ اے۔ اے کتاب 1981 وچ جیمز کری لمیٹیڈ، انگلینڈ دے تحت چھپی ہے۔ ایں کتاب افریقا دے لکھاریں وچ زبان بارے ہک نویں بحث کوں ودھائے تے ایندے اثرات اڄ تائیں افریقی لٹریچر اُتے ݙٹھے تے محسوس کیتے ونڄ سڳدن۔

 انگونگی اپݨی ایں کتاب وچ اے ݙکھائے جو کیویں کالونئیلزم دے تحت افریقا دے تل وطنی ٻولیں کوں بے وقعت تے بے قدرا بݨا کنیں اُتھوں دے لوکیں تے ٻاہرلی یورپئین زباناں تھوپ ݙتیا ڳئین۔ ایہا وجہ اے جو اڄ افریقا زبان دے حوالے نال اینگلو فون، فرانکو فون تے اینجھے ٻنہیں کئی ونڈیں دا شکار اے۔ انگونگی نے ایں کتاب وچ اُنہیں افریقی لکھاریں تے ادیبیں دی سخت مذمت کیتی اے جیڑھے اپݨیں تل وطنی ٻولیں کوں چھوڑ کے اڄ وی کالونئیل زبانیں وچ لِکھدن پڑھدن۔    

تاریخ وچوں: شیخ رکن الدین مُلتانی (سُہروردی) اتے سلطنتِ دہلی

تاریخ وچوں

شیخ رُکن الدین مُلتانی (سُہروردی) اتے سلطنتِ دہلی

تُرک دہلی سلطنت دے ویلہے ہندوستان وچ سُہروردی سلسلہ دے بانی بہاالدین زکریا مُلتانی (شیخ الاسلام، ہند) دے پوہترے شیخ رکن الدین مُلتانی (1251-1335 عیسوی) دا تغلق بادشاہت (1320-1420 عیسوی) نال ٻہوں گھاٹا اتے کولہا سانگا بݨ ڳیا۔غیاث الدین تغلق دے دور وچ شیخ رکن الدین کئی سالیں (وریہیں) تائیں دِلی وچ شاہی مہمان بݨ کنیں رہندا ریہا۔ آکھیا ویندے جو شیخ رکن الدین کوں سُلطان محمد ابن تغلق دی پاسوں ہک سو موضع جات دی جاگیر ݙتی ڳئی۔ اے تغلق دی پاسوں کہیں کوں ݙتی ڳئی سبھ توں وݙی جاگیر ہئی۔

ایندا نتیجہ نکھتیا جو خانگاہ (خانقاہ) ہولیں ہولیں سلطانِ دہلی دے انتظام وچ لڳی ڳئی۔خانگاہی معاملات اُتیں حکومت دی پاسوں ٻہوں سخت دھیان رکھیا ویندا ہئی۔ ابنِ بطوطہ اوں ویلہے مُلتان آیا تاں او لِکھدے جو والیِ ملتان دے اجازت نامہ مُتوں شیخ رکن الدیں کہیں بندے کوں خانگاہ وچ پیر نہی رکھݨ ݙیندا۔سلطنت دے ایں کنٹرول دی وجہ توں سُہروردی سلسلہ دی حثیت ہک حکومتی ادارہ جہیں تھی ڳئی۔ شیخ بہاالدین زکریا مُلتانی (1170-1267 عیسوی) دے ویلہے خانگاہ وچ ونکو ونک دے مسافریں ، اُمرا، غُربا، سبھ دا آوݨ ونڄݨ ہوندا ہئی ابنِ بطوطہ دے مطابق تُغلق دور وچ سُلطان دی اجازت مُتوں کوئی بندہ خانگاہ نہی رَیہے سڳدا۔

Translation and adopted from:

Qamar-ul Huda (1998) The Sufi Order of Shaikh ‘Abu Hafs ‘Umar al-Suhrawardiand the Transfer of Suhrawardiyya Religious Ideology to Multan, Ph.D. thesis submitted to University of California, Los Angles (USA). P. 151

"Shaikh Rukn al-din’s contacts with government services increased under

the Tughluqs. During Ghiyath al-din Tughluq’s reign, the shaikh stayed in Delh

for several years as a guest. It is reported that the shaikh accepted a grand

donation of a hundred villages from Sultan Muhammad ibn Tughluq. The

khanqah gradually came under the control the sultan, and strict supervision

became an issue so that even Ibn-Battuta reported that Shaikh Rukn al-din would

not allow anyone to enter the khanqah until formal permission was obtained from

the wali of M ultan.^ Tughluq’s control over Shaikh Rukn al-din’s khanqah

transformed the Suhrawardi silsila into another government institution. Under

Shaikh Zakariyya the Suhrawardi khanqah attracted a combination of travelers,

cultural elites, and lower-class members. Ibn-Battuta reported that the Tughluq

control of the khanqah forbade any traveler to stay there unless permission was

granted by the Sultan."

میرداد پَردہ چاک تھی پَردیں اتیں مُہریں دی حقیقت ڳلہیندے

[Translation of the chapter one of the book; Mikhail Naimy (1948) The Book of Mirdad: A Lighthouse and a Heaven, Sader's Liberary, London)

میر داد پَردہ چاک تھی پَردیں اَتیں مُہریں دی حقیقت ڳَلہیندے

ںیروندا: اٹھے فقیر شام دے جُنڄ کیتے کَٹھے ہئیں۔ میر داد چُپ چُپات انہیں دے حُکم دا تانگھی بݨ ہک پاسیو کھڑا ہا۔ اوں سنگت دی ہک پُراݨی ریت ہئی جو اپݨی ڳالھ مُہاڑ وچ " مَیں" دا شبد نہ ڳلہیسن۔ پر اوں ݙینہہ فقیر شمادم اپݨا وݙپ ݙکھاوݨ کیتے اپݨی کیتی کرتی اُتے پُھتیندا ٻیٹھا ہا۔ اوں ٻہوں ساریاں مثالاں ݙتیاں جو کیویں اوں نوح دے ٻیڑے (والیں)[1] دی مال مݙی اتیں آدر ودھائے ۔ ایں ڳالھ مُہاڑ وچ او ولال ولا شبد "میَں" ڳلہیندا ریہا جیندی جو ہَٹک ہئی۔ ایں کم کارݨ اوندے فقیر سنگتی مِکایون اوندی کپڑ چھانڈ کیتی، جیندے نال اے بحث چھڑ پئی جو اے "مَیں" دا شبد نہ ٻولݨ دی ریت دا ارتھ[2] کیا ہئی اتیں اینکوں کئیں رواج ݙتا۔۔بابا نوح یا اوندے پیلھے ٻیلی سام۔ ڳالھ مُہاڑ وَدھدی ڳئی، معاملہ الزام بازی کنیں اڳوں ٹپ ہک اینجھے جھیڑے تائیں پُڄ ڳیا جیندے وچ سوچے سمجھے مُتوں ٻہوں کُجھ اَلایا ٻولیا ویندے۔

ایں ڳڑدھال کوں کِھل ٻٹ وچ مُکاوݨ کیتے شمادم میرداد دُو منہ کیتا اتے طنز نال آکھیا:

"چُپ کرو، ساݙے نال ہک مہا پُرش  کھڑے۔ میرداد ساکوں ݙسیسی جو لفظیں دے ایں گورکھ دھندے کنیں اَساں کیویں نکل سڳدے سے۔"

اَساں سبھے میرداد دو ݙیکھݨ لڳ پئے۔ ساݙے کیتے اے ہک حیرت اتے خوشی دی ڳالھ ہئی جو پچھلے ست وریہیں وچ پیلھی واری میر داد اپݨا مُنہ کُھولا تے اَلاݨا۔

میرداد: میݙی نوح دے ٻیڑے دی سنگت! شمادم دی اے اِچھا جیڑھی اوں کھل ٻٹ وچ ݙسی ہے، اے ہک اݨ ڄاتی وچ میرداد دی پیلھوں کنیں ڳِݨی مݨی چِنت ہئی۔جݙاں دا میرداد ایں ٻیڑے آلیں نال رلئے، اِیں ویلے اتیں جاہ دا چُݨاؤ پیلھوں کنیں تھی چُکیا ہئی۔ اے ڳالھ متھیج چکی ہئی جو میرداد کیویں اپݨیاں مُہریں بَھن، پردہ چاک تھی اَپݨے آپ کوں تُہاݙے اتیں دنیا دے سامہݨے ظاہر کریسی۔

سُت مُہریں نال میر داد اپݨا مُنہ سِیتی رکھیا۔ ست پردیں وچ میرداد اپݨا مُنہ لُکایا، تاں جو او تُہاکوں اتے دُنیا کوں جَاہی سَمے جݙاں تُساں  تیار ہوؤ، اے سِکھاوے جو اپݨے تھوݙیں اُتیں لڳی مُہر کیویں بَھنو اُتیں کیویں اپݨی اَکھیں دے پردے چاک کرو اتیں وت اپݨی پوری شان نال اپݨے آپ کوں اپݨے سامہݨے ظاہر کرو۔ تُہاݙے اَکھیں اُتیں چِتا دے ٻہوں سارے پردے ہن۔ ہر شے جیڑھی تُساں ݙیہدے وے او ہک پردہ ہے۔ تُہاݙے تھوݙیں اُتیں ٻہوں ساریاں مُہراں لڳیا ہوئین۔ ہر لفظ جیڑھا تُساں اَلیندے ہاؤ او ہک مُہر ہے۔

شئیں دی چاہے جو ونکی اتے شکل ہووے، کیا او سبھی پردے اتیں ٻدھݨے نئیں؟

اتے شبد ۔۔۔۔ کیا او اَکھرش اتیں اَلا وچ مُہر بند نئیں؟ کیویں تُہاݙے تھوݙ، جیڑھے جو آپ ہک مُہر ہِن، کوئی اینجھی ڳالھ کر سڳدن جیڑھی مُہر نہ ہووے۔ 

اَکھیں پردہ تاں ݙے سڳدن پر پردہ چاک نئیں کر سڳدیاں۔

 تھوݙ مُہر تاں بݨ سڳدن پر مُہر بَھن نئیں سڳدے۔

اِنہیں ݙوہیں شئیں دی طلب نہ رکھو۔ اے ساݙے شریر دے کُجھ کھنڈیں[3] دا کرت ہے جیڑھی او چنڳی  تراویں کریندن۔پردے تاݨ، مُہراں مار ساکوں او سݙ مریندن جو آؤ ݙیکھو پردے دے پِچھوں کیا ہے؟ اتیں ایندی ٹوہ لاؤ جو مُہریں دے ہیٹھوں کیا ہے؟ 

اِنہیں مُہرں کوں بَھنݨ کیتے تُہاکوں ہک اینجھا تھوݙ چاہیدے جیڑھا تُہاݙی نک دے ہیٹھوں ماس دا او ٹوٹا نہ ہووے جیندی تُساکوں ڄاݨ ہے۔ جے تُساں ٻنہیں شئیں کوں سِدھا ݙیکھݨ چاہندے ہاؤ تاں پیلھا کم ہے جو اپݨی دید سِدھی کرو۔ اے چھڑا تُساں اپݨی ایں اَکھ نال نہوے کر سڳدے بلکہ ایندے ذریعے تُساں اینویں ݙیکھو جو سبھے شئیں اپݨے پروبھ وچ تُساکوں ݙیکھیجن۔

اپݨے ٻنہیں شَبدیں دی سِدھ کیتے پیلھوں اپݨے تھوݙیں اتیں ڄبھ نال سِدھا ٻولو۔اے کم چھڑا تھوݙیں اتے ڄبھ نال نئیں تھی سڳدا پر اُنہیں دی ورتارے نال تُساں سبھے شَبدیں کوں اُنہیں دے پروبھ سودھا ٻول سڳدے ووے۔ جے تُساں سِدھا ٻولیسو اتیں ݙیکھسو تاں تُہاکوں اپݨے آپ دے سوا کُجھ وی ٻیا نہ ݙسسی۔ تُساں اپݨے سوا کہیں ٻئے بارے نہ ڳلہیسو۔ کیوں جو سبھے شئیں اتے شبدیں اندر، اُنہیں دے پروبھ سودھا تُساں آپ ہی ݙیکھݨ ہار اتے ٻولݨ ہار  ہوندے ہاؤ۔

جے اے دنیا تُساݙے کیتے چیتا گردان کر ݙیوݨ آلی ہک ٻُجھارت ہے تاں ایں کارݨ جو تُساں آپ ہک عجیب و غریب ٻجھارت ہاؤ۔ جے تُساݙی ٻول چال بُھول بَھلیاں ہے تاں ایں کارݨ جو تُساں آپ اینجھی بھُول بَھلیاں ہاؤ۔ شئیں جیویں ہِن، اُنہیں کوں کلہا چھوڑ ݙیوؤ۔ اُنہیں کوں وٹاوݨ دے جھمیلے وچ نہ پوؤ۔ شئیں انوویں ݙسدن جینویں تُساں اُنہیں کوں ݙیہدے ہاؤ۔ تُہاݙی ݙتی دید اتے ٻول مُتوں او خود آپ نہ ݙیہدن نہ ڳلہیندن۔ جے او سخت ٻول ٻُلیندن تاں اپݨی ڄِبھ کوں تاڑو۔ جے اُنہیں دی ݙکھالی بدصورت ہے تاں کلہا اپݨی دید دو بھالو۔

شئیں کوں نہ آکھو جو او بے پردہ تھیوݨ۔ اپݨے آپ دا پردہ چاک کرو اتے شئیں ظاہر تھیوݨ لڳ پوسن۔ اپݨی مُہر بھنوں تاں سبھ جڳ دیاں مُہراں بھنیڄ پوسن۔ اپݨے آپ دی مُہر بھنݨ اتیں اپݨا پردہ چاک کرݨ دی کُنجی ہک شَبد ہے جیڑھا ہر ویلھے تُساݙی ڄِبھ اُتے راہندے۔ سبھے شَبدیں وچوں اے سبھ توں لُنڈا پر مہا شَبد ہے۔میر داد اینکوں "پَھپھوٹ شبد[4]" دا ناں ݙتیا۔

نیرودا: گُرو اپݨی ڳالھ وچ وِتھ ݙتی؛ ہک ݙونگھی چُپ کہیں تانگھ دی طرانح چودھاروں کھنڈ ڳئی۔ چھیکڑ وچ مِکیون  بےچِنت اُٻالہہ نال الاݨا۔

مِکیون: ساݙے کن اُوں "شَبد" کوں سݨن کیتے سِکدن۔ ساݙے دل اُوں کُنجی دی چاہ رکھدن۔ ٻول، ساݙی اَرداس ہے میر داد، ٻول۔

(ٻولی وٹار شاکا ہاری)

---

  Ark  …… نوح دا ٻیڑہ [1]

[2]  ارتھ۔ ۔۔۔۔۔۔۔۔ purpose

[3]  کھنڈ۔۔۔۔۔ part

[4]  پُھپھوٹ شَبد۔۔۔۔۔۔ Creative Word

بندہ ٻدھݨے وچ ہک رب ہے۔۔۔۔ میخائل نعیمی

[Translation of the chapter four of the book; Mikhail Naimy (1948) The Book of Mirdad: A Lighthouse and a Heaven, Sader's Liberary, London)

بندہ ٻدھݨے وچ ہک رب ہے

بندہ ٻدھݨے وچ ہک رب ہے۔ ویلھا ٻدھݨا ہے۔ آکاش ٻدھݨا ہے۔ مَاس ٻدھݨا ہے اتیں ایں طرانح سبھے انوبھوتی[1] اتے وچیت ٻدھݨے وچ ہن۔ ما اے ڄاݨدی ہے جو ٻدھݨا آپ ٻال نئیں پر ٻال اے ڳالھ نئیں ڄاݨدا۔  

اڄاں تائیں بندے کوں اے سُدھ نئیں تھئی جو او ہک ٻدھݨے وچ ہے جیڑھا ہر ݙینہہ، ہر یُگ وٹیندا ریہہ ویندے۔ ایں ڳالھوں اوندی سُدھ ٻدھ وہیند وانگوں ہے اتیں اوندے لفظ ،جیڑھے اوندی ایں سُدھ ٻدھ دا پتہ ݙیندن، کݙاہیں وی سِدھی اتے صاف ݙس نئیں ݙیندے۔ ایں ڳالھوں اوندی ڄاݨ ہک کُہیڑ وچ ولہیٹی ہوئی ہے اتیں اوندا جیوݨ کہیں تُل[2] وچ نَہی۔ اے بندے دی اینجھی وبھرم[3] ہے جیڑھی اوندے چوپھیر کھنڈی ہوئی ہے۔

ایں طرانح بندہ مدد دی پُکار کریندے۔ اوندی چیک دی پڑڈو یُگ یُگ کنیں سُݨی ویندی پئی ہے۔ اوندے ݙُسکیں نال ہر شے سوگوار ہے۔ اوندے ݙسکیں نال ہوا سوگوار ہے، ساگر اوندے ہنجواں نال لوݨ بݨ ڳئے۔ بھوئیں اوندے مزاریں نال بھریج ڳئی ہے، سُرگ اوندی دعائیں نال گونگی تھی چکی ہے۔ ایں وجہ توں بندہ ہالی اپݨی اوں "میں"  دا مطلب نئیں ڄاݨ سڳیا جیڑھی اوندے کیتے ہک ٻدھݨا ہے اتے جیندے وچ ٻال ٻدھیا ہوئے۔

جئیں ویلھے بندہ "میں" آہدے تاں ایں لفظ دے ݙو ٹوٹے تھی ویندن: ہک اوندا ٻَدھݨا بݨ ویندے اتے ݙوجھی رب دی موت کنوں مُکت ہوند۔ سچ تاں اے ہے جو بندہ اکھنڈ دی ونڈ وچ لڳ ویندے، جݙاں جو رب کولہوں وی اے شکتی نئیں جو او اکھنڈ دی ونڈ کرے۔ بندے اپݨے ٻلپݨ وچ ہک اینجھی ونڈ دی منوت کریندے۔ بندہ ایں ٻلپݨ وچ اننت[4] دے خلاف یُدھ اتیں بھیڑی وچ جُتیج ویندے۔ او اے یقین کرݨ لڳ پوندے جو اے اننت اوندا ویری ہے۔

ایں بے میل بھیڑی وچ بندہ رَت دیاں ہنجوں اتے نیر وہیندے۔ جݙاں جو رب۔۔اوندا ما پیو۔۔مہر دی نگاہ نال اوندو ݙیہدا رہ ویندے۔ او (رب) چنڳی تراویں ڄاݨدے جو بندہ ہک گہرے پردہ دے ٹوٹے کریندا پئے جئیں اونکوں اپݨے آپ دے ہکڑپ کوں ݙیکھݨ کنیں اندھا کرݙتے۔اے بندے دی تقدیر ہے جو او بھڑے لڑے، پھٹو پھٹ  اتے بے ہوش تھی چھیکڑ وچ جاڳت بݨے تاں جو اپݨی "میں" دی ݙل کوں اپݨے ماس نال بھر اپݨی رت دی مُہر لاوے۔

ایں ڳالھوں، اے فقیرو، تساکوں خبردار کیتا ویندا پئے جو اپݨی "میں" دے ورتارے وچ کیری سواہ بݨ ونڄو۔ جے تائیں تُساں ٻدھݨے وچ رہ ٻال کوں ٻھُلئے رہسو، جے تائیں تُساں گھرٹ وچ نہ پہیسو، اُتلے تائیں تُساں بھوڳ وچ رہ اپݨے کیتے اینجھی موت بݨیدے رہسو جیڑھی سبھے ݙکھیں سولیں اُتے کُرک تھی ٻہندی ہے۔

(ٻولی وٹار شاکا ہاری)

---

[1] انو بھوتی۔۔۔sense

[2]  تُل۔۔۔۔۔balance

[3]  وبھرم۔۔۔۔۔confusion

[4]  اننت۔۔۔۔۔۔۔infinite